+ Meer informatie

Van oude kansels: ,,Och, of ik iemand hadde die mij hoorde"

Interessant boek over Friese preekstoelen

5 minuten leestijd

LEEUWARDEN — Het is, naar mag worden aangenomen, bij velen wel bekend dat de tientallen kerkjes in het noorden van ons land en dan met name in de provincies Friesland en Groningen, over bijzonder rijke interieurs beschikken. In de orgelrubriek hebben wij wel eens de uitdrukking gebruikt dat deze provincies de schatkamers van de orgels kunnen worden genoemd.

Diverse keren hebben wij dan ook aandacht besteed aan de vele zeer belangrijke orgels die wij hier kunnen aantreffen. Deze kerken bezitten echter niet alleen waardevolle orgels, doch ook de verdere interieurstukken ais herenbanken, koor- en doophekken en niet te vergeten preekstoelen zijn dikwijls van een bijzondere schoonheid.

De preekstoelen van Bolsward en Workum zijn in den lande en ver daarbuiten terecht zeer beroemd. In deze kerken kunnen we inderdaad enkele fraaie staaltjes van houtsnijkunst aanschouwen. Alleen al in Friesland zijn echter vele zeer fraaie preekstoelen te zien, waarvan (en we hebben er op onze orgeltochten diverse malen met bewondering naar staan kijken) er velen tot nu toe onbekend zijn gebleven.

Hieraan is naar we hopen en verwachten thans wel een eind gekomen omdat bij uitgeverij De Tille te Leeuwarden onlangs een boek verscheen dat onder de titel „Friese Preekstoelen" uitvoerig aandacht besteedt aan deze preekstoelen. In dit 159 bladzijden tellende boekje, dat uiteraard rijk voorzien is van vele fraaie foto's kunnen we kennis nemen van deze fraaie meubelstukken en wat daar allemaal betrekking op heeft.

Weinig talrijk

Zo opent het boek met een foto van het kussentje met borduurwerk op de predikantszitplaats in de kansel te Beetgum waarop de navolgende veelzeggende tekst staat geborduurd: „Och, of ik iemand hadde die mij hoorde" (Job 31:35). Over de predikanten die eeuwenlang des zondags de Friese kansels beklommen wordt in dit boek niet geschreven en evenmin over de verzuchtingen die zij geslaakt zullen hebben, wanneer zij moesten preken voor een weinig talrijk of weinig aandachtige schare toehoorders.

Het is opvallend dat zovele oude kansels bewaard zijn gebleven. De auteur wijst erop dat de aanwezigheid van zoveel kansels voortvloeit uit de omstandigheid dat er in Friesland ook een groot aantal kerkgebouwen te vinden is. In de loop der eeuwen zijn er wel verschillende oude kerkgebouwen verdwenen, maar oorspronkelijk telde Friesland 365 kerkdorpen. Dan waren er nog de parochie- en kloosterkerken in de steden en later de kerkgebouwen van Doopsgezinden, Lutheranen en Roomskatiiolieken. Al deze kerken hadden een kansel.

Toch geloof ik dat mede gezien het feit dat Friesland vooral vroeger een rijke provincie was, er ongetwijfeld sprake zal zijn geweest van een zekere naijver tussen de dorpen en steden onderling wie wel de mooiste kansel in de kerk zou hebben.

Kansel

Het is duidelijk dat de kansel als plaats dient in de kerkruimte die in het bijzonder bestemd is voor de prediking, de verkondiging van het Woord Gods. In de vroeg-christelijke gemeente werd gepredikt vanaf de kathedra, de zetel van de bisschop, of vanaf de ambo, de lessenaar van waaraf de Schriftlezingen plaatsvonden, zoals dat heden ten dage ook nog kan worden waargenomen in de Joodse synagoge.

Het zou evenwel niet juist zijn, kathedra en ambo als voorlopers van de kansel aan te merken. De kansel of preekstoel heeft een geheel eigen ontstaansgeschiedenis geliad en een eigen ontwikkeling doorgemaakt. In hoofdstuk 2 geeft de schrijver hiervan een korte maar duidelijke schets om daarna in hoofdstuk 3 uitvoeriger in te gaan op „de plaats van de kansel in het kerkgebouw".

Aan de hand van vele duidelijke foto's (het boek is overigens in 't geheel ruim voorzien van fraaie opnamen) vertelt de auteur daarna nog over de onderdelen en vorm der kansels, de vervaardigers, de versieringen, (zowel aan de kuip, aan de trap, van het ruggeschot, aan het klankbord als aan de lezenaar). Symboliek, wapens, opschriften, kleur en bekleding, koperwerk, merkwaardigheden, doophekken etc.

Slot op de deur
Over dit boek valt zoveel te vertellen dat het bijna verleidelijk is te grote gedeelten uit dit werk te gaan citeren, wat we uiteraard niet zullen doen. Een paar merkwaardigheden willen wij u toch niet onthouden, temeer daar het een prikkel kan zijn dit kostelijke boek aan te schaffen. Zo kunt u in de leuning van de kanseltrap van Wolvega groeven zien waarvan verteld wordt dat het sporen zijn van sabelhouwen, die zijn aangebracht door soldaten van de bisschop van Munster, die in 1672 ook het zuidoosten van Friesland binnenvielen. Wellicht, zo vertelt ons Ten Hoeve, is de kansel van Reitsum de enige in ons land met een slot op de deur.

Het is namelijk aangebracht in de doleantietijd, toen ds. J. J. A. Ploos van Amstel hier stond en tengevolge van de kerkelijke strijd meer dan eens een tweetal predikanten elkaar de plaats op de kansel betwistte. Er was toen een slot op de kanseldeur aangebracht en 's zondags werd die voortaan door de dienstdoende ouderling afgesloten nadat vader Ploos, zoals hij door zijn aanhangers genoemd werd, de kansel had bestegen, om te voorkomen dat deze door een andere predikant van zijn plaats zou worden verdrongen.

Friese preekstoelen is door de boeiende verteltrant, de deskundige wijze van uitleggen, de veel fraaie foto's, zoals we reeds opmerkten, een niet alleen plezierig kijkboek maar ook een waardevol naslagwerk over een onderwerp, dat in de Nederlandse literatuur nog nauwelijks werd behandeld. Hartelijk aanbevolen.

N.a.v. „Friese preekstoelen", door J. ten Hoeve, uitgave De Tille, Leeuwarden, 159 blz.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.