Het Friese Reveil

Workum

Als WIJ spreken over Het Friese Reveil bevinden wij ons in Workum op historische bodem Hier zijn de sporen te vinden van de beweging van het Friese Reveil Op het Noord woonde de boterkoopman Age Wigers Schoonhoven, die een van de belangrijkste dragers van deze beweging is geweest, en wiens nazaten hier nog wonen

Het IS aan de speurzin van de bekende Friese kerkhistoricus Dr G A Wumkes te danken, dat vele ge gevens uit zeldzame couranten en preken, oude brieven en dagboeken over Het Friese Reveil bijeengebracht zijn Door zijn aandacht en zorg zag hij, wat een ander ontging Hij tekende situaties en personen, waar een ander aan voorbijging Dr Wumkes was een geboren verteller en hij heeft met veel liefde en op een boeiende wijze vanuit zijn bronnen de figuren geschetst en tot leven gebracht, die zich in de vorige eeuw met hart en ziel hebben ingezet voor de geestelijke opwekking Wij danken zijn zoon, collega A D Wumkes, em predikant van 's-Graveland, dat het in het Fries geschreven boek van zijn vader It Fryske Reveil yn Portretten, waar zovelen belangstelling voor hadden, maar het tot hun spijt met konden lezen, nu in een Nederlandse uitgave voor ons ligt en algemeen toegankelijk is geworden En onze dank geldt natuurlijk evenzeer de heer Bijl van de uitgeverij De Groot Goudriaan, die het aandurfde om dit boek in deze vorm opnieuw op de markt te brengen Eerder waren wij aangewezen op de lezing van collega A D Wumkes, die hij hield voor de Stichting Reveil Archief m 1947 In deze lezing gaf collega Wumkes een goed overzicht van het Friese Reveil en als het ware een samenvatting van het boek van zijn vader

Dr Wumkes zelf vertelt in zijn boek van zijn speur tochten en zegt 'Wie graag onderzoek doet naar mensen en voorvallen van vroeger, komt soms voor bij zondere verrassingen te staan Zou, om iets te noemen, iemand in het stille Workum en dan ook nog m een gewone burgerwoning, brieven van Bilderdijk zoeken'' En toch ik heb ze daar gevonden en ze zijn lang geleden bij de bewoners van dat huis bezorgd en wel bij de vader van Age Wigers Schoonhoven Deze koopman Wiger Ages Schoonhoven was met alleen een gelovig man, maar bezat ook een behoorlijke ont wikkeling en genoot van de geschriften van Bilder dijk Zo kwam hij er toe in 1824 om naar de Leidse dichter een mandje kievitseieren te sturen Bilderdijk schreef onmiddellijk terug, dankbaar dat God hem had willen gebruiken om zijn Friese broeder te versterken 'm het alleen zaligmakend geloof en met ver zaking van den afgod des tegenwoordigen tijds, die verfoeilijke Eigenwaarde' De interessante correspondentie werd afgebroken met het overlijden van Schoonhoven

Zijn zoon Age Wigers Schoonhoven ging in het voetspoor van zijn vader Ook hij was niet alleen koopman, maar bekleedde tevens vooraanstaande posities, hij was lid van de Provinciale Staten en onderhield contacten met de koninklijke familie Hij stond in verbinding met Da Costa, Capadose, De Clereq, De Liefde, Heldring en Groen van Prinsterer over de belangen van kerk, staat en maatschappij Capadose stelde het formuliergebed op, dat dienst deed in de gemeenteraadsvergaderingen van Workum Het was aan Schoonhoven te danken dat deze vergaderingen met gebed werden geopend, hoewel de raad voor het grootste deel liberaal was

