Roj Medvedev: van „dissident met licentie" tot lid Opperste Sowjet

De atoomgeleerde Andrej Sacharov is daar wellicht het bekendste - voorbeeld van. Enkele jaren geleden nog werd hij via een interne verbanning naar de stad Gorki volkomen van de buitenwereld afgeschermd, thans is hij een vooraanstaand lid van de Opperste Sowjet. Een soortgelijke transformatie onderging de dissidente marxist Roj Medvedev: ook hij is thans lid van de Opperste Sowjet, na jarenlang een bekend en min of meer getolereerd criticus van het Sowjet-bewind te zijn geweest.
Deze recente ontwikkelingen rond Medvedev hebben drs. B. Belder, voormalig leraar geschiedenis en thans chef van de redactie buitenland van het Reformatorisch Dagblad, overigens niet tot het verrichten van een studie over deze „dissident met licentie" gebracht. Belder was al veel langer geïnteresseerd in het omvangrijke historische werk van- deze Rus over het Stalintijdperk en heeft hier dan ook verscheidene jaren onderzoek naar •verricht. Vorige week donderdag heeft het resultaat van dit werk in de vorm van een uitgebreide afstudeerscriptie geleid tot het behalen van de doctorale graad aan de Rijksuniversiteit Utrecht. Een scriptie waaruit een grote belezenheid over het onderhavige onderwerp spreekt.

Afkomst

Roj Medvedev werd in 1925 in de Georgische hoofdstad Tiflis geboren uit Russisch-joodse ouders. Vader Aleksandr Romanovitsj was docent marxistische filosofie aan de plaatselijke militaire partijschool, terwijl zijn joodse moeder muzieklerares was. De verhuizing naar Moskou bracht het gezin Medvedev (behalve vader, moeder en Roj ook nog diens tweelingbroer Zjores omvattend) niet de verhoopte vooruitgang, aangezien de vader slachtoffer werd van de door Stalin ontketende Grote Terreur.

In de nacht van 23 augustus 1938 werd vader Medvedev door de geheime dienst uit zijn woning gehaald, om binnen enkele weken op basis van valse beschuldigingen tot acht jaar werkkamp te worden veroordeeld. Hij heeft zijn gezin nooit meer teruggezien. Slechts indirect werd zijn familie van zijn overlijden in het kamp op de hoogte gesteld: in het voorjaar van 1941 kwamen enkele brieven die door zijn gezin naar het werkkamp waren gestuurd, retour met op de enveloppe de mededeling "geadresseerde overledejn". Het enige overlijdensbericht voor de nabestaanden... De grote belangstelling die Roj later aan de dag legt voor deze Stalin-pe

Na de Tweede Wereldoorlog kon Roj zich als student filosofie laten inschrijven aan de universiteit van Leningrad. Hier werd Roj opnieuw met Stalins terreur geconfronteerd door een zuiveringsgolf, die in 1949 en 1950 het partijkader van de stad uitdunde. Ook nogal wat docenten en studenten • van de universiteit vielen hieraan ten offer. Na de voltooiing van zijn studie was Roj eerst werkzaam als leraar geschiedenis, om vervolgens docent te worden aan de Academie van Pedagogische Wetenschappen in Moskou. Hier maakte hij de geleidelijke 'dooi' mee die na het overlijden van Stalin in 1953 inzette.

Rehabilitatie

Met vele anderen werd ook zijn vader in deze periode officieel van alle blaam gezuiverd. Vooral de beroemde geheime rede van Chroesjtsjov uit 1956, waarin Stalin op niet' mis te verstane wijze van zijn voetstuk werd gestoten, heeft invloed uitgeoefend op de toekomstige activiteiten van Roj. Hierdoor immers kreeg zijn plan om de historische waarheid over het schrikbewind van Stalin volledig te achterhalen, vastere vorm. In deze periode van destalinisatie werd Medvedev, aangetrokken door de nieuwe koers van de Communistische Partij van de Sowjet-Unie (GPSU), lid van de partij.

Het 22e Congres van deze partij in 1961 gaf nog een extra stimulans aan de afrekening met het stalinisme, wat het meest zichtbaar tot uiting kwam in de verwijdering van het gebalsemde lichaam van de Grote Leider uit het mausoleum op het Rode Plein, waar het sinds 1950 naast Lenin opgebaard had gelegen. Medvedev vatte de resultaten van dit partijcongres op als een signaal om een boek over het stalinisme te gaan schrijven. Voordat dit boek voltooid was, was de politieke wind in de Sowjet-Unie echter gedraaid.

Met de afzetting van de Chroesjtsjov in 1964 en het aan de macht komen van het driemanschap Brezjnev, Kosygin en Podgorny werd de destalinisatiecampagne gestaakt en werd kritiek op de misdaden van het Stalin-tijdperk steeds meer onderdrukt. Medvedev hield er dan ook al terdege rekening mee dat publikatie van zijn boek in de Sowjet-Unie wel eens verboden zou kunnen worden. Toch heeft hij doorgezet. Belder wijst erop dat daarbij zijn opvatting meespeelde dat „de misdaden van Stalin zo groot waren, dat het een misdaad zou zijn om erover te zwijgen".

Conflict 

In 1968 verzocht hij het Centrale Comité van de CPSU om toestemming tot publikatie van zijn boek, met het verwachte negatieve resultaat. Een jaar later, het herdenkingsjaar van Stalins negentigste geboortejaar, bereikte het conflict tussen Roj Medvedev en de communistische partij een hoogtepunt. Dat leidde er niet alleen toe dat Medvedev uit de partij werd gezet, maar tevens dat hij toestemming gaf tot publikatie van zijn boek in het Westen. Daar verscheen het in 1971 onder de titel "Let History Judge" (Laat de geschiedenis oordelen). Dit vormde het begin van een uitgebreid historisch en politiek oeuvre van Medvedev waarop het Westen werd vergast.

De schrijver, wellicht bewust van de mogelijke represailles van de kant van de autoriteiten, had zijn baan opgezegd om zich geheel aan het schrijven te kunnen wijden. Hij was een van de weinige dissidenten in Oost-Europa die erin slaagden van de opbrengsten van hun publikaties in het Westen te leven.

Een zeer opvallend aspect van het jarenlange optreden Van Medvedev in de Sowjet-Unie is dat hij daar relatief ongestoord zijn gang kon gaan, ondanks dat de autoriteiten hem bij tijd en wijle wel lieten weten niet erg gelukkig te zijn met zijn schrijverij. Belder voert hiervoor als verklaring aan dat „zijn grote vertrouwen in het regeneratievermogen en de populariteit van de partij, zijn onwankelbare socialistische optimisme en niet minder enthousiaste Sowjet-patriottisme hem ongetwijfeld tot een acceptabeler criticus voor het Kremlin in de pre-Gorbatsjov-periode hebben gemaakt dan een uitgesproken antibolsjewiek als Aleksandr Solzjenitsyn". Medvedev was immers ondanks alle kritiek op de gang van zaken in de Sowjet-Unie een overtuigd marxist gebleven. Daarom ook betitelt Belder hem als een „dissident met licentie".

Wandaden Stalin

In zijn afstudeerscriptie gaat drs. Belder vooral uitgebreid in op de vraag of Medvedev terecht alle kwaad in de Sowjet-maatschappij toeschrijft aan de wandaden van Stalin. Medvedev immers tracht zijn lezers ervan te overtuigen dat het in de Sowjet-Unie pas mis is gegaan na de periode van Lenin, doordat toen werd afgeweken van de ware marxistisch-leninistische beginselen. Daarbij bleef hij van oordeel dat de zaak van het socialisme er in zijn vaderland beslist niet hopeloos voorstond.
In de woorden van Belder: „De partij was het Oktoberspoor slechts bijster geraakt en diende daar eenvoudigweg naar terug te keren om alsnog de humane, sociaal-democratische erfenis van Lenin te gaan verwezenlijken". Drs. Belder toont in zijn scriptie daarentegen aan dat er weinig reden is om te veronderstellen dat het stalinisme een „vergissing" zou zijn. Integendeel, in de eerste jaren van het Sowjet-bewind werden de grondslagen gelegd waarop het stalinisme later kon gedijen. Er is dus geen enkele reden om Lenin schoon te pleiten. Zo zijn tal van beginselen, zoals het centralisme, het verbod van fractievorming, de partijdiscipline, in het Stalintijdperk wel tot wanstaltige ~ proporties uitgegroeid, maar in essentie gaan ze alle terug op leninistische beginselen.

Spanningsveld

Hiermee illustreert de auteur overigens op duidelijke wijze dat er een groot spanningsveld bestond tussen het optreden van Medvedev als historicus en als politiek commentator c.q. dissident. Omwille van zijn politieke doelstelling, zijn kennelijk onwankelbaar geloof in de mogelijkheid van een werkelijk democratische socialistische maatschappij op deze aardbol, moest hij met bepaalde historische feiten wel eens wat losjes omspringen. Zo heeft Medvedev in een interview ooit eens erkend dat hij belastend materiaal over Chroesjtsjov opzettelijk niet in zijn geschriften had verwerkt wegens Chroesjtsjovs verdienste als partijaanklager van Stalin.
Belder wijst erop dat dit optimisme over het hervormingsvermogen van de CPSU mede verklaart waarom Medvedev in zeer korte tijd getransformeerd is van „dissident met licentie" tot een gerespecteerd lid van het nieuwe Sowjet-parlement, „kortom steunpilaar van het Kremlin-nieuwe-stijl". Juist Medvedev kan daardoor een belangrijke steun verschaffen aan het streven van Gorbatsjov de Sowjet-maatschappij drastisch te hervormen.
Dr. A. Bloed is Oost-Europadeskundige en als universitair hoofddocent internationaal recht verbonden aan het Europa Instituut van de Rijksuniversiteit Utrecht.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen