Vijftig Jaren Vrij - waarvan, Waartoe? (Eerste gedeelte)

Laat in de avond van de 9e mei 1940 deelde de duitse kolonel Hans Oster in Berlijn, in het diepste geheim aan de nederlandse militaire ambassade-attaché in Berlijn, majoor G. J. Sas, mee: "Het zwijn is afgereisd naar het Westfront".

Krachtens zijn functie wist Oster dat Hitler de definitieve opdracht had gegeven tot de lang voorbereide aanval op het neutrale Nederland door nazi-Duitsland. Een bange, boze tijd, die zijn weerga in de geschiedenis van Nederland niet heeft, was begonnen. Kolonel Oster, zoon van een Lutherse dominee, bekleedde een belangrijke positie bij de duitse militaire geheime dienst en was een fel vijand van Hitler en diens regime'). Al enkele jaren eerder had hij tot een collega gezegd: "U moet goed weten dat aan het hoofd van het rijk een misdadiger staat", en al meerdere keren had hij aan Sas, met wie hij bevriend was geworden, uiterst vertrouwelijke mededelingen gedaan over de voorbereidingen voor de overval op Nederland, in militaire geheimtaal "Fall Gelb" genoemd, mededelingen die bedoeld waren om aan de regering in Den Haag te worden doorgegeven. Maar in Haagse kringen werd de berichtgeving van majoor Sas niet au sérieux genomen. Soms werd hij zelfs belachelijk gemaakt en werd honend gezegd: het sast weer!

Minister-president jhr. D. J. de Geer kon niet geloven dat het neutrale Nederland iets van Duitsland te duchten had en ook luitenant-generaal H. A. C. Fabius geloofde geen moment aan een duitse aanval, zodat ook 66 hij de berichten van majoor Sas, tot diens grote ergernis en verdriet, voor onzin hield.

Toch had men (hoe ambivalent overigens!) sinds het tweede halfjaar van 1939 de kunstschatten van enkele rijksmusea overgebracht naar plaatsen die men voor veiliger hield.

Achteraf bezien moet het onbegrijpelijk worden geacht dat zo velen tegen beter weten in voor zichzelf meenden en aan anderen verkondigden dat het Duits-land van na 1933 geen reële bedreiging vormde Er was, sinds Hitler aan de macht gekomen was, al ge noeg gebeurd waardoor Europa toch kon weten dat de leider van het Derde Rijk er alles aan deed om zijn program, ontvouwd in zijn "Mem Kampf", in realiteiten om te zetten Sinds de inval in Polen op 1 september 1939 en de aanval op Noorwegen in april 1940 konden alleen goedgelovige en door hun pacifisme verblinde heden de ogen sluiten voor hetgeen Europa te wachten stond Tot hen behoorde ook de ministerpresident van Engeland, Neville Chamberlain, die overigens in eigen land sterk werd gesteund "Toen hij in 1938 van Munchen terugkwam met 'peace for our time' werd hij hysterisch bejubeld en schreef de Times dat geen veroveraar terugkerend van het slagveld ooit gesierd was met nobeler lauwerkransen"^)

Toen de boosaardige overval kwam, stond Nederland tegenover een tot de tanden gewapende en uiterst gedisciplineerde overmacht Op vele plaatsen is m de bange meidagen van 1940 fier weerstand geboden Wie kent met het verzet aan de Grebbeberg, bij de Afsluitdijk en op de Rotterdamse Maasbruggen'' Maar na het laffe bombardement van de bloeiende stad aan de Maas, dat nagenoeg heel het centrum in een ruïne veranderde, was duidelijk dat Nederland tegen dit ge weid niet opgewassen was In een schoollokaal in Rijsoord tekenden op 15 mei de generaals H G Win kelman voor Nederland en Georg von Kuchler voor Duitsland de capitulatie^) Onze koningin Wilhelmina en haar familie, alsook onze regering waren reeds naar Engeland uitgeweken, om daar te wachten op betere tijden en daaraan te werken En Winkelman, aan wie bij het vertrek van onze regering het gezag in handen was gelegd, zou vanaf juli 1940 de oor logsjaren doorbrengen in krijgsgevangenschap Zo begon een van de bitterste perioden uit de geschiedenis van Nederland Sommigen meenden dat de nationaal-socialistische overheersing slechts van korte duur zou zijn Anderen, zoals H Colijn (die generaal Winkelman diens capitulatie euvel duidde en de mili taire strijd tot het uiterste had willen volhouden) en de mensen van de "Nederlandse Unie" stelden zich in op een langdurige afhankelijkheid van Duitsland, dat, naar hun mening, het vasteland van Europa in de toekomst zou leiden Vijf lange, bange jaren zouden het worden Niet minder, Gode zij dank ook met meer Aan het einde daarvan hadden tienduizenden landge noten het leven verloren als slachtoffer van deze waanzinnige oorlog, daarbij was bijna de gehele joodse gemeenschap van Nederland 82 000 woningen waren volkomen verwoest, 40 000 waren zwaar en bijna 400 000 licht beschadigd De woningbouw had stilgelegen, zodat er daardoor al

zo'n 200 000 woningen ontbraken Het land was leeg geplunderd Alleen al het aantal fietsen dat gestolen was bedraagt 1 miljoen De bedrijven misten de grondstoffen en machines De totale schade wordt geschat op 40% van het nationale vermogen Nog op het laatst hadden de geweldenaars, met hun nederlaag voor ogen, burgers gefusilleerd, vele verwoestingen aangericht en uit wraak de Wieringerwaard geinundeerd De helft van de koopvaardijvloot was in de grond geboord Een groot deel van de bevolking was uitgehongerd, verzwakt en ziek^) Men had overleefd, ja dat wel Maar het was zwaar deze nachtmerrie van vijf jaren te boven te komen In dit armgeworden land, waar de Duitsers zo veel zij konden hadden weggesleept, kwam op 4 januari 1946 met het britse troepenschip 'Almanzora' de eerste groep van de 200 000 repatrianten uit Nederlands Oost-Indie aan, allen arm en berooid, allen met hun gruwelijke ervaringen van het Japanse schrikbewind Dan zwijg ik nog over wat in andere landen is gebeurd en over de bewonderenswaardige inzet en aangrijpende verhezen aan de kant van de Geallieerden, zonder welke het nazi-geweld nog veel langer zou hebben geduurd

Nooit zal iemand in staat zijn al de ontzettingen en angsten, het geleden onrecht en de onmenselijkheid, de ontberingen en martelingen ginds, hier en in de werk- en vernietigingskampen, al dit vreselijke zoals het geweest en doorleden is, op zodanige wijze te beschrijven, dat ZIJ die het met persoonlijk hebben meegemaakt het ook geheel doorvoelen en verstaan

Waar ligt toch het begin van dit drama'' WIJ kunnen een datum noemen die wij enigermate kunnen zien als het begin van dit alles 30 januari 1933 Op die dag benoemde de duitse njkspresident Von Hindenburg, na het echec van het ene na het andere kabinet, Adolf Hitler tot njkskanseher De kansen dat deze iets wezenlijks tot stand zou kunnen brengen, werden door velen met groot geacht Een ingewijde als Franz von Papen, als vice-kanseher de eerste man na Hitler, zei "Binnen twee maanden hebben WIJ hem zo m de hoek gedrukt dat hij piept " Een ander "Hitler IS stevig ingepakt, er kan mets gebeuren" Maar het pakte anders uit Reeds op de 23e maart 1933 aanvaardde de Rijksdag met ruime meerderheid de "wet ter leniging van de nood van het volk" Een beroep van Otto Wels, een afgevaardigde namens de SPD, om de parlementaire democratie niet op te geven, baatte met Alleen zijn partij stemde tegen Ook dat baatte niet Hitler kon voortaan zonder de inspraak van de Rijksdag regeren en na de dood van Von Hindenburg op 2 augustus 1934 nam hij ook het ambt van njkspresident op zich De ene na de an dere quasi-legale maatregel maakte van de prille, federalistisch opgebouwde republiek Duitsland een eenheidsstaat onder de leiding van een geducht dictator, die al in de eerste jaren van zijn schrikbewind zijn tegenstanders meedogenloos uit de weg ruimde Men noemt in dit verband een getal van 1 100, onder wie Ernst Rohm, de stafchef van de SA, politici als de generaal Kurt von Schleicher, Gustav ridder Von Kahr en vele, vele anderen Alle draden van een uiterst geraffineerd opgebouwd en alles beheersend staatssysteem kwamen samen in de hand van de Fuhrer en njkskanseher