In 1848 werd de welbekende vergadering in het Odeon te Amsterdam gehouden Zelf kon Schoonhoven met gaan - ds Jan Wouter Felix in gezelschap van enkele Friese boeren uit zijn gemeente Longerhouw bij Bolsward waren wel aanwezig, - maar toen de mannen, die de stoot hadden gegeven, o a Heldring en Capadose, door de toenmalige Workumse predikant en kerkeraadsleden werden beschimpt, liet de moedige boterkoopman het er met bij blijven en schreef een brief die niet mals was 'Met Capadose ben ik', zo zegt hij o a , 'bekend van kindsbeen af HIJ is een oprecht christen, een bidder voor kerk en vaderland, een die met de Here leeft, wat aan zijn doen en laten is te zien Eens zond hij mij een bankbriefje van ƒ 60,— om het onder de arme zielen van Workum uit te delen Ik zou bijzonder graag zien, dat domme naar de vergadering reisde Want mijns bedenkens kan het zo met langer blijven in de kerk, want de Godheid van Christus wordt geloochend en de leer der verzoening een bloed-theologie genoemd'

Door toedoen van deze hoogstaande man is Workum een van de bloeiendste centra van het Fnese Reveil-leven geweest Op welke wijze hij maar vruchtbaar kon werken deed hij het In 1854 richt hij een afdeling op van de 'Vereniging tot Heil des Volks' door ds De Liefde te Amsterdam in het leven geroepen Vaak logeerde deze bij Schoonhoven en preekte dan te Workum De afdeling had tot doel evangeliseren, tractaatverspreiding en elkaar opbouwen in het geloof Hiertoe kwamen de vrienden 's winters samen voor Schriftonderzoek en bespreking van de geschriften van Groen van Prinsterer

Wat de maandelijkse bijeenkomsten van de 'Vereniging tot Heil des Volks' te Workum betreft, dr Wumkes geeft daarvan een treffende beschrijving 'Een veertigtal ouderen en jongeren zijn bijeen in een ouderwetse achterkamer, slechts spaarzaam verlicht 99 door een paar lampjes met patentolie. De vrouwen breien ijverig. De stoere figuur van boer IJbema, voorzitter, verschijnt achter de lessenaar. Hij leest een hoofdstuk uit de bijbel voor en geeft dan een psalm op. Kapitein Sap, thuis van een reis naar de Oostzee, gaat voor in gebed, waarna Schoonhoven een preek van de Schotse theoloog Robert MacCheyne leest, die aanleiding geeft tot een bijbelbespreking. Een vers van Da Costa, door één der anderen voorgedragen, past in deze kring volkomen. En dankbaar en voldaan neemt men, na nog gezongen en gezamenlijk gebeden te hebben, afscheid van elkaar. Eenvoudig, Fries, dit alles, maar niet minder echt dan de Reunion in het Amsterdamse grachtenhuis, zo meesterlijk beschreven door Allard Pierson. Bijzonder feestelijk werd het geacht als een predikant van naam overkwam om de leiding van de bijeenkomst op zich te nemen'.

Het eigen karakter van het Friese Réveil

Mevrouw Dr. Kluit in haar grote boek over Het Protestantse Réveil in Nederland en daarbuiten heeft erop gewezen dat het Réveil in Friesland een eigen karakter draagt. Het was een volksbeweging en werd gedragen door de boeren, maar ontving krachtige impulsen uit Holland. In Holland leefde het Réveil voornamelijk onder de aristocratie. Hier in Friesland vervaagden de tegenstellingen tussen de standen. Zo behoorden tot Schoonhoven's geregelde bezoekers de allerarmsten van de stad. Hij bracht in toepassing het woord uit Lucas 16: 'Wanneer gij een middagmaal of avondmaal zult houden, zo roep niet uw vrienden, noch uw magen, noch uw rijke geburen, maar nood armen, verminkten, blinden'. De armen en kreupelen zaten aan de tafel van dit lid der Provinciale Staten van Friesland, hoog in aanzien bij het koninklijk huis en vereerd met een bezoek van een der prinsen.

Met kracht en geestdrift werd de rechte prediking in Friesland begroet. Een diepe ernst bezielde de mannen en vrouwen, voor wie de grote levensvraag van het eeuwig behoud alle andere vragen in de schaduw stelde. Wat een geestelijke honger leefde er! Van heinde en ver kwam men per sjees of op de schaats aangereden om de begeerde Schriftprediking te horen. En als het kerkgebouw werkelijk geen enkele plaats meer bood, stond men op ladders bij de ramen te luisteren. Het was een volksbeweging, het was in de kringen van schippers en schuitemakers, bakkers en schilders, zeilmakers en smeden, dat deze beweging ontstond. Godvrezende handwerkslieden lazen in alle eenvoud hun predikanten de les over de leer en de prediking en boeren bleken betrouwbaarder Schriftuitleggers dan professoren.

