Ds. P. Zandt in Debat Over de Overheidstaak in de Raad van Delft -1-

Precies vier jaar geleden, in het februarinummer van 2010, hebben we u met het oog op de toen aanstaande gemeenteraadsverkiezingen met behulp van een groot aantal citaten uit de Handelingen van de gemeenteraad van Delft laten zien hoe ds. P. Zandt vormgaf aan het raadslidmaatschap en de staatkundig gereformeerde beginselen uitdroeg. Meer dan een ‘bloemlezing’ was het niet, daar hij vanaf 6 september 1927 tot aan zijn overlijden op 4 maart 1961 in Delft raadslid is geweest en daar dus talloze malen het woord gevoerd heeft. Nu er weer raadsverkiezingen ophanden zijn, hebben we opnieuw de Handelingen van de gemeenteraad van Delft opgezocht. We wisten nog dat ds. Zandt kort voor de oorlog in de gemeenteraad een bijzonder uitvoerige rede had gehouden die destijds onder de paginabrede kop: ‘Belangrijke rede van ds. Zandt’ ook in De Banier afgedrukt was. Na enig zoeken kwam de aanleiding tot deze rede boven water. Dit bleek een debat in de raadsvergadering van 20 juli 1938 te zijn. In dit artikel willen we op die vergadering en op de voorgeschiedenis daarvan ingaan en Deo volente de volgende keer op die bewuste uitvoerige rede die ds. Zandt in de raadsvergadering van 21 december 1938 heeft gehouden.LustrumfestijnHet Delftsch Studenten Corps (DSC), een studentenvereniging (die overigens nog bestaat), had al ruim van tevoren aan de media het programma van het door de studenten georganiseerde lustrum vrijgegeven dat in de eerste week van juli 1938 in Delft gehouden zou worden. Daarbij zou ook de bevolking van Delft betrokken worden. Dit om de vijf jaar gehouden festijn was feitelijk een feestweek, waarbij zelfs de dag des Heeren maar ten dele werd ontzien. In die week zou onder andere een zogenaamd ‘lustrumspel’ opgevoerd worden, gebaseerd op de oude poppenkastvoorstelling Jan Klaassen en Katrijn. Een decor daarvoor was op het marktplein opgericht