+ Meer informatie

Van dictatuur naar democratie

Brazilië krijgt na ruim twintig jaar weer een burgerpresident

8 minuten leestijd

BRASILIA - Een schuld in het buitenland van 6 miljard gulden plus een jaarinflatie van bijna 90 procent waren in 1964 voor de generaals van Brazilië aanleiding aanleiding om de macht over te nemen. „De president heeft zijn gezag verloren. Anarchie is niet ver weg. Iemand moest iets doen en vandaar ons ingrijpen", aldus generaal Castello Branco, de man die de coup tegen de burgerregering van president Joao Goulart leidde.

De militairen beschuldigden Goulart ervan dat hij de soevereiniteit van Brazilië in gevaar had gebracht door grote sommen geld van buitenlandse banken te lenen. Ook vonden de generaals dat de inflatie van 90 procent slechts duidde op bestuurlijk wangedrag.










Daags na de machtsovername lieten de generaals weten dat hun aanwezigheid in de toen pas gereedgekomen hoofdstad Brasilia van zeer korte duur zou zijn. Generaal Castello Branco zei: „We gaan de economie ordenen en het bestuursapparaat stroomlijnen. Zodra dat is gebeurd, zullen wij de macht weer overdragen aan de politici".

Wereldmacht









Maar deze belofte was erg snel vergeten. Het uitoefenen van de macht beviel de generaals. Zij koesterden grootse plannen voor Brazilië. Het land zou een wereldmacht kunnen worden. De toekomst was inderdaad veelbelovend. Een goed ontwikkelingsbeleid zou Brazilië moeten maken tot de grote mogendheid van het zuidelijk halfrond.  Een dergelijke taak kon, zo meenden de in uniform gestoken dromers, niet worden toevertrouwd aan egoïstische en kortzichtige burgerpolitici. Het parlement ging dicht. De dictatuur kreeg een permanent karakter. Opponenten van het militaire bewind werden gebrandmerkt als landverraders. Immers, hun gedrag hinderde het streven van de regering om Brazilië te maken tot een wereldmacht.  Veel politici vluchtten daarom naar het buitenland. De meeste Brazilianen vonden dat best, want de democratie had het land tot dan toe niet veel meer gebracht dan machthebbers zonder macht en een parlement zonder stem. Wie weet, konden de militairen wel eens gelijk krijgen en zou het land zich inderdaad toegang verschaffen tot het heel selecte clubje van groten op aarde. 

Economische groei

De laatste restjes van de oppositie tegen het militaire bewind verdwenen na enkele jaren, toen bleek dat de economie begon te groeien en het land zich begon te ontwikkelen. Nieuwe industrieën verrezen als paddestoelen uit de grond. Aan het begin van de jaren zeventig mocht Brazilië zich al een industrieland noemen. Het grote Brazilië bleek steeds dichterbij te komen. Terwijl de rest van de wereld wegzakte in de oliecrissis, bleef het land doorgroeien.

Maar rond 1976 ging het mis. De hoge olierekeningen werden betaald met geleend geld. De schuld in het buitenland nam daarom sterk toe. Ook het inflatiemonster liet weer van zich horen. Beleidsaanpassingen waren nodig, maar daarvan wilden de militaire machtshebbers niet horen. Niets mocht hun plannen tegenhouden. Doorgroeien, luidde hun bevel.  Even lukte dat ook. Het leek alsof Brazilië, door zich niets van de sputterende wereldeconomie aan te trekken, een succesformule had gevonden. Maar al snel bleek dat niet zo te zijn. De Braziliaanse economie begon tekenen van verval te vertonen en dat tastte de populariteit van het militaire bestuur aan.

Politieke opening

De generaals konden aan de macht blijven doordat zij de natie welvaart gaven. Maar met het teruglopen van die welvaart begonnen de politieke partijen aan macht te winnen. Ook voor dat probleem hadden de generaals een oplossing.

En zo ontstond de abertura, de politieke opening.  Partijen mochten zich weer organiseren en politieke ballingen mochten terugkeren. Door verkiezingen op lokaal niveau toe te staan, wilden de militairen de natie een mogelijkheid geven om wat van zich te laten horen, zij het op bescheiden schaal. In 1982 werd zelfs een nieuw parlement gekozen. De politiek van Brazilië leek weer normaal te zijn. Regelmatige verkiezingen, geen censuur, geen ondrukking, geen verboden. Toch waren het de militairen die de lakens bleven uitdelen. Het parlement had geen enkele macht. De gekozen regering evenmin. Inmiddels was de economie definitief vastgelopen. De schuldencrisis explodeerde. Over economische groei werd niet langer gesproken. Het land leefde van crisis naar recesie en vice versa. Voor de generaals werd de situatie langzamerhand onhoudbaar. Over de wereldmacht Brazilië sprak niemand meer. Maar de militairen wilden hun greep op de macht niet zonder slag of stoot opgeven. 

Machtsverschuiving

Eind 1984 zou een kiescollege bestaande uit leden van het parlement en afgevaardigden uit de deelstaten een nieuwe president moeten kiezen. Voorheen had dit college altijd braaf een generaal aangewezen. Dit keer schoven de militairen een burgerpoliticus naar voren. De -militairen hadden destijds een eigen politieke partij in het leven geroepen en die kwam hen nu goed van pas.  Maar in die partij heerste de nodige onenigheid. Twee maanden voor het bijeenkomen van het kiescollege resulteerde het geruzie in een splitsing van de partij. Een aantal dissidenten aangevoerd door senator José Samey sloot zich bij de oppositie aan. Dat bracht een abrupte machtsverschuiving teweeg. Plots had de oppositie een meerderheid in het kiescollege en kon zij de kandidaat van de militairen daar verslaan.