Wel waren er enkele begaafde predikanten, die leiding gaven. Dr. Wumkes geeft portretten van de predikanten Fockens van Sneek, Becking van Wons, Werumeüs Buning van Oostermeer, Knap en later Felix van Heeg, Guldenarm van Oosthem. Ds. Ploos van Amstel had reeds een biograaf gevonden in dr. L. H. Wagenaar en daarom ontbreekt zijn portret bij dr. Wumkes, maar deze behoort steUig tot deze groep, zoals dr. Wumkes in zijn woord vooraf duidelijk aangeeft.

Maar naast de predikanten zijn het de portretten van de gewone Friese mannen en vrouwen die ons treffen. Naast de reeds genoemde Age Wigers Schoonhoven is daar Thomas Sinia, de voorganger op Friese begrafenissen. Tegenover deze piëtist uit de Woudhoek komt bij Solko Tromp het methodisme uit. In Jan Piers Eringa ontmoeten wij een van de Friese waarheidsvrienden. Het is niet de intellectualistische calvinist, die bij deze ouderling aan het woord komt als hij de Heidelbergse Catechismus uitlegt, maar het is een diep levende man, die in de warme taal van het schatboek van Ursinus de wonderen van het genadeverbond verklaart. En daarbij een breedheid van blik, een praktische boer die verstand heeft van zijn bedrijf, 's Avonds laat hij zijn volk bij zich in de boerenkamer om beurten een hoofdstuk uit de bijbel voorlezen, niet alleen om hen met de Schrift vertrouwd te maken, maar ook om hen gewoon in het lezen te oefenen. Het arbeiders volk raakte volgens hem te vroeg van school af. Het was deze Eringa, die verwant was met Durk Piers Noordmans, de vader van dr. O. Noordmans. Weer een heel ander type komt naar voren in de baptist Evert Teves uit Makkum, die met de kerk in conflict komt en buiten de kerk de mensen sticht vanuit het Woord van God. Dan is er de zendingsvriend Japik Nieuwland uit Heeg, die op zendingsgebied in Friesland veel heeft betekend. De predikant Jan Wouter Felix was een bezielende

De predikant Jan Wouter Felix was een bezielende figuur in het Friese Réveil. Jan Wouter was in 1824 te Leiden geboren als zoon van een lakenfabrikant. Een echt 'Réveilkind'. De bejaarde Bilderdijk woonde naast zijn ouders op de Oude Veste en bij menig bezoek reed Jan Wouter paardje op zijn knie. Hij studeerde theologie te Leiden waar met Prof. Scholten de moderne richting haar intrede had gedaan en grote aanhang kreeg. Felix moest zich bezinnen op de eigenlijke inhoud van zijn geloof. Aan het einde van zijn studietijd gekomen kon hij verklaren: 'ik heb het geloof behouden'. Zijn eerste gemeente werd Longerhouw en Schettens. De roep van rechtzinnigheid was reeds vóór hem uitgegaan en zijn gemeente werd een centrum van godsdienstig en kerkelijk leven. ledere zondag kwamen de mensen in hun kapwagens, vaak met 15,16 man, in hun sjeezen en andere rijtuigen van heinde en ver aanrijden. Ds. Felix had een open oog voor wat in Holland was gaan leven en zo komt in augustus 1849 Capadose spreken in Longerhouw. De kerk is te klein. De volgende dag wordt een bezoek gebracht aan ds. Fockens te Sneek. De ogen van velen gaan open. De dochters van ds. Fockens, die de Réveilbeweging zeer zijn toegedaan, raken in correspondentie met Groen van Prinsterer en Capadose. De zoon van ds. Fockens, een brilliant student in Utrecht onderhoudt contacten met Kohlbrugge.

