+ Meer informatie

Wat moet ik meenemen om te kunnen zingen in de kerk?

6 minuten leestijd

Het is zo'n veertien jaar geleden dat ik ds. Jac. van Dijk vanaf één van de vele kansels die ons land rijk is vertwijfeld hoorde uitroepen: wat moet ik nou vandaag meenemen als ik mee wil zingen in de kerk? Het groene boekje, een rood boekje? Mijn oude boekje, of alle boekjes? Ik deel zijn verlegenheid. De gedachte aan Van Dijk - in een oude dorpskerk - bekroop mij weer toen ik deze week de Vrijgemaakte synode bezig hoorde over een nieuwe psalmberijming. De overzichtelijkheid is er na veertien jaar niet beter op geworden.

Lang heeft men de berijming van 1773 geduld, door Ter Haar na driekwart eeuw nog een „meesterstuk" genoemd. Vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw echter kwam de kritiek los: binnen de Hervormde Kerk maar ook onder de afgescheidenen. Illustratief is een citaat van dr. K. Schilder. Hij wilde „niet langer vrede hebben met het staatscreatuur, dat zich aan Davids psalmen, aan Israels lyriek en profetie vergrepen heeft."

Liedboek
Dichters beproefden hun kracht. In 1958 kwam een in opdracht van de Hervormde synode gemaakte proef bundel van 110 psalmen klaar. In 1961 verscheen de „proeve van een nieuwe berijming." In 1968 volgde na verbetering de definitieve uitgave. Die berijming is ook opgenomen in het in 1973 met instemming van Hervormden, Gereformeerden, Doopsgezinden, Luthersen en Remonstranten uitgegeven „Liedboek voor de kerken." Een boek dat behalve de psalmen 491 gezangen bevat.

Begonnen met een herinnering aan die prediker in onze oude dorpskerk zei ik straks: ik deel zijn verlegenheid. Als kerknieuwsredacteur kom je op allerlei generale en nationale synodes. Een van de vaste agendapunten is de dagopening en dat gaat nimmer zonder gezang (Meestal geen psalm-gezang!). De Hervormden en de Gereformeerden gebruiken het Liedboek.

Lang bezat ik dat Liedboek niet. Daarom hielden diverse gereformeerde synodeleden (want zij zijn zeer behulpzaam!) me het boek onder de neus. Ze begrepen niet dat ik eigenlijk niet mee kon zingen met gezangen waarvan de wijs zo vreemd is en niet wilde zingen met verzen die niet werkelijk gereformeerd zijn. Het eenvoudigste is om elke dag te laat te komen; maar dat is zo onvriendelijk.

Andere rijm
Inmiddels had de kritiek op 1773 méér doen onstaan dan de interkerkelijke berijming van het Liedboek. De Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt besloten in hun synode van Hattem ('72/'73) de interkerkelijke berijming af te wijzen.

Tot 1975 kon ik meezingen. Maar toen besloot de synode van Kampen een eigen selectiebundel van psalmen aan de kerken ter toetsing aan te bieden uit berijmingen waaraan tien auteurs hebben gewerkt. Een belangrijk deel leverde wijlen ds. H. Hasper. De Vrijgemaakte synode die in 1984 gehouden zal worden, moet het beslissende woord spreken over aanvaarding van een (al of niet gereviseerde) eigen psalmbundel.

De Vrijgemaakte synode is ook bezig met een eigen gezangenbundel van 35 liederen.

Andere kerken
Hoe is de situatie in andere kerken? Tijdens de bidstond voor de synode van de Christelijke Gereformeerde Kerken vorig jaar gebruikte men onder andere de interkerkelijke berijming. Uiteraard hanteert men in tal van gemeenten de berijming van 1773. De bedoelde synode, die van Amersfoort 1980, besloot verder tot een eigen Chr. Geref. gezangenboek. Want men het Liedboek wil men niet naar de kerk.

Dat nu juist is bij de Nederlands Gereformeerde Kerken geen groot probleem. De landelijke vergadering besloot enkele weken geleden het verantwoord te achten 160 gezangen uit het Liedboek in de kerkdienst te gebruiken. En daarbij moegen de zangers gerust het echte Liedboek - dat veel meer liederen telt - meebrengen.

Een voorstel om gebruik ervan af te wijzen en eerst samen met de Chr. Geref. Kerken en de Geref. Bond te trachten een reformatorische gezangenbundel samen te stellen kreeg nauwelijks enige steun. Verder is men bij de Ned. Geref. Kerken nogal gecharmeerd van de psalmberijming van drs. Joh. Leuijkenaar Francken.

Bij de Gereformeerde Bond, de beide Gereformeerde Gemeenten en de Oud Gereformeerde Gemeenten zingt men in principe 1773 en (behalve bij de Bond) in bescheiden mate nog altijd Datheen.

Niet overtuigd
Ik geloof na deze beperkte inventarisatie het woord „chaotisch" wel te mogen gebruiken. En waarom die chaos? Vanwege gebreken in de berijming van 1773? (Ik laat de gezangen verder buiten beschouwing). De vraag is maar of die bezwaren van doorslaggevende betekenis zijn. Ik ben daar - gezien de oplossingen die de nieuwe berijmingen boden - niet van overtuigd.

Er zouden remonstrantse dichters aan 1773 hebben meegewerkt. Ik kan dat moeilijk betwisten. Maar waren de dichters van de psalmen uit het Liedboek, was Heeroma, was Jan Wit gereformeerd? Ik denk dat de achttiende-eeuwse remonstranten soms reformatorischer waren dan de huidige gereformeerden.

Ja maar, in de berijming van 1773 wordt van de „deugd" gesproken en over het (Opper)wezen. Ik moet zeggen dat Paulus de Filippenzen óók aanspoort tot de deugd (Fil. 4:8) en dat Petrus zich geroepen acht tot heerlijkheid en deugd (2 Petr. 1:3)

Mystiek
Het enthousiasme in 1773 hield verband met de tijdgeest, zegt dr. K. Deddens in zijn „Op weg naar een nieuw Psalter". Een van de voorbeelden van die geestdrift moet dan de preek zijn van ene ds. A. Rotterdam uit Steenwijk. Nu, ik heb altijd gedacht dat Arnoldus een goed gereformeerd leraar was.

Psalmen als 25 en 66 zouden lijden aan de „schemerige diepten van de gevoelsmystiek" hoewel geliefd bij de „kinderen Gods, verstrikt in een valse mystiek" (Deddens). De „verborgen omgang" uit Psalm 25 vers 7 moet daarom in de Vrijgemaakte selectie „vertrouwelijke omgang" worden. En het „hoort wat mij God deed ondervinden, wat Hij gedaan heeft aan mijn geest" uit Psalm 66 vers 8 moet worden „verheugd zal ik elkeen doen horen dat God mijn Redder is geweest." Merkwaardig dat het Liedboek in Psalm 25 vers 7 die „mystiek" niet heeft „uitgezuiverd".

Een van de bezwaren tegen 1773 is dat woorden en melodie vaak niet met elkaar overeenstemmen. De onvermijdelijkheid daarvan bewijst mij de Vrijgemaakte selectie in Psalm 75 vers 1, de tweede regel: „u loven wij onze Heer". Ook bij het Liedboek is op dit punt het nodige aan te wijzen.

En wordt de statenberijming ouderwets woordgebruik verweten, de woestijn tooit zich volgens het Liedboek met een wade, het hart is verwaten, men smeekt onverpoosd.

Eindeloos
Ik heb lang niet alle bedenkingen tegen 1773 genoemd en ze ook niet alle ontzenuwd. Ik kan alle bezwaren tegen die berijming ook niet wegnemen. Wellicht zijn ze hier en daar terecht. Bovendien heb ik alle dichterswijsheid niet in pacht. Ik heb ook de verzen niet getoetst op hun gereformeerd karakter. Dan had er nog wat anders op papier gestaan. Ik heb slechts willen aantonen dat op elk antwoord een weerwoord mogelijk is.

Als antwoord op 1773 zijn tal van liederen uit der berijmers pen gevloeid. Sommigen zijn door andere dichters afgekeurd en zo ontstond hun weerwoord. Ik vrees dat antwoord en weerwoord uitzichtsloos en eindeloos door gaan klinken. De aangetoonde verscheidenheid in de kerken staat daar garant voor. Begrijpt u? Om met Van Dijk te spreken: welk boekje moet ik nu weer meenemen!

Worstelaar
Wij willen de les van de historie niet vergeten. Het heeft kracht gekost - soms werden de kerkgangers handgemeen - om Datheen te vervangen door 1773. Datheen werd immers gezongen op schavot en brandstapel. Laten we goed onthouden: de statenberijming is niet geïnspireerd. De onenigheid van toen mag het huidige gebrek aan eensgezindheid wel relativeren.

Abraham Kuyper echter zocht in zijn dagen al naar „één of meer diep ingeleide geestelijke worstelaars, die en geestelijk hoog staan en tegelijk het volle meesterschap over taal en toon bezitten" om 1773 te herzien. Let wel: te herzien! Moet hij ze in ónze dagen nog zoeken? Dan moeten wij maar bij het oude blijven.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.