Wanneer wij ons verbijsterd afvragen hoe het zo ver heeft kunnen komen, zullen wij, hoe meer wij ons in de geschiedenis van die jaren verdiepen tot de conclu sie komen, dat wij hier voor een raadsel staan, mij dunkt het grootste raadsel van deze eeuw Het is zeker waar dat wij een aantal factoren kunnen noemen die hiertoe hebben geleid en die met over het hoofd mo- gen worden gezien, juist ter waarschuwing hoe een democratie kan uitlopen op een demoncratie. Maar ook dan blijft het raadsel. Bij die factoren denk ik aan de chaos na het ineenstorten van het keizerrijk met zijn vele vorstendommen, aan het vernederend dictaat van Versailles 1918, aan de sterke wil van het gehele duitse volk zich uit deze vernederende positie te bevrijden, zo nodig met revanche, aan de onmogelijkheid voor de republiek van Weimar in weinige jaren onder zo ongunstige omstandigheden uit te groeien tot een evenwichtige parlementaire democratie, aan de morele en financiële crisis, aan de enorme werkeloosheid enz.

Maar het raadsel blijft. Zoals Robert Coles zich afvraagt: "Hoe is het mogelijk, dat een armzalige, verwarde, soms zielige jongeman, een neurotische psychopaat, tenslotte de Fuhrer van het Derde Rijk werd, niet alleen bezeten door macht en gezag, maar ook gevolgd en op de handen gedragen door miljoenen?"^)

Wij doen er goed aan nog enkele aspecten in onze overwegingen te betrekken.

In de eerste plaats heeft Hitler het 'Derde Rijk' niet alleen tot stand gebracht. Hij heeft daarbij vele helpers gehad die hem bij de uitvoering van zijn verderfelijke plannen hebben terzijde gestaan. Belangrijke politici, bankiers en industriëlen hebben hem gesteund, niet zelden met baatzuchtige bijbedoelingen. Daarbij bediende het systeem zich van voluit criminele figuren die in gevangenissen en concentratiekampen op verantwoordelijke posten werden geplaatst, waar zij zich niemand ontziend als duivelen hebben uitgeleefd. In de tweede plaats was zijn optreden mentaal en ideologisch voorbereid. Bismarck, de oorlogzuchtige Bismarck, door onze Mr. Guillaume Groen van Prinsterer scherp doorzien en ontmaskerd in zijn geschrift over Pruisen en de Apocalyps, heeft al in de 19e eeuw het klimaat grondig bedorven^). De pruisische koning Frederik de Grote werd door Hitler vereerd. En van de pruisische generaal Scharnhorst had hij een buste op zijn bureau staan! Verder kunnen inzake de ideologische voorbereiding de filosoof Schopenhauer genoemd worden en Nietzsche met zijn "Wille zur Macht", de Fransman J. A. de Gobineau en de Duitser-van-Engelse-afkomst Houston Stewart Chamberlain met hun rassenleer, Richard Wagner met zijn noodlotsgeloof, Mendel met zijn erfelijkheidsleer, de 'geopolitiek' uitgedacht door de Brit Sir Halford Mackinder en uitgewerkt door de Duitser Karl Haushofer. Maar ook ideeën van Macchiavelli en Fichte, Von Treitschke en Spengler hebben een rol gespeeld. Daarbij de panduitse nationalistische, maar vooral de anti-semitische gevoelens die al lange tijd in Oostenrijk en Duitsland leefden en uitgesproken aanhangers vonden in lieden als de politicus G. von Schonerer en Karl Lueger, burgemeester van Wenen. Romantisch-nationalistische schrijvers als Waker Bloem, Rudolf Herzog, Hermann Lonns en Helene Voigt-Diederichs hebben hun invloed uitgeoefend. En vooral Gustav Frensen, welke laatste begon als predikant en eindigde als de belijder van een heidens-germaans godsgeloof. Door dit alles werd in Duitsland de bodem bereid voor het giftige gewas dat nationaalsocialisme heet. 68