De Vereniging van Waarheidsvrienden

Ds. Felix werd de stichter van de Provinciale Vereniging van Waarheidsvrienden die het centrum is geweest van de Friese Réveilbeweging. De zaak is zó gelegen. Het beroep dat de Amsterdamse kerkeraad had uitgebracht op ds. L. S. P. Meyboom, vurig aanhanger der Groninger richting, wekte in den lande groot verzet. Men vroeg zich af, of men de Synode niet moest vaarwel zeggen en een vrije kerk stichten. Toch kon men hiertoe niet besluiten, daar tenslotte de besturen de kerk niet waren Dan haver verenigingen oprichten, die voor het goed recht van de belijdenis en de eer van Gods Woord opkwamen, om zodoende de toestand te verbeteren

Zo werd ook te Leeuwarden (in augustus 1854) een vergadering belegd door ds Felix en enige anderen, naar aanleiding van het door geloofsgenoten bij de koning ingediende adres, dat protesteerde tegen het beroep van ds Meyboom De druk bezochte vergadering koos al dadelijk een bestuur, dat op zich nam een programma en reglement te ontwerpen Daarin wordt de stichting verantwoord 'Deze vereniging is ontstaan door het diep verval en de heersende ongebondenheid, die zich alom in de Nederlandse Hervormde Kerk vertonen Zij is tot stand gekomen door een ontwaakt gevoel van behoefte aan gemeenschap en samenwerking tussen allen, die temidden van dit verval wensen vast te houden aan de onveranderlijke leer en waarheid dezer kerk Het is daarom dan ook geenszins haar doel, zich rechtstreeks of zijdelings tegen over of buiten die kerk te plaatsen, veel minder nog haar op enige wijze te bestrijden De veremging wenst slechts de uitwendige eenheid en samenstemming te bevorderen tussen die leden der Nederlandse Hervormde Kerk, welke de leer, in hare belijdenisgeschriften vervat, zijn toegedaan, te zamen een wakend oog te houden op en te beraadslagen over de gang en de belangen dier kerk, en bij alle voorkomende gelegenheden als een enig man te handelen en voor de rechten van de kerk m de bresse te treden'

De vereniging steunde rechtzinnige studenten bij hun studie en verenigde de leden in zogenaamde 'ressort-vergaderingen', waar de belijdems der kerk en de Heilige Schrift besproken werden De vereniging was goed georganiseerd Voor het verschillende werk had men vaste commissies, bijvoorbeeld een voor de bidstonden, een voor orde en tucht, een voor raad en advies Zo zorgde de eerste commissie ervoor, dat er bidstonden voor Israel werden gehouden, die zeer druk werden bezocht

De vereniging gaf uit het Kerkelijk Maandblad, dat in 1865 werd omgezet in een weekblad, daar sterk de behoefte aan een Christelijk weekblad voor Friesland werd gevoeld Men oriënteerde zich naar de richting Groen van Prinsterer en diens periodiek De Nederlander De grote dag voor de leden was de augustusvergadermg te Leeuwarden Uit alle oorden van Friesland trok men dan naar de zaal van De Koe op het Zaailand Ds Felix schilderde de toestanden van kerk, school en maatschappij, en de secretarissen van de verschillende ressorten brachten verslag uit van de werkzaamheden Met een bidstond voor land en kerk, waarbij een der meest geachte predikanten voorging - zoals ds Sypkens van Skaernegoutum of ds Mac Pherson werd de vergadering besloten

Het fonds voor opleiding tot predikant 'De Zaak des Heeren' heeft veel studenten voortgeholpen Vanaf 1886 werd een reizend agent voor dit fonds aangesteld Ds Felix, de vader der vereniging, was inmiddels verhuisd naar Utrecht In 1879 werd de Vrije Universiteit opgericht en ds Felix, die hiervoor zo had geijverd, werd President-Curator De Friese Vereniging, die nog altijd theologische studenten steunde, kwam nu voor de vraag te staan of zij ook studenten van de Vrije Universiteit zou helpen' Een deel van de leden was hier tegen, daar men de jongelui niet in de gelegenheid wilde stellen om te studeren aan een universiteit die buiten het verband van de kerk stond en zodoende een onzekere toekomst te riskeren Anderen oordeelden 'Wij vertrouwen hen niet toe aan hogescholen, die broeinesten zijn van dwaalleer' Het hoofdbestuur was voornamelijk de eerste mening toe gedaan Er kwam een conflict en het resultaat was, dat de eens zo bloeiende vereniging aan betekenis ging inboeten De vereniging is een zuurdesem voor de kerk geweest In deze kring zochten zij, die zich bij de moderne prediking met konden vinden, het voedsel dat de kerk hun onthield En mag het misschien de indruk wekken dat men hierdoor mm of meer onkerkelijk, haast methodistisch optrad, het was geheel huns ondanks Men betreurde oprecht dat de kerk haar roeping niet vervulde en drong er met alle kracht op aan, dat zij - zich richtend naar de confessie - die roeping weer zou verstaan Zij zijn inderdaad 'bij alle voorkomende gelegenheden als een eenig man voor haar in de bresse getreden' In het modernisme zagen ZIJ een ontbindende kracht, waartegen zij met grote kracht hebben gestreden

