+ Meer informatie

Putsch pusht Russisch bewustzijn

Jeltsins verzet sprak nationale gevoelens van jonge generatie aan

7 minuten leestijd

HILDEN — „De mislukking !van de staatsgreep van vorige üweek iieeft het Russische nationale bewustzijn aanzienlijk Versterkt. Dat geldt niet slechts ;voor de politieke top, maar evengoed voor de gehele bevolking. Een nieuwe ontwikkeling. Je ziet deze tendens in elk geval niet zo duidelijk tijdens de perestrojka-periode. Als politicus heeft Gorbatsjov zich de afgelopen zes jaar zeker niet breedgemaakt voor een onmiskenbare versterking van de Russische component in het Sowjetimperium. Jeltsin schijnt zich veel meer door deze nationale golf te laten meedrijven. Vandaar nu ook die vrees voor een hernieuwde russificering van de Sowjet-Unie of van het overblijfsel van het rijk, vandaar ook het onbehagelijke gevoel bij andere republieken met Russische minderheden". In gesprek met Ruslandkenner dr. Bernd Knabe.

In het Westen heerst veel waardering voor het beheerste optreden van de Russische bevolking na de mislukte staatsgreep. Communistische functionarissen scholden bij voorbeeld meer op demonstranten bij partijgebouwen dan andersom. „Dat is inderdaad een zeer verheugende, positieve ontwikiceling. Veel waarnemers hielden juist rekening met de mogelijkheid dat de volksmassa zelf zou willen afrekenen met de partij en de KGB. Welnu, dat is niet gebeurd. We kunnen slechts hopen dat het zo zal blijven. Ondertussen moeten de leiders van de partij en de KGB, die zich werkelijk aan misdaden hebben schuldig gemaakt, voor de rechter worden gedaagd. Volkswraak zou in dit geval een fatale uitwerking hebben: een regelrechte provocatie van de reactionaire krachten. Laten we vooral niet vergeten dat de nomenklatoera (bevoorrechte partijbureaucraten) in de Sowjet-Unie vijf miljoen mensen omvat. Deze groep heeft haar maatschappelijke postie nog altijd niet verloren en zal zich daar ook met hand en tand tegen verzetten. De huidige val van een aantal politici wijzigt dit beeld niet. Deze miljoenen mensen plus hun familieleden vormen nog onverkort een groot risico voor een verdere democratisering van het land". Hoeveel leden telt de Russische nomenklatoera? „Ongeveer drie miljoen". Lovende woorden klonken ook in binnen- en buitenlandse media over de moedige houding van de Russische jeugd tijdens de putschdagen in Moskou. „Ja, ook dat is een nieuwe ontwikkeling. Het heeft mij verrast. Tijdens de grote demonstraties van de afgelopen twee jaar hebben de jongeren zich immers juist heel terughoudend opgesteld. Ook in recente enquêtes kwam de jeugd qua mentale instelling nogal negatief over. Zij zou weinig belangstelling hebben voor politiek. Het was voor mij daarom een enorme verrassing dat het merendeel van de mensen, die twee dagen lang in Moskou het "Witte Huis", het Russische parlementsgebouw, hebben bewaakt, uit jongeren onder de 25 jaar bestond. Dat is echt een nieuwe, verheugende ontwikkeling". Hebt u voor dit opmerkelijke fenomeen ook een verklaring? In uw wetenschappelijk onderzoek (binnenkort verschijnt van Knabes hand het essay "Die Bevölkerung Russlands zwischen Existenzkampf und Neuorientierung", BB) hebt u zich immers de laatste tijd vooral beziggehouden met de psyche van de Russische bevolking na zes jaar perestrojka. „Onder de Russische jonge generatie vind je een sterk nationale oriëntatie. Tijdens mijn laatste verblijf in Moskou heb ik diverse gesprekken gevoerd met jongeren, zeer sympathieke lieden, maar behept met denkbeelden die je als westerling moeilijk democratisch kunt noemen. Heel geëngageerde mensen, die voor de Russische idee op de barricades willen gaan. Tot op heden hadden zij niet de kans hun dromen te verwezenlijken. Mogelijk heeft Jeltsins verzet tegen de putsch hen geïnspireerd eveneens in actie te komen, verwachten zij van hun president een binnen- en buitenlands beleid waarin de Russische idealen enigszins a la Solzjenitsin sterk tot uitdrukking zullen worden gebracht". Welke idealen zijn dat precies? „In een eerste plaats een positieve houding tegenover de Russische tradities van voor 1917. Een volledige verwerping van de gehele Sowjetgeschiedenis van 1917 tot 1990. In deze kringen beweert men ook dat de Oktoberrevolutie van 1917 en de decennia daarna fundamenteel niets van doen hebben met de Russische geestesgeschiedenis. Een uiterst kwalijke erfenis van puur westers denken. Men zoekt derhalve bewust weer aansluiting bij de voor-revolutionaire Russische tradities. In deze optiek is een belangrijke rol weggelegd voor de orthodoxe kerk, zij het in wat gemoderniseerde vorm. Socialistische of sociaal-democratische ideeën zijn voor Ruslands toekomst totaal taboe". Welke Russische tradities van voor de communistische machtsoverneming worden tegenwoordig weer zo gewaardeerd? „Naast het christendom vooral het specifieke Russische gemeenschapsgevoel dat rechtstreeks teruggaat op de dorpssamenleving van eind vorige eeuw. Een soort coUectivistische aanzet die echter niets te maken heeft met socialistische gedachtengoed. Lenin heeft deze traditie heel sluw benut. In deze geesteshouding weegt de gemeenschap zwaarder dan het individualisme van haar leden.

In deze Russische traditie wordt grote waarde gehecht aan het gezin. Er bestaan nu dan ook talrijke aanwijzingen om de familie weer in ere te,herstellen, om het gezin zijn maatschappelijke rechten terug te geven. In dat verband interpreteert men de afgelopen 70 jaren als een veldtocht van de partij tegen het gezinsleven. Helaas valt voor deze overgangsfase niet uit te sluiten dat er ook nationalistische tonen kunnen opklinken uit het Russische kamp". Met antisemitische uitglijders? „Ja, daar ben ik wat beducht voor. Dat gaat niet op voor de gehele Russische vernieuwingsbeweging. Een deel ervan staat helaas wel degelijk open voor antisemitische denkbeelden èn activiteiten". Je hoort in het Westen wel geruchten dat ook de Russische president Jeltsin evenmin vrij is van antisemitische sentimenten... „Als we afgaan op zijn optreden, uitspraken en geschriften mist deze verdenking elke grond. Toch sluit ik haar niet geheel uit. Zijn houding in de nabije toekomst zal het eventueel uitwijzen. De tekst van het nieuwe Unieverdrag stipuleert in elk geval overheidsoptreden tegen alle chauvinistische, racistische uitingen. Wat betreft is dit werkelijk een document waarin de mensenrechten zijn verankerd, geeft het echte hoop. Zijn doorvoering in de dagelijkse politiek moeten we evenwel afwachten". Over het politieke bedrijf gesproken, hoe beoordeelt u Jeltsins opstelling na zijn overwinning op de putschisten? Vrijdagmiddag heeft hij in het Russische parlement Sowjetpresident Gorbatsjov welhaast geschoffeerd, dezer dagen hoor je uit Jeltsins directe omgeving daarentegen heel verzoenlijke, coöperatieve geluiden richting Gorbatsjov. „Ik behoor tot degenen die altijd beweerd hebben dat Gorbatsjov en Jeltsin eigenlijk niet zo ver van elkaar afstaan. Ze hebben qua afkomst en doelsteUing veel gemeen. Ik zou er nog eens aan willen herinneren dat Gorbatsjov in november vorig jaar, toen zijn verhouding met Jeltsin bar slecht was, en plein public onderstreepte dat hij het voor meer dan 80 procent met hem eens was. En Jeltsin heeft nog geen twee a drie weken geleden op zijn beurt Gorbatsjov uitdrukkelijk verzekerd zich onder geen beding kandidaat te stellen voor de komende presidentsverkiezingen in de Sowjet-Unie. Ik verwacht dan ook dat beide politici hun beleid in grote mate op elkaar zullen afstemmen. Het is vanzelfsprekend heel duidelijk dat Jeltsin daarbij op dit ogenblik de toon zal aangeven. In hoeverre de Russische president werkelijk al zeggenschap uitoefent over de strijdkrachten en de KGB in geval van nieuwe crisissituaties binnen weken of maanden is speculatief". Ondertussen heeft Jeltsin Oekraïners en Kazachen niet weinig geïrriteerd met het op losse schroeven zetten van de huidige grenssituatie met deze republieken. „Ja, dat heeft mij ten aanzien van Kazachstan ten zeerste verbaasd. Eind vorig jaar heeft Rusland m^t deze republiek notabene nog een verdrag gesloten waarbij zij eikaars grenzen uitdrukkelijk erkenden. Juist deze overeenkomst heeft bii delen van de Russische bevolking in Kazachstan het gevoel doen ontstaan dat Jeltsin hen had verraden. Waarschijnlijk voelt Jeltsin zich na de putsch politiek zo sterk dat hij nu meent de Russische belangen, ook in netelige kwesties als die van de grenzen, openlijker te kunnen nastreven. De Oekraïense protesten geven eveneens aan dat Jeltsin met zo'n zelfbewust beleid veel riskeert.

Anderzijds is de Russische president een geslepen politicus die het ijzer weer te smeden als het heet is. Kijk maar naar zijn confiscatie van het binnen- en buitenlands vermogen van de partij. Deze maatregel gaat dwars tegen Gorbatsjovs geheime decreet van november in om partijgelden naar verschillende kanalen te laten vloeien, bij voorbeeld naar meerdere banken en gemeenschappelijke industrieprojecten met het buitenland. Als Jeltsin dit plan weet door te zetten, kan dat het definitieve einde van de Communistische Partij inluiden".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.