Uit dank mocht senator Samey het vice-presidentschap gaan bekleden. Als voormalig handlanger van de militairen werd hij niet helemaal vertrouwd maar als vice-president, een ceremoniële functie, kon hij natuurlijk geen kwaad. De vreugde in ex-oppositiegelederen over deze onverwachte ontwikkelingen duurde echter maar kort. De nieuwe president Tancredo Neves overleed voordat hij zijn fucntie kon aanvaarden.

Presidentsverkiezingen

Zo belandde Samey op de troon en de senator bleek inderdaad niet te vertrouwen. Als president keerde Samey namelijk onmiddellijk terug naar zijn voormalige militaire vrienden. Alles bleef dus bij het oude. De teleurstelling was enorm. Redding kwam in de vorm van een grondwetgevende raad. Beide huizen van het parlement begonnen in 1986 met het schrijven van een nieuwe grondwet.  Na anderhalf jaar was het document klaar. Niemand was er echt tevreden mee, want via Sarney hadden de generaals een krachtige stem gehad en wisten zij hun wil aan de grondwetschrijvers op te leggen. Maar presidentsverkiezingen, het laatste obstakel op de weg naar een volwaardige democratie konden zij niet tegenhouden.  De door militairen gevormde politieke partij was inmiddels van de electorale kaart geveegd en alleen een staatsgreep kon de democratisering van Brazilië nog tegenhouden. Op 15 november vorig jaar gingen de stembussen dan eindelijk open voor presidentsverkiezingen. Tweeëntwintig kandidaten stonden ingeschreven. De twee met de meeste stemmen troffen elkaar voor een tweede en beslissende verkiezingsronde op 17 december. Fernando Collor de Mello, de jonge gouverneur van de kleine deelstaat Alagoas in Noordoost-Brazilië zegevierde.





Moeilijke taak

Collor de Mello treedt vandaag aan. Het is een voor Brazilië historische gebeurtenis. Na 26 jaar van dictatuur en semi-autoritair bestuur hebben de Brazilianen weer een gekozen president. De militairen, zo blijkt hebben alle hoop op een Brazilië- wereldmacht nu opgegeven. Zij verdwijnen vandaag naar men hoopt definitief van het politieke toneel. Veel laten zij niet achter. Een schuld in het buitenland van 240 miljard gulden, een inflatie van 5.000 procent en een bijna lege schatkist. Als president krijgt Collor de Mello het bijzonder moeilijk. Een allersminst benijdenswaardige positie, want de meeste Brazilianen verwachten een duidelijk betere toekomst. De natie is moe van alle crises en wil nu wel weer eens aan de slag gaan.

Beetje vertrouwen

Toch heeft Collor als president een goede kans van slagen. Niet alleen de bevolking maar ook het parlement steunt zijn regering. De meeste Brazilianen hebben weer een beetje vertrouwen in de toekomst gekregen en dat maakt het werk van de regering Collor een stuk makkelijker.  Collor wil gedurende het eerste jaar van zijn ambtstermijn afrekenen met het verleden. Braziliës economie wordt geplaagd door slechtwerkende staatsmonopolies en andere vormen van marktdominatie die concurrentie ontmoedigen. Dat probleem wil de nieuwe regering aanpakken door de tot dusver hermetisch gesloten economische grenzen van het land te openen voor goederen en kapitaal uit het buitenland.  Daarnaast is de nieuwe regering van plan om de initiatief-dodende bureaucratie te reduceren tot een absoluut minimum. Privatiseren en dereguleren zijn de nieuwe strijdkreten.  Collor heeft zijn stembuszege van 17 december te danken aan de bekendheid die hij als gouvemeur van Alagoas verwierf door luie en/of overtollige ambtenaren op straat te zetten en verliesmakende staatsbedrijven te sluiten. In amper drie jaar tijd saneerde hij op deze manier de deelstaatfinanciën. President Collor denkt op federaal niveau hetzelfde te kunnen bewerkstelligen.

Voorbeeld

Er is alleen één probleem. Collors beleid moet meteen op het juiste spoor zitten. De nieuwe regering, wil zij haar politieke geloofwaardigheid behouden kan zich geen vergissingen permitteren. Collor is zich van dit gevaar bewust en wijst naar buurland Argentinië om aan te tonen hoe het niet moet. Daar was de regering genoodzaakt haar beleid verschillende malen aan te passen met het gevolg dat vrijwel niemand nog enige waarde hecht aan regeringsbesluiten. 

President Menem heeft nog een ambtstermijn van vijf jaar voor de boeg maar heeft geen mogelijkheden meer. „Ik ben er mij van bewust dat falen op dit moment gewoon niet mag. Argentinië ging ons voor en kan Brazilië daarom als voorbeeld dienen. We gaan hun fouten niet herhalen. Brazilië staat een pracht toekomst te wachten en het is nu aan ons om die toekomst binnen het bereik van de 140 miljoen Brazilianen te brengen", aldus president Collor de Mello.





Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.