Ook nog aan andere belangen der kerk schonken zij hun aandacht, door haar namelijk vrij te willen maken van het oude floreenstelsel dat de beroeping der predikanten in handen van enkele aanzienlijken legde Hier draagt hun streven dus een kerkrechtelijk karakter

De houding ten opzichte van de Afscheiding is afwijzend geweest Deze beweging was het Reveil te ra dicaal Geen operatie, maar conservatie Ook is men niet de weg van het sectansme opgegaan, dat zich in Friesland bijvoorbeeld uitte in de vorm van het Baptisme Conservatief wat de kerk betreft, maar krachtens de vurige, methodistische drang, die de Reveil vrienden eigen was om zielen te winnen, waren zij zeer vooruitstrevend op het gebied van school, verenigingsleven en gezin

School

Van Sneek ging de stoot tot christelijk onderwijs uit De dames Fockens bewoonden er een statig huis, bekend als het gasthuis der ridders van St Jan, gelegen naast de Martini kerk Met recht mag men dit huis het moederhuis van het Reveil noemen, open als het stond voor alle Reveilvnenden 's Dinsdags, de marktdag, stond in 'het zael' met de hoge leunstoelen en familieportretten, de koffie met kruidkoek gereed voor de bezoekers uit de wijde omtrek Hoeveel draden kwamen hier niet samen' Hier openden de dames Fockens ook in 1851 een naaischool, waar de kinderen tevens werden onderwezen in bijbelse geschiedenis en zang Was dit meer bedoeld voor kinderen uit de burgerstand, in 1854 begonnen zij een klas voor arme kinderen die gratis onderwijs ontvingen

In 1851 was door bemiddeling van Mevrouw Groen van Prinsterer in het Bild een evangelist aangesteld, de Heer J H Maatjes, die de stoot gaf tot het oprichten van De Provinciale Vereniging tot Uitbreiding der Waarheid in Friesland, een vereniging die kleine christelijke scholen stichtte in de trant van die, welke door de dames Fockens was opgezet Men besloot om 101 een christelijke bewaarschool te openen Op de aanvraag bij het gemeentebestuur werd afwijzend beschikt, maar men gaf de moed niet op en het gelukte de dames Fockens, geldelijk gesteund door de Reveilvrienden uit het hele land, om een gebouwtje te stichten in eigen tuin, 29 juli 1857 door ds Felix ingewijd met een feestrede over Hebr 3 • 5' 'Want ieder huis wordt van iemand gebouwd, maar die dit alles gebouwd heeft, IS God' Overal hebben de Réveil-mannen hun uiterste

Overal hebben de Réveil-mannen hun uiterste krachten ingespannen In de volgende jaren komen Harlingen, Woudsend, Makkum, Balk, Workum, Heeg, enz In 1865 bezat Friesland 30 christelijke scholen. De vereniging 'Christelijk Nationaal' wordt hier krachtig gesteund en als in 1867 de jaarvergadering van deze vereniging te Leeuwarden wordt gehouden, bijgewoond door Groen van Prmsterer, blijkt dat Friesland meer dan 800 leden en donateurs op 142 plaatsen heeft. De tegenkanting bleef natuurlijk met uit Een lid der Provinciale Staten liet zich in een zitting ontvallen: 'De openbare school is de montere dagvlinder, de christelijke school is de nachtvlinder' Van liberale zijde deed men alle moeite om de kinderen in de staatsschool te houden of te brengen Dwang spaarde men met. De arme werd getroffen in de bedeling, de arbeider in zijn werk, terwijl de huurder soms geen woning kon krijgen