In de derde plaats was het getij voor de opkomst en macht van het nazisme gunstig dat het leger, de "rijksweer", politiek geen oriëntatie had, zodat dit een instrument was in de handen van Hitler. Er ontstond in legerkringen wel verzet, maar dit kwam te laat tot de ontdekking dat de Fuhrer zijn volk in het verderf stortte. De meest bekende aanslag op Hitler, die van de 20e juli 1944, was mede in legerkringen voorbereid en werd door een kolonel, Claus Schenk graaf von Stauffenberg uitgevoerd. Uit de hoogste kringen van de leidinggevenden waren

Uit de hoogste kringen van de leidinggevenden waren het slechts enkelingen die zich niet met Hitler en zijn trawanten wilden compromitteren. Tot hen behoorde een generaal, Ludwig Beek. Deze trad in augustus 1938 af als chef van de generale staf omdat hij aan Hitlers oorlogsplannen niet wilde meewerken. In dit verband worde ook Carl Goerdeler genoemd, de burgemeester van Leipzig, die uit protest tegen de gang van zaken in 1936 zijn ontslag indiende.

Het is allemaal zo klein begonnen. Het had, menselijk gesproken, ook heel anders kunnen gaan. Licht hier soms iets op van Gods hand die de geschiedenis leidt en die ook Zijn gerichten over de aarde laat gaan, opdat de inwoners der wereld gerechtigheid leren (verg. Jesaja 26 : 9)?

Het was in een zwoel klimaat dat in 1919 een spoorwegmonteur in een achterkamer van een Gasthaus in Munchen de "Duitse arbeiderspartij" oprichtte. Na enige tijd trad zekere Adolf Hitler toe. Hij was het zevende (!) lid dat werd ingeschreven. Maar al spoedig werkte hij de oprichter buiten de deur en daarna smeedde hij deze kleine partij om tot de "Nationaalsocialistische Duitse arbeiders partij" waarvan hij in juli 1921 de ijzeren voorzitter werd. In het Italië van Mussolini zag hij een "schoon" voorbeeld van wat een éénpartij-staat is en wat een dictator vermag. Het partijprogramma, dat overigens lang niet alles van hetgeen werd beoogd, onthulde, trok bij de verkiezingen steeds meer stemmers. In weinig jaren werd de NSDAP de grootste partij, al heeft zij de absolute meerderheid in de Rijksdag (= het parlement) nooit bezeten. Bij de laatste verkiezingen die gehouden zijn, op 5 maart 1933, stemde 43,9% van de bevolking (niet meer, maar helaas ook niet minder) op deze partij. Een grondig onderzoek van J. W. Falter heeft aangetoond dat het meer protestanten dan rooms-katholieken waren, en meer de sociale midden- en hogere groepen uit de bevolking dan de arbeiders, die deze partij hebben gesteund en aldus Hitler aan de macht geholpen').

De voornaamste ideoloog van "de nieuwe orde" werd Alfred Rosenberg. Met hooghartige voldoening zag hij dat zijn "Der Mythus des 20en Jahrhunderts" in meer dan een miljoen exemplaren zijn weg vond en het kanonieke boek voor alle nationaal-socialisten werd.

