+ Meer informatie

Geloofsvervolgingen in de Sovjet-Unie

5 minuten leestijd

„Honing uit de rots" is de titel van de Nederlandse vertaling van een boek van de geëmigreerde Ruslandduitser Hermann Hartfeld. „Glaube trotz KGB" was de Duitse titel van dit oorspronkelijk in het Russisch geschreven boek of eigenlijk handschrift.

De ene titel legt de volle nadruk op de geestelijke zijde van het onderwerp (godsdienst), de andere wijst ook op de fysieke zijde (strijd tegen de godsdienst). Het onderwerp zelf laat zich aflezen uit de Duitse ondertitel: „Christ sein in der UdSSR heute", die — althans op de voorflap — wat ongelukkig werd vertaald met „Getuigenissen van vervolgde christenen in de Sovjetunie".

„Honing uit de rots" (zie Deut. 32:13) is de getuigenis van een man, die een aantal jaren geleden naar de Bonds-republiek is uitgeweken en die door de Wurmbrand-organisatie hier te lande diverse malen naar Nederland is gehaald, en ook nogal naar voren geschoven werd, om het zo eens te zeggen.

Het zou echter geen duurzame verbintenis zijn, want na een aantal ontwikkelingen kreeg Hartfeld van niemand minder dan Wurmbrand — zelf overigens ook niet onomstreden — het etiket (waarschijnlijk) KGB-agent opgeplakt (R.D. 9-3-1977). Sindsdien is hij, voorzover ons bekend, niet meer in Nederland geweest.

Stijl
Wanneer we het boek puur op zijn inhoud beoordelen, dan valt om te beginnen de rustige beheerste toon op, waarin het geschreven is. Er komen weinig bloederige en schreeuwerige scenes in voor en dat is in het algemeen positief te waarderen: belangrijker dan de omstandigheden zelf is de houding van de mens in de omstandigheden. Een béétje minder „objectiviteit" zou trouwens niet storend zijn geweest.

Of dit stukje „kampliteratuur" literaire waarde heeft? We zouden voorop willen stellen, dat een geschreven produkt heel veel waarde kan hebben ook zonder dat het aan een aantal literaire criteria voldoet.

Van de gedichten van de onder ons bekende ds. Ledeboer kan — in het algemeen — niet gezegd worden, dat hun literaire waarde zo groot is. Wie echter zou de geestelijke waarde ervan willen ontkennen? Zo kan ook een authentiek getuigenis zijn waarde hebben, al ,,getuigt" het tegelijkertijd van een slechte taalbeheersing.

Wat het (Nederlandstalige) boek van Hartfeld betreft: alleen al vanwege de „gang" door twee talen (we lazen naast de uit het Duits vertaalde Nederlandse uitgave alleen een vijftal hoofdstukken van de Duitse versie) is een oordeel over het literaire gehalte eigenlijk onverantwoord, zodat we de vorm van het boek verder laten rusten. Anders ligt dat natuuriijk met de inhoud.

Inhoud
We gebruikten hiervoor het woord kampliteratuur: het grootste deel van het boek gaat over de ervaringen van in het bijzonder vijf christenen. Van hen wordt eerst beschreven hoe zij in de Goelag Archipel belandden; vervolgens hoe zij bij elkaar terechtkwamen en een tijd lang lief en leed met elkaar deelden; ten slotte hoe hun wegen weer uiteengingen.

We lezen van arrestaties, KGB-verhoren, gevangenentransporten, intimidatiemethoden (om de geloofsovertuiging prijs te geven), dwangarbeid, de slechte geneeskundige behandeling in de kampen.

We lezen ook over de grote waarde van wat extra voedsel, over menselijke en onmenselijke bewakers, over vloekende gevangenen, over de barre klimatologische omstandigheden, over levens die meer binnen dan buiten de kampen geleefd worden, over vaderloze gezinnen, over verklikkers in kerkelijke gemeenten e.a. Er komen mensen in voor, wier geloofsovertuiging niet bestand blijkt te zijn tegen atheïstische druk; we zien echter ook het tegendeel gebeuren!

Voor hen, die reeds eerder met soortgelijke literatuur kennismaakten, bevat het boek niet veel nieuws; waarmee niet gezegd is, dat zij het maar ongelezen moeten laten. Het kan zeker zijn nut hebben om van tijd tot tijd iets te lezen over de positie van de christenen achter het IJzeren Gordijn, al was het alleen maar om te beseffen, dat wat vandaag daar gaande is, wellicht morgen hier het geval zal zijn.

Oecumenisch?
Een opvallende trek in het boek is, dat geschreven wordt over christenen van allerlei denominaties. Opvallend, omdat in de meeste boeken over dit onderwerp of sprake is van dé ondergrondse kerk (c.q. christenen in het algemeen) of van aanhangers van één bepaalde godsdienstige groepering.

De vijf ,,hoofdpersonen" in dit boek van Hartfeld behoren achtereenvolgens tot de Sionsgemeente (o.a. gemeenschap van goederen, geen zaterdagsarbeid), de Pinkstergemeenten (o.a. gebedsgenezing), de Russisch-Orthodoxe Kerk (o.a. het aanbidden van ikonen), de afgescheiden baptisten (o.a. belijdenis van het geloof na proeftijd) en de adventisten, die — evenals de Sionsgemeente (pg. 17 onderaan, pg. 18 bovenaan) — het chiliasme als een van de voornaamste kenmerken hebben. Van dit gemengde vijftal lezen we, dat zij tot geloofseenheid komen en elkaar in geestelijk opzicht tot steun zijn.

Gaat dit wellicht de richting uit van de ware oecumene? Om daar louter op grond van de gegevens uit dit boek iets zinnigs over te zeggen, is een hachelijke zaak. Er zitten sympathieke stukjes in, er rijzen ook vragen. Er zijn passages waar je geen problemen mee hebt; er zijn er ook waar je nee tegen zegt.

Daar speelt doorheen, dat het zo moeilijk is om uit te maken wat in een aantal uitspraken eventueel geïmpliceerd is (niet genoemd wordt omdat het vanzelfsprekend wordt geacht). Overigens gaan de gedachten bij dit punt onwillekeurig naar de kerkelijke verdeeldheid in eigen land, binnen en tussen de kerkmuren... Waar zijn wij mee bezig?

Tot slot
Tot slot een tweetal citaten. Eén uit de epiloog: „De draak loerde om zich heen en registreerde alles... Hij sloeg toe, waar, hoe en wanneer hij maar kon. Het allerliefst vernietigt hij zijn tegenstander moreel. Geruchten en verdachtmakingen deden ook over mij de ronde..."

En één halverwege het boek: „Intimidatie op intimidatie. Dit lot kan iedere christen wachten, als hij tenminste niet vrijwillig de geestelijke dood kiest. Het belangrijkste vinden ze de christelijke jeugd. Ook daar zullen ze het in het uiterste geval met moord gaan proberen. Maar ze zullen al spoedig moeten inzien, dat men de jeugd ook niet met die methoden van de Weg af kan houden. Waarom ze het doen? Omdát ze het doen. Het ligt nu eenmaal in hun aard om over lijken hun doel te bereiken. Wat heb ik al een gelovigen zien vermoorden, die God trouw bleven".

N.a.v. Hermann Hartfeld: „Honing uit de rots". Uitg. T. Wever, Franeker, 1981, 221 pag., prijs ƒ 22,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.