Maar zij, voor wie de christelijke school een zaak van geloofsgehoorzaamheid was, zetten door. En dan staat in // Fryske Reveil ook dat onvergetelijke 'portret' van blinde Evert Teves van Makkum, een man, aan wie bewaarheid werd, dat als de Geest wordt uitgestort, de jongelingen gezichten zullen zien en de ouden dromen dromen. Hij droomt, dat een groep kinderen in- en uitvliegt uit een huis tegenover de steeg waarin hij woont. En hij rust met, eer zijn droom werkelijkheid is geworden. Ditzelfde pand wordt jaren later ingewijd als christelijke school. Ook zondagsscholen werden opgezet Dan is er een timmerman in 'It Heidenskip' bij Workum, waar het blijkbaar 'heidens' toegaat, die de schaaf over een paar planken haalt, ze op schragen legt, op de zaterdagavond zijn werkplaats met bezemen keert en gespannen en biddend afwacht wie van de kinderen zal komen uit de vele gezinnen die hij bezocht. Het is een zevental, die eerste zondagmiddag. Hij vertelt hun een verhaal uit de bijbel, bidt en zingt met hen en onder alles leeft het in zijn hart 'God, laten de zeven zeventig worden'. De zeventig zijn er gekomen en veler ouders kwamen ook en na vele jaren getuigt een stenen kerkje (dat 's zondags en bij de bijbellezing in de week volloopt), dat Christus ook uit deze 'heidenen' zijn kerk verzamelt.

Verenigingsleven

Het verenigingsleven heeft voornamelijk twee vertakkingen' jongelingsverenigingen en zendingsverenigingen In december 1854 richtte ds. Felix te Heeg, als een van de eersten, een jongelingsvereniging op Deze vereniging begon een leeskring, stichtte een zondagsschool en voerde actie voor een christelijke school. Er heerste een fris, opgewekt leven en als ds. Felix een beroep naar Utrecht aanneemt, duurt de correspondentie tussen hem en zijn vereniging jaren voort. Deze 102 collectie vergeelde brieven is een waardevol document voor het geestelijk leven uit die tijd Op andere plaatsen begint men er ook mee en in 1869 komt een Fries Jongelingsverbond tot stand, waarbij zich zeventien verenigingen aansloten.

De Reveil-vrienden richtten m de verschillende plaatsen zendingsgenootschappen op; in Harlingen werd door toedoen van de familie Tromp in 1855 een vereniging voor het opleiden van zendelingen in het leven geroepen Ook van de school uit werd voor de zending gewerkt' 'Willem Sneek' was een inlandse knaap van Nieuw-Gumea, uit slavernij losgekocht door de kinderen van de Fockens-schooltjes te Sneek

In 1870 werd de begaafde en buitengewoon energieke Japik Nieuwland voor de Nederlandse Zendingsvereniging tot agent in Friesland benoemd Het IS voornamelijk aan zijn werk te danken, dat er zo'n 30 afdelingen kwamen Hij verenigde deze m een provinciale bond, zodat men de Friese afdeling van de Nederlandse Zendingsvereniging kreeg.

Tenslotte wilden zij aan ieder gezin goede lectuur verschaffen en stelden met dat doel leeskringen in en verspreidden christelijke lectuur Om een zekere puriteinse levenshouding te bevorderen hebben zij zich ook altijd fel gekant tegen de kermis. Ds. Knap te Heeg rust niet voor in zijn gemeente de kermis is afgeschaft en dat in 1866 in Wijmbntseradeel aan alle kermissen, bij gemeenteraadsbesluit, een einde wordt gemaakt, IS mede het gevolg van zijn verzet

Heilzame invloed

Zo zien WIJ de heilzame invloed van de Reveil-vnenden in Friesland op het gebied van kerk, school en huisgezin. En daar komt nog een gunstige factor bij Het Friese Reveil onderscheidt zich ook door dogmatische bezinning Dat hier veel minder strijd is over gezangen of stomme 'e' pleit voor het gezonde karakter van de beweging, dat niet uitliep op formalisme. In dat opzicht heeft een figuur als ds Felix (die dogmatisch uitstekend was onderlegd en de uitgave van de beste puriteinse Engelse schrijvers bevorderde) een uitnemende invloed uitgeoefend. Een van de zwakke zijden is geweest het min of meer individualistisch en philanthropisch karakter Als in de tachtiger jaren de sociale beweging opkomt en een kreet opgaat om recht voor de arbeider, dan is philanthropic met meer een zaak die voorziet in de nood van de tijd. De krachtige golven die deze Reveil-beweging door Friesland heeft heengestuwd, werden in de loop der jaren kalmer en breder. Omstreeks 1880 is er nog een nakabbelmg door de stuwing van dr. Kuyper, die zelf ook de doop van het Reveil heeft ondergaan Het Reveil als zodanig heeft dan, mede door de scheiding die dan in de gelederen van de waarheidsvrienden komt, vrijwel een einde

Dr Wumkes heeft in zijn schetsen de Friese opwekkingsbeweging m beeld gebracht Aan een verklaring heeft hij zich met gewaagd Zelf bekent hij aan dr. O. Noordmans in 1916' 'Wanneer ik nog eens het Friese Reveil moest beschrijven, deed ik 't weer anders 't Is door mij hier en daar geïdealiseerd, maar dat was toen mijn kijk op de mensen en de dingen. Ik sta er nu meer kritisch tegenover. Doch, het is goed, dat zovele mooie herinneringen uit die tijd thans zijn vastgelegd in een boek' Later, in 1952, schrijft dr Wumkes nog aan dr Noordmans 'Ik mocht heel wat schrijven over hetgeen zich door de eeuwen heen aan deze noordelijke kusten - o Noordmans' - heeft afgespeeld, maar van alles is het boek It Fryske Reveil yn portret ten mij 't liefst. Daar strijkt zo de adem van innige vroomheid over heen'

Dr Noordmans heeft steeds zeer positief over zijn eigen afkomst en milieu gesproken Hij spreekt dan over de schoot der vroomheid waarin zijn theologie is ingebed Deze ondertoon blijft manifest in Noordmans' gehele oeuvre tot het laatst toe Wanneer wij niet zorgvuldig kennis nemen van deze achtergrond, kunnen wij de theologie en spiritualiteit van Noordmans met recht doen en verstaan Collega Wassenaar van Leeuwarden heeft dit in zijn doctoraalstudie duidelijk aangetoond Met belangstelling zien wij dan ook uit naar de verdere studies van collega Wassenaar over 'Noordmans in Friesland'

Het boek van dr Wumkes is destijds gunstig ont vangen De historicus dr G Abma heeft in zijn boek Geloof en politiek Confessionele partijvorming in Friesland de betekenis ervan erkend J J Kalma heeft als kritiek geuit, dat dr Wumkes te weinig heeft onderscheiden tussen de verschillende stromingen naast opleving van de gereformeerde beginselen was er een doperse stroming bij baptisten en evangelischen en daarnaast nog een mystieke stroming Echter dr Wumkes' interesse ging vooral uit naar de eerste groep HIJ beschrijft de ontwaking van nieuw leven als een kerkelijke vroomheidsbeweging Kalma is het scherpst in zijn kritiek, eigenlijk niet zozeer op het boek van Wumkes, maar op de beweging van het Friese Reveil zelf De gemoedelijke vroomheid bete kende te weinig, vooral in een dynamisch wordende wereld

'Maar dit kan worden geconstateerd, dat ook nu nog, na zovele jaren, het christelijk leven in Friesland niet zou zijn wat het nog is zonder die levenwekkende stroom, die zich door dit land heenbrak in een tijd van doodsheid Wij teren nog door voor een deel op deze schat uit het verleden', aldus collega A D Wumkes in zijn eerder genoemde rede

Lezing gehouden in de Grote Kerk te Workum ter ge legenheid van de presentatie van Het Friese Reveil in portretten van dr G A Wumkes op zaterdag 28 mei 1994

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen