+ Meer informatie

Kunst van De Schele tot Picasso

Hollandse schilders in de 18e eeuw werkten vaak „in sapverwen"

7 minuten leestijd

aquarellen uit de 18de eeuw
narotti of Leonardo da Vinci of de latere Venetiaanse meesters van de "vedute" (het stadsgezicht).

Guercino werkte veelal niet in Rome, maar in z'n geboortedorp Cento in de omgeving van het noordelijk gelegen Bologna. Als meester van de Italiaanse Barok is hij in zijn werk nogal eens vergeleken met Rembrandt. Welnu, eerder dit jaar is er in Teylers Museum in Haarlem een expositie van met name zijn tekeningen te zien geweest en bij uitg. Gary Schwarz/SDÜ in Den Haag is een Engelstalige catalogus verschenen, "Guercino-Drawings from Dutch Collections". Auteur is conservator Carel van Tuyll van Serooskerken. Het boek, met veel illustraties in zwart-wit en enkele in kleur, telt 204 blz. en kost 49,90

gW.

Bijbel en mythologie

Guercino's werk is ook in die zin voluit Italiaans en barok, dat hij zijn thema's ontleent aan de Bijbel, de kerkhistorie, heiligen en kerkvaders en de klassieke mythologie. De kunst der Barok is in wezen het artistieke antwoord van 'Rome' en de Contra-Reformatie op de Hervorming — en dat is in dit boek. waarin zo'n 90 tekeningen worden afgebeeld en besproken, ook goed te zien.

Portret van II Guercino (Giovanni Francesco Barbieri), in 1623 geëtst door Ottavio Leoni. Waaraan de schilder zijn bijnaam ontleende, is duidelijk te zien.

Naast Maria en het Kindeke, Augustinus en Paulus de Kluizenaar, St. Catharina, St. Sebastiaan, de gestorven Christus, de aartsengel Gabriel etc., komen ook oudtestamentische onderwerpen aan bod: David en Abigail of het apokriefe (voor rooms-katholieken deutero-kanonieke) verhaal van Suzanna en de oudsten. Maar ook z'n portretstudies en landschappen geven een indruk van de kwaliteiten die deze tijdgenoot van Rembrandt bezat. En men ziet de kloof tussen 'Rome' en de Reformatie als werken van Guercino en Rembrandt naast elkaar worden gelegd. "De Schele," kreeg veel opdrachten van pausen, prinsen en kardinalen.

Kunst der Verlichting?

Kunst en letteren der, als hoogverlicht geroemde, 18e eeuw worden door ons tegenwoordig toch niet als echte hoogtepunten van de Hollandse beschaving gezien. Hoewel er hier en daar een kentering optreedt en men voorzichtig toegeeft dat die literatuur der Verlichting niet allemaal even duf en benedenmaats was en dat er heus wel schilders en tekenaars waren die boven de middelmatigheid uitrezen. Maar de 18e eeuw I 9 "Wandelaars en schaatsers op een bevroren rivier met schepen" is een werk van Hendrik Kobell (Rotterdam, 1751 tot 1779), een vroeg overleden tekenaar en etser, specialist in riviergezichten. De prent uit 1773 op het boekomslag is in potlood, pen in grijs, penseel in aquarel en meetplm. 19 bij 27 cm. heeft het manco dat altijd vergelijkingen worden getrokken met de Gouden Eeuw van de Republiek Holland. En die vallen dan vaak nadelig uit voor de opvolgers van Rembrandt en Vondel, van Hooft en Vermeer.

Dat de 18e-eeuwse kunst ook afzonderhjk op z'n merites beoordeeld moet worden, is ons duidelijk als we bladeren in het smaakvol uitgegeven boek "Hollandse aquarellen uit de 18de eeuw" door J. W. Niemeijer en drs. R. J. A. te Rijdt. Het zijn aquarellen uit het Rijksprentenkabinet in het Rijksmuseum. Het boek is een uitgave van Waanders in Zwolle. Het gebonden werk op flink formaat telt 177 blz., bevat ruim 70 illustraties in kleur en kost 69,50 gld. Deze catalogus is pas later ook in het Nederlands uitgebracht, maar werd opgezet voor exposities van deze Hollandse kunst in Parijs en in enkele steden in de VS.

„Sapverwen "

In Niemeijers boek met ongeveer veertig kunstenaars van wie hier werk is opgenomen, komen naast mindere grootheden ook heel wat belangrijke kunstenaars naar voren. Al zou ik een deel van hen liever tot de 17e of 19e eeuw rekenen. Wybrand Hendriks, die conservator was van Teylers Museum en Fundatie in Haarlem, leefde tot 1831. Anderen, als de onbekende Elias van Nijmegen, werden in 1667 geboren. Kortom, de grenzen van de 18e eeuw zijn hier ruim genomen.

