+ Meer informatie

Door drs. B. Belder

8 minuten leestijd

„Gorbatsjov zou er goed aan doen buitenlandse juridische experts bij het onderzoek naar de achtergronden van de mislukte staatsgreep te betrekken. Er moet immers direct absolute duidelijkheid komen. De Sowjetjustitie wordt door de eigen burgers heel sterk gewantrouwd en het buitenland heeft trouwens ook weinig fiducie in haar. Gorbatsjov zou zichzelf en de wereldopinie kortom een grote dienst bewijzen door buitenlandse waarnemers voor de gerechtelijke afwikkeling van de staatsgreep uit te nodigen". Na een roerig Sowjetweekje maken we met dr. Bernd Knabe van het Keulse Bundesinstitut für ostwissenschaftlichte Studiën de voorlopige balans op van Gorbatsjovs zeer kortstondige afzetting als Sowjetpresident. Gelooft u na Gorbatsjovs persconferentie nog steeds in de mogelijkheid dat hij van de staatsgreep op de hoogte was?

„Gorbatsjov tracht de indruk te wekken dat hij er niets van heeft geweten en alle eisen van de putschisten beslist heeft afgewezen. Hij repte zelfs van de gedachte aan zelfmoord indien zijn belagers hem al te zeer onder druk zouden hebben gezet. Zijn opening van zaken heeft me niet erg overtuigd. Ik kreeg ook de indruk dat datzelfde het geval ZATERDAG 24 AUGUSTUS 1991 was met de meeste journalisten die deze persconferentie hebben bijgewoond". Gorbatsjov heeft weliswaar een zuivering van de communistische partij aangekondigd, er echter tegelijk aan toegevoegd dat zij een machtsfactor in de Sowjet-Unie blijft. Wat vindt u daarvan?

„Dat is Gorbatsjovs grote tragiek. Hij kan zich maar niet van de partij losmaken. Gorbatsjov is nog altijd haar secretaris-generaal en zal dat in de nabije toekomst vermoedelijk ook blijven. Daarbij heeft hij het op de koop toe genomen dat Alexander Jakowlev, een van zijn meest vertrouwde bondgenoten en eigenlijk de geestelijke vader van de perestroji

Zijn verzekering een zuivering in de communistische partijgelederen door te zullen voeren, doet niet geloofwaardig aan. Ik acht het niet waarschijnlijk dat de zogenoemde "betonkoppen", de conservatieven, uit de partijtop gestoten kunnen worden. De benoeming van Moisejev tot waarnemend minister van defensie is een indicatie dat Gorbatsjov er niet over piekert afstand te nemen van de conservatieven. In zoverre is een toekomstig conflict met Jeltsin als het ware al voorgeprogramm.eerd". sche partij in deze fase haar maatschappelijke invloed nog verder zal zien krimpen. Overigens werkt zij er naar mijn weten nu al druk aan om via een hele reeks manoeuvres volgend jaar toch een communist tot Sowjetpresident verkozen te krijgen. Gorbatsjov steunt deze strategie van de lange termijn". Je kunt vaak lezen en horen dat dè zwakte van de politieke tegenstanders van de communistische partij hun enorme organisatorische en inhoudelijke verdeeldheid is. Hoe ziet het politieke landschap van de Sowjet-Unie er op dit ogenblik uit?

„Er bestaan inderdaad ettelijke partijen en organisaties. Alleen in Rusland al honderden en voor de gehele SowjetUnie zeker meer dan duizend. De meeste zijn inmiddels officieel geregistreerd. Wat dat betreft zijn er tekenen die duiden op het ontstaan van een meerpartijensysteem. De grondwet staat dat trouwens in principe ook toe. Tijdens de staatsgreep is evenwel geen van deze groeperingen naar voren getreden. Dat wettigt de conclusie dat er tot op heden geen partij bestaat die de communistische partij het hoofd zou kunnen bieden. Eigenlijk heb je alleen het nogal los gestructureerde "Democratisch Rusland", waar Jeltsin zich ook bij heeft aangesloten. Slechts via deze weinig hechte formatie kunnen alle radicale hervormers en opposanten een zekere politieke invloed uitoefenen". Hoe staat het met de inspanningen van Gorbatsjovs voormalige perestrojka-bondgenoten Jakowlev en Sjewardnadze om tot een werkelijk politiek alternatief voor de Communistische Partij van de SowjetUnie te komen? „Dat streven heeft de laatste tijd duidelijker contouren aangenomen. De afgelopen twee weken hooijde je er echter weer weinig van. Maar ik denk dat deze twee mannen in staat moeten zijn om een nieuwe partij op te richten, die wel eens in korte tijd honderdduizenden leden zou kunnen werven. Ik verwacht nog voor het bijeenkomen van het 29e partijcongres, eind van dit jaar, de uittreding van alle hervormingsgezinde krachten. Zij zullen zich vrijwel zeker . rond Jakowlev en Sjewardnadze groeperen. In zoverre bestaat er een gerede kans dat in de Sowjet-Unie in de komende maanden werkelijk een democratische oppositiepartij van de grond komt, die een heuse machtsfactor tegenover de communisten voorstelt". Heeft de mislukte staatsgreep dat proces versneld?

„In elk geval heeft de staatsgreep de groep rond Jeltsin enorm gepusht. Of de andere democratische oppositiebewegingen daarvan eveneens zullen profiteren, is op dit moment nog niet duidelijk. Als je het wat optimistisch bekijkt, mag je inderdaad rekenen op de versnelde vorming van een nieuwe grote partij". Welke consequenties zal de putsch voorde KGB en het leger hebben?

„Ik voorzie geen nadelige gevolgen. Gorbatsjov lijkt mij er de man niet naar om de KGB en het leger nu eens stevig aan te pakken, hoewel hij als president daartoe formeel de bevoegdheid bezit. Even voor de duidelijkheid: Het is eigenlijk geen putsch geweest, maar een echte staatsgreep, waarbij een aantal lieden in de staatsleiding al dan niet met medeweten van Gorbatsjov een politieke koerswijziging beoogde.

Nog altijd zijn het leger en de KGB een veiligheidsrisico. Ik acht bij voorbeeld groepen als de "zwarte baretten" rond kolonel Alksnis, Russische nationalisten en "Sojoez" (letterlijk "Eenheid", een reactionaire fractie in de Opperste Sowjet van de Sowjet-Unie, B.), die zich van de staatsgreep afzijdig hebben gehouden, in staat om op een gunstig tijdstip een nieuwe staatsgreep te wagen. Daar ben ik van overtuigd". De wisseling van de wacht aan de top van de KGB boezemt u waarschijnlijk weinig vertrouwen in?

„Ach, het is opnieuw een figuur uit de eigeri rijen. Bovendien is de benoeming nog voorlopig. Maar door één personele wijziging kun je de situatie niet ten goede keren. Alleen een principiële hervorming van het KGB-apparaat heeft zin. Daar ziet het vooralsnog niet naar uit. Hetzelfde geldt voor de strijdkrachten. Integendeel. Vanaf begin dit jaar is alles in het werk gesteld om de weinige hervormingsgezinden in het leger monddood te maken. Ook binnen de KGB is van perestrojka geen sprake geweest". Zou Jeltsin deze impasse kunnen doorbreken? Is zijn macht toereikend?

„Juist de laatste dagen hebben we gezien hoe Jeltsin in zijn element was. Hij is een uitgesproken volkstribuun, kan mensen mobiliseren. Hij wist ook dit voorjaar de stakende kompels in de Koezbass weer de mijnen in te krijgen. Op dit niveau beschikt de Russische president over enorme mogelijkheden. Directe macht bezit hij echter tot op heden niet. Zijn eis een eigen Russische nationale garde te willen vormen, zegt in dit verband genoeg. Hij heeft zelf ook gezegd dat Rusland zonder eigen strijdkrachten buitengewoon zwak staat. Mocht Jeltsin zijn zin krijgen, dan zou dat een wezenlijke versterking van zijn machtspositie betekenen. Maar op dit moment acht ik het nagenoeg uitgesloten dat Gorbatsjov en de Opperste Sowjet van de Sowjet-Unie akkoord zullen gaan met zo'n drastische wijziging in de structuur van de strijdkrachten. Van groot belang hierbij is het feit dat de Opperste Sowjet van de USSR als de hoogste wetgever van het land heel conservatief is ingesteld. Ook in de Opperste Sowjet van de Russische Federatie zijn de conservatieven, zij het net, in de meerderheid. In wezen kunnen slechts spoedige nieuwe verkiezingen voor beide parlementen voor een verandering in de politieke verhoudingen zorgen. En et zijn geen aanwijzingen dat Gorbatsjov toestemming wil geven voor zulke nieuwe verkiezingen". Hij knijpt 'm natuurlijk...

„Ja, zulke leuzen —Betere arbeidsprestaties, meer werkdisciplinehieven zowel de organisatoren van de staatsgreep als Gorbatsjov aan. Ze herinneren op fatale wijze aan het begin van Andropovs Icorte regeringsperiode, 1983. Toentertijd moest een disciplinecampagne voor een hogere arbeidsproduktiviteit zorgen. Zulke pogingen zijn er daarna steeds geweest. Ze moesten wel mislukken, omdat echte arbeidsprikkels ontbreken. Het land gaat momenteel gebukt onder éen verschrikkelijke inflatie. In feite is het derhalve ook zinloos harder te werken, want als je honderd roebel meer verdient, is het absoluut niet zeker dat je ook meer kunt kopen. De hoop dat de werknemers van staatsbedrijven in de komende tijd veel beter zullen gaan presteren, is daarom volkomen ongegrond. Vandaag de dag ontbreekt nog altijd een deugdelijk economisch hervormingsplan. Met de lippen wordt het recht op privé-eigendom erkend, in de praktijk daarentegen worden particuliere initiatieven van de eigen burgers of buitenlandse investeerders onvoldoende beschermd. Zolang dergelijke voorwaarden niet worden geschapen èn vooral zolang monetaire stabiliteit in de Sowjet-Unie uitblijft, kan er van een nieuw elan bij de bevolking geen sprake zijn". Welke gevoelens komen de laatste tijd vooral bovendrijven onder het Russische volk nu het Sowjetimperium zo aan verval onderhevig is?

„Een aanzienlijk deel van Ruslands bevolking bezint zich dezer dagen sterker op de eigen nationale tradities. Dat proces voltrekt zich nu voor onze ogen. Het sluit evenwel de pogingen niet uit een zo groot mogelijk deel van het oude Russische rijk te behouden. De rijksgedachte, de imperiale gedachte speelt altijd in het achterhoofd mee. Dat is een typisch Russische mentaliteit. De staatsgreep van deze week heeft die Russische of ook wel Groot-Russische tendens duidelijk versterkt. Jeltsin zal deze aspiraties in grote mate kunnen toestemmen. Met democratische principes hebben ze echter niets te maken. Het is dus een misverstand wanneer veel westerse waarnemers en politici menen dat nu de democratie in Moskou, dank zij de steun van de bevolking, definitief heeft gezegevierd. Dat is een heel oppervlakkige inschatting, die haaks staat op de basis van de maatschappelijke realiteit". Bergt een coalitie van Russische nationalistische groeperingen gevaren in zich?

„Stellig. Ook voor de internationale politiek. Een opnieuw versterkt Russisch nationalisme kan met het bestaande militaire potentieel een nieuwe, onberekenbare machtsfactor in de wereldpolitiek worden".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.