+ Meer informatie

Orgelrestauratie in Herv. kerk Ferwerd

6 minuten leestijd

In het Friese dorp Ferwerd zal een belangrijke orgelrestauratie plaats gaan vinden. Het wordt het vervolg op een 350-jarige orgelhistorie want reeds in een brief van orgelmaker Anthony Verbeeck uit 1635 wordt gesproken over het vermaken van een orgel in de Herv. kerk te Ferwerd.

Toch schijnt in de loop der jaren dit, oorspronkelijk door een zekere Willem Meinderts gebouwde orgel, niet meer te hebben voldaan want in 1704 kopen de kerkvoogden van Irnsum het orgel uit de Ferwerder kerk. Dit orgel wordt in de Irnsumer kerk geplaatst door niemand minder dan Arp Schnitger. Door het verkopen van het orgel in 1704 aan Irnsum moest dus Ferwerd een nieuw orgel hebben. De opdracht hiertoe werd verstrekt aan de beroemde orgelmaker Arp Schnitger. Het nieuwe orgel in Ferwerd bestond uit een hoofdwerk, rugwerk en vrij pedaal met in totaal 26 stemmen. Reeds na veertien jaren vond een belangrijke herstelling plaats door de gewezen knecht van Schnitger, Raedeker die toen in Groningen woonde. Tot en met 1725 heeft hij het orgel ook regelmatig in onderhoud gehad. Na Raedeker kwam het orgel in onderhoud bij Jan Fransen ..ormstra, organist en schoolmeester te Zweins, vervolgens bij de orgelmaker J. M. Schwartsburg uit Leeuwarden om daarna in onderhoud te komen bij de bekwame en zeer bekende orgelmaker Alb. Anth. Hinsz, orgelmaker te Groningen. Hinsz heeft het orgel in onderhoud gehouden tot 1782. In 1789 komen we de orgelmaker Albertus van Gruisen, eveneens orgelmaker te Leeuwarden, in Ferwerd tegen. Hij verricht dan een belangrijke herstelling. Opvallend zijn wel de vrij grote herstellingen in korte tijd die aan het orgel van Schnitger verricht oeten worden. Waarschijnlijk hebben we hier ook een geval waarover Schnitger in 't algemeen eens klaagt nl. dat hij door het vele werk lang niet overal behoorlijk controle kan uitoefenen en zijn knechten maar al te vaak eigen belang zoeken.

Adema

Op de 6e april 1872 wordt besloten om tot een aanzienlijke  verbetering over te gaan, welk werk werd opgedragen aan de orgelmaker Adema. Het Schnitger-orgel was inmiddels wel drastisch gewijzigd. Van het oude orgel werd alleen nog het volgende gebruikt: gedeelte van de kast, blaasbalgen. Octaaf 8 van het pedaal, alsmede de Octaaf 4 van het hoofdwerk en tenslotte de windlade van het hoofdwerk.

De eerste jaren werd dit orgel ook onderhouden door de Fa. Adema doch van 1890-1925 werd de Fa. Bakker en Timmenga eveneens uit Leeuwarden met toezicht en onderhoud belast.

In het jaar 1927 besloten de. kerkvoogden van Ferwerd om de gehele kerk een drastische restauratie te laten ondergaan en in verband hiermede werd het orgel gedemonteerd. Toen de kerkrestauratie voltooid was, was tevens het moment aangebroken waarop het orgel weer in de kerk geplaatst moest worden, welke werkzaamheden niet door de Fa. Bakker en Timmenga werden uitgevoerd doch door de Fa. Vaas en Bron te Leeuwarden. De door deze firma uitgevoerde herstelling en wijziging was echter in kwalitatief opzicht van dien aard, dat "slechts weinige jaren later een belangrijke restauratie zeer noodig" bleek. Omdat dus deze restauratie en herplaatsing niet aan de verwachtingen had voldaan was in 1939 een nieuwe restauratie weer dringend noodzakelijk en deze keer werd het werk opgedragen aan de Fa. H. Spanjaard te Amsterdam.

De restauratie in 1939 in Ferwerd was vrij ingrijpend en moet gezien worden in de tijd waarin toen het orgelleven verkeerde. Het toenmalige restauratieplan alsmede de voorstellen tot verbouwing en uitbreiding van het instrument moeten verder mede gezien worden in het licht van de reformbeweging (met een bijzondere voorliefde voor het Noordduitse barokorgel) die zich in het midden van de twintiger jaren in Duitsland openbaarde en waarvan de gedachtenwereld ook in ons land werd verbreid.

Vakbekwaamheid en materiaalverwerking waren toen zodanig dat al die orgels opnieuw moeten worden gerestaureerd. Ook de werkzaamheden destijds aan het Ferwerder orgel moeten in dit licht worden bezien. Wel werd een historisch belangrijke daad verricht, dopr de orgelkas uit de voormalige St. Dominicuskerk te Leeuwarden, gebouwd door de orgelmaker Adema in 1866 —een geschenk van het Fries Museum — voor het nieuwe instrument in Ferwerd te gebruiken in plaats van de bestaande Adema-kast die werd afgebroken. Het orgel verloor echter zijn romantisch-orkestrale klankkarakter, hoewel volgens het bestek "de vloeiende harmonische" klank van het oude orgel zoveel mogelijk benaderd diende te worden. Een tiental jaren later, in 1950 onderging het instrument een "revisie, uitbreiding en herintonatie", welke werkzaamheden toen werden uitgevoerd door de Fa. J. Reil te Heerde. Het loze rugpositief — met het front van het voormalige onderpositief, dat reeds in 1940 van de hoofdorgelkas was gescheiden — kon nu, dank zij een schenking, van pijpwerk worden voorzien. Bovendien werd de dispositie gewijzigd en met enkele stemmen uitgebreid. Nadien onderging het instrument geen wijzigingen meer, doch de algehele staat van het instrument is thans zodanig dat het als ,,op" moet worden beschouwd. Zowel in technisch als in artistiek opzicht heeft het zichzelf overleefd, vandaar dat men thans de plannen heeft uitgewerkt, die beogen uit het instrument weer een orgel te maken.

Reconstructie

Dit omvangrijke restauratieplan behelst in eerste instantie de reconstructie van het Adema-orgel. Hiertoe wordt het pijpwerk, dat van deze orgelmaker is bewaard gebleven — zij het in gerestaureerde vorm — opnieuw gebruikt. Aangezien de aanwezigheid van een rugwerk strijdig is met de conceptie van de latere Adema-orgels, werden de orgelhistorische consequenties tegen de wens tot handhaving ervan afgewogen. De oplossing is gevonden door een stap terug te doen in de orgelhistorie tot naar het moment, waarop nog sprake is van de bouw van rugwerken. Hierbij werd aansluiting gezocht met het werk van de orgelmaker F. C. Smits (1800-1976) te Reek (N.Br.). Het derde manuaal zal als borstpositief in de hoofdorgelkas worden geplaatst. Aldus verkrijgt het instrument een zuidelijk karakter zowel in opbouw als in klankkleur. In grove lijnen geschetst behelst de reconstructie het volgende:

Herstel van de beide orgelkassen en het orgelfront, vervaardiging van een geheel nieuwe klaviatuur zoveel mogelijk naar Adema-model alsmede van de windvoorziening en windladen; grondige restauratie van het Adema-pijpwerk, waarbij nieuw pijpwerk in bijpassende factuur en alliage wordt bijgemaakt.

Dispositie

De nieuw ontworpen dispositie luidt als volgt: Hoofdwerk Cf'": Bourdon 16' (oud), Praestant 8' (ged. oud), Holpijp 8' (oud), Baarpijp 8' (oud), (gereserveerd), Octaaf 4' (oud). Fluit 4' (oud). Quint 3' (oud). Octaaf 2' (oud). Mixtuur 4-6 sterk (nieuw). Cornet 5 sterk disc, (oud). Trompet 8' (nieuw), Clairon 4' (nieuw, gereserveerd).

Rugwerk: C-f"': Roerfluit 8' (nieuw), Flu'te travers 8' (nieuw) disc, Praestant 4' (nieuw), Fluit 4' (nieuw). Quint 3' (nieuw). Octaaf 2' (nieuw). Terts 1 3/5' (nieuw). Mixtuur 3 sterk (nieuw), Dulciaan 8' (nieuw), Tremulant. Borstpositief: (C-f") Holpijp 8' (nieuw), Salicionaal 8' (nieuw). Fluit 4' (oud), Salicet 4' (oud), Gemshoorn 2' (oud), Sexquialter 2 sterk (nieuw), Fagot 8' (nieuw), Tremulant (gereserveerd).

Pedaal: C-d': Subbas 16' (oud). Octaaf 8' (oud), Octaaf 4, (oud, gereserveerd), Fluit 2' (nieuw, gereserveerd), Bazuin 16', (nieuw) Trompet 8' (nieuw). Drie koppelingen.

Deze belangrijke en aandachttrekkende restauratie zal worden uitgevoerd door de orgelmakers Verschueren te Heythuysen onder adviseurschap van de organist-orgeldeskundige Herman S. J. Zandt uit Dokkum die ook zo bereidwillig was ons voor dit artikel de benodigde gegevens te verstrekken. De verwachting is gerechtvaardigd, dat het Friese orgelbezit na de voltooiing van de restauratie eind 1982 met een zeer waardevol instrument is verrijkt.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.