Maar afgezien daarvan: auqarellisten (en tekenaars) als Jan de Beijer, Paulus C. la Fargue, Cornells Pronk, Cornells Troost, Isaak de Moucheron en Reinier Vinkeles waren zeker geen derderangs makers van wat men in die eeuw „sapverwen" of „tekeningen in waterverwen" of ook „gecouleurde tekeningen" noemde. We komen ook 'bekende' namen tegen die niet zijn voor wie men hen zou houden: Jacob Cats was óók een uit Altona bij Hamburg afkomstige 18eeeuwse schilder van die naam, al waren zijn ouders uitgeweken Hollanders. Déze Cats is onder meer aanwezig met een Straattafereel te Beverwijk, een idyllisch Heuvellandschap met varkenshoeders, een Bedrijvigheid op het ijs bij een stadswal (in potlood, pen en aquarel) en een even aan Potters "Stier" herinnerende Roodbonte koe in een landschap. Ook Jacob de Wit (Amsterdam, 1696 tot 1754) was geen staatsman, maar een in zijn tijd vermaarde historieschilder, gespecialiseerd in kamer- en zaaldecoraties. Van hem zien we een ontwerp voor een plafondschildering met Diana en Endymion, een tafereel met Callisto, Amor en Jupiter en andere aan de klassieke mythologie ontleende taferelen.

Thema en technieken

Heel aansprekend vond ik ook de werken, vooral vogels, van de Dordtenaar Aart Schouman, die zich laat inspireren door een kalkoen, exotische vogels, een toekan of twee vinken (appeivink en keep). Maar zijn aquarel met het portret van raadpensionaris Pieter van Bleiswijk uit 1787 valt duidelijk uit de toon. Nu was die Van Bleiswijk ook een vreemd geval en dat is de techniek van zijn portret ook. De politicus deed zich belangrijker voor dan hij was en verloor door zijn gedraai het vertrouwen van het Hof van Holland. Hij werd dan ook niet herbenoemd en raakte ook de functie van Grootzegelbewaarder kwijt.

Nu is het afgebeelde portret een aquarel óver een proefdruk in bruin van een zwarte kunstprent. De waterverf is hier aangebracht over een licht afgedrukte 'tegenproef' in spiegelschrift van zo'n prent. Vandaar de rasterachtige structuur onder een losse, schilder-achtige pen

"Paul in harlekijns-kostuum " van Pablo Picasso uit 1924 op de omslag van het aan hem gewijde Time-Life-boek. seelstreek. De oorspronkelijke prent bestaat in twee versies: mèt en zonder het ambtelijk zegel. Op de aquarel is het zegel wèl afgebeeld, terwijl hij het ambt toen al kwijt was. Op de tweede staat van de prent is het zegel dan ook verdwenen.

„Sapverwen"

De aquarellen in dit boek zijn ook in technisch opzicht soms opmerkelijk. De basis kan een pentekening in bruin zijn, maar ook een combinatie met zwart krijt op blauw papier of potlood in bruin of potlood met aquarel, dekverf en enig verguldsel (zoals "Door een hond opgejaagde pauw en hoenders" van Ary Lamme uit 's-Heerjansdam). Het is duidelijk, dat de 18e eeuw geen eenheid vormt: in thematiek, vorm, stofbehandeling en zo meer ontrolt zich een veelkleurig landschap voor onze ogen. Zo saai en middelmatig was die eeuw nog niet, wanneer we tenminste afgaan op de „sapverwen" van een veertigtal Hollandse schilders. drieluik, waarvan ook zijn "Geloven in gedichten" en "Vertrouwen in gedichten" deel uitmaken. Van der Ent heeft ten doel, de schoonheid van poëtische taal duidelijk te maken aan eenvoudige mensen die normaal niets anders lezen dan pastorale versjes, èn aan ontwikkelde lieden „die nooit verder komen dan het lezen van polissen en contracten".

Beide voorafgaande bloemlezingen bewezen al de waarde van zo'n 'korte verklaring'. De opzet is simpel. Op de linkerpagina drukt de bloemlezer een gedicht af uit heel de vaderlandse letterkundige historie en rechts geeft hij zijn beknopte leeservaring en toelichting. In déze bundel gaat het vooral om verzen die in de ruimste zin het thema liefde bezingen. Dat kan "Op de dood van Sterre" zijn van Constantijn Huygens, maar ook "Om mijn oud woonhuis peppels staan" van J. H. Leopold of —wat meer voor de hand ligt— ""Een vrouw beminnen is de dood ontkomen" van Ed Hoornik en "Genesis twee" van Guillaume van der Graft. Guido Gezelle is aanwezig met "Dien avond en die rooze". en (Van der) Ent bloemleest zichzelf met "Zaterdagmiddag" uit zijn bundel "Wintervuur".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.