Hitler en zijn partij brachten in een arm en ontredderd land orde. Er was weer werk. De mensen hadden weer te eten. Internationaal kreeg HitlerDuitsland in zekere zin erkenning door de Olympiade die in 1936 in Berlijn werd gehouden. Zó is de geest van de meesten beneveld geworden. Walter Kunneth vertelt in zijn "Levensfuhrungen" hoe mensen zich van de-ene op de andere dag in het bruine hemd staken en zich óf bij de partij aansloten óf haar vriendelijk gezind waren, een verschijnsel dat zich in alle lagen van de bevolking voordeed^). De totale ontwrichting van het duitse volk na 1918 is de voedingsbodem geworden voor een ideologie, die met onvoorstelbare sluwheid en demagogie tot politieke macht gekomen, het verstand heeft verblind en het geweten vernietigd.

Toen ruim een halve eeuw eerder Bismarck op het hoogtepunt van zijn macht stond, verklaarde Ernst Ludwig von Gerlach, die uiterst afwijzend stond tegenover Bismarcks imperialisme: "Slechts waarheid, gerechtigheid en trouw zijn waarborgen voor de hechte grondslag voor de vrede; deze zijn vanuit de eeuwigheid en blijven tot in eeuwigheid"^).

Nu, deze hechte grondslag, de grondslag van waarheid, gerechtigheid en trouw, is in de jaren die thans onze aandacht vragen, grondig vernield door volledige verleugening, onrecht en geweld.

Boden dan de Kerken geen weerstand, de Kerken, wier roeping is het Evangelie van Jezus Christus als enige Verlosser te verkondigen en hieraan in woord en daad gestalte te geven? Boden zij geen weerstand tegenover de Führer die met de pretentie van een nieuwe Heiland optrad? Het is triest te moeten zeggen dat al te velen zowel in de Protestantse Kerken als in de Roomse Kerk de huik naar de wind hebben gehangen en het nazidom niet ongunstig of zelfs gunstig gezind zijn geweest.

Achter de rug van de bisschoppen om sloot Von Papen een concordaat met het Vaticaan, zodat de Roomse Kerk tot zwijgen en gedogen was gedwongen. De Evangelische Kerken moesten in de persoon van Ludwig Muller een rijksbisschop, een stroman van Hitler, aanvaarden. Toch was er verzet. Zowel in Roomse kring als aan Protestantse zijde"'). Verzet, dat temidden van veel verraad onder levensgevaar werd verricht; verzet, dat in vele gevallen met de dood werd bezegeld.

Wie denkt hier niet aan de "Bekennende Kirche"? Wat was er een moed nodig om zich bij haar aan te sluiten! Met respect dienen de namen van Martin Niemöller, Dietrich Bonhoeffer en Hans Joachim Iwand genoemd te worden. En wij denken aan al die anderen wier naam ons minder of in het geheel niet bekend is, maar voor wie met het nationaal-socialisme geen compromis mogelijk was. Zo was er de "Weisse Rose", een verzetsgroep rondom Hans en Sophie Scholl. Het verzet als van de dichter-schrijver Reinold Schneider en de dichter Rudolf Alexander Schroder, van de bisschoppen Von Preysing, Von Faulhaber en Von Galen, van de priesters pater Alfred Delp, Franz Reinisch en Max Josef Metzger.

Wij denken in dit verband aan de tragische dood van de fijngevoelige schrijver-dichter Jochen Klepper en zijn joodse vrouw. Vergeten wij niet de moed die in die dagen nodig was voor Walter Künneth om met zijn "Antwort auf den Mythus" onverschrokken in te gaan tegen het "heilige" boek van Rosenberg, dat overigens ook van roomse zijde weersproken werd. Vergeten wij evenmin de moed van Friedrich von Bodelschwingh die radicaal "neen" zei tegen het euthanasie-program dat moest worden uitgevoerd op "waardeloos leven". Laat niet vergeten worden de weerstand van de groep rondom Carl Goerdeler en de Kreisauer Kring, waaraan de namen van Peter York von Wartenburg en Helmut James von Moltke zijn verbonden. Wie kennis neemt van hun geheime beraadslagingen en ondernemingen, van de afscheidsbrieven van hun ter dood veroordeelden"), kan niet anders dan bewondering hebben voor hun moed en voor de liefde voor hun volk in zo grote nood. Zij leefden in de ontzaglijke spanning te moeten kiezen tégen het regime omdat zij kozen vóór hun vaderland! Velen van hen hebben de oorlog niet overleefd. Zij zijn laf verraden, gruwelijk gemarteld en ter dood gebracht. Met name na de mislukte aanslag van de 20e juli 1944 zijn door heel Duitsland meer dan tienduizend "verdachten" terechtgesteld.

Maar noch het verzet in Duitsland, noch dat in Nederland, waaraan ik binnen dit bestek helaas moet voorbijgaan, waren in staat het geweld te breken waaronder zovele volkeren in Europa zuchtten. Het waren de legers van Engeland, met zijn soldaten uit alle dominions, van Amerika en van Rusland die met inspanning van al hun krachten de tyrannic hebben verdreven. Voor wat Nederland betreft werden opnieuw capitulatievoorwaarden getekend. Maar nu waren het de Duitsers die zich overgaven. Wie kent niet de plaats waar dit is gebeurd, hotel "De Wereld" in Wageningen? Het rood-wit-blauw mocht weer vrijelijk wapperen, ons volkslied ongestraft gezongen worden. Gevangenen werden bevrijd. Onzegbare blijdschap maakte zich van de harten meester. De kerkgebouwen stroomden vol en God de Heere werd gedankt. In hoeveel diensten zouden de psalmregels gezongen zijn:

"Een net belemmerd' onze schreden, een enge band hield ons bekneld.

een enge band hield ons bekneld.

Gij liet door heerszucht ons vertreden.

Gij gaaft ons over aan 't geweld. Hier scheen ons 't water t' overstromen,

Hier scheen ons 't water t' overstromen,

daar werden wij gedreigd door 't vuur,

maar Gij deedt ons 't gevaar ontkomen,

verkwikkend ons ter goeder uur. " En:

En:

"Ik zal nu ik mag ademhalen

na zo veel bange tegenspoed,

al mijn geloften U betalen, U, die in nood mij hebt behoed."?

U, die in nood mij hebt behoed."?

Toch is en blijft het beschamend dat ook in Nederland al te velen met de bezetter hebben geheuld, openlijk of in het geheim. Ook hier moest men op zijn hoede zijn, het verraad sloop immers overal rond. Helaas hebben, met name ter rechterzijde, velen zich te gemakkelijk neergelegd bij de nieuwe stand van zaken met een beroep op de oordelen Gods die over Nederland gekomen waren en waaronder men moest bukken. Zeker was het een oordeel. Maar moest niet evenzeer de boze worden weerstaan? Te weinig is doorzien dat na de Joden de christenen aan de beurt waren om uit de weg te worden geruimd. Er kan geen twijfel over bestaan dat na verloop van tijd in de landen, overheerst door het Derde Rijk, voor een waarlijk christelijke kerk geen plaats zou zijn geweest. Maar, de bevrijding is gekomen! Laten wij eens luisteren naar de befaamde preek van de latere hoogleraar dr. K. H. Miskotte in de dankdienst in de Nieuwe Kerk van Amsterdam op 9 mei 1945, Gods vijanden vergaan. "Wat zich hier... met geweld een baan wilde breken, meer nog, naar de wereldheerschappij streefde, was een nieuwe staat, de opheffing van den rechtsstaat! was een nieuwe religie, de opheffing van het christelijk geloof! De fabriek van een nieuw menschentype werkte reeds op volle toeren; de nieuwe heiden, gehard, gestaald, zonder zenuwen, zonder hart, zonder geweten, de volmaakte automaat werd daar afgeleverd aan 's werelds afzetgebied. De wereld zou inderdaad in korten tijd totaal omgekeerd zijn. Dit was een kruistocht tegen het christendom, en het is werkelijk beschamend, hoe klein het getal is van hen, die het in ernst begrepen hebben". En even later: "... wij zagen, hoe langzamerhand het volk, tot massa geworden, een willige prooi werd voor deze heidensche wereld van beloften, ... voor dezen monstrueuzen waan van een "Herrenvolk" met een eigen religie, moraal, ritus, geboren uit het ingewand van den afgrond en opgerezen tot nietsontziende despotische vernielzucht"^^).

Heidendom - een nieuwe religie. Ja. Toch zou ik met dr. W. Aalders willen onderstrepen: het nationaalsocialisme was een ideologie, een revolutie, die met alle kracht een breuk betekende met het verleden, het geestelijk erfgoed van Europa'^). En H. G. Leih stelt: "Het is de revolutie van de radicale minachting voor de mens, van de totale ontmenselijking van de individu ten gunste van Volk en staat en Führer"''*). Hitlers religie was er één van de haat. Hij droomde van een nieuwe mens, een mens zonder geweten, ja, een mens die bij alle gruwelijkheid die hij verrichtte een goed geweten had'^). Eens verklaarde hij in het zuivere Christendom de vernietiging van de mensheid te zien'^), en bij een andere gelegenheid: "Als het Nationaal-Socialisme lang genoeg aan het bewind is geweest, zal het niet langer mogelijk zijn een andere levenswijze dan de onze te kennen. Op de lange duur zullen Nationaal-Socialisme en godsdienst niet langer naast elkaar kunnen bestaan'^). Zijn visie en de Bijbelse visie op de mens stonden onverzoenlijk tegenover elkaar. De revolutionaire ideologie, de pseudoreligie, het pseudo-evangelie van het NationaalSocialisme is op geen enkele wijze met het christelijk geloof te rijmen.

Zodra de duitse capitulatie een feit was stonden de van tyrannic bevrijde volkeren voor de vraag: wat nu? Niet alleen was de materiële verwoesting groot, nog erger was de morele verwoesting die Hitler over Duitsland en over Europa had gebracht. Deze morele ontwrichting werkt na een halve eeuw bevrijding nog altijd door en is waarschijnlijk onherstelbaar. H. M. van Randwijk vertelt in zijn In de schaduw van gisteren van een joodse advocaat uit Amsterdam die hij tijdens zijn gevangenschap ontmoette en die hem zei: "De nieuwe vrijheid zal bijna even moeilijk zijn als deze tijd. Zelfs het vernederendste leed kan een glans van waardigheid krijgen als men het weet te dragen ... Ook de vrijheid kan een onwaardige zaak worden als men er niet de rechte weg mee weet"'^). In 70 dezelfde geest schreef H. Kraemer in 1945: "De materiële en geestelijke chaos is evident. De vrede beteekent daarom een nog zwaarder karwei dan de oorlog"'^).

Voor een ontzaglijke taak stonden overheid en onderdaan, staat en kerk, de taak van wederopbouw, nadat het Derde Rijk als het "eeuwige Duitsland" zijn verwoestingen had aangericht en de volkeren van West- Europa in duisternis en diepte had gestort.

Het is in het kader van dit referaat onmogelijk om ook maar op een enigszins bevredigende wijze de loop der dingen gedurende de halve eeuw die volgde op de overwinning van de Geallieerden te schetsen. Met eerbied gedenken wij niet alleen de talloze slachtoffers van het monster dat gedurende twaalf jaren zich had uitgeleefd, met name ook de joodse slachtoffers die ten onder werden gebracht, maar wij gedenken ook met respect al diegenen die zich onbaatzuchtig en met volle toewijding hebben ingezet voor een herrijzend Nederland. Velen werden door een groot élan gedreven. De verzuiling en het groepsdenken van vóór de oorlog mochten niet terugkeren. Er zou minder verdeeldheid, juist meer eenheid zijn. Nederland mocht niet opnieuw worden wat het was. Het moest nu anders en beter. Maar hoe? De vraag waarvoor wij nu staan, een halve eeuw nadat de capitulatie werd getekend, is deze: Is het sindsdien ook beter geworden? Is het beter geworden met Kerk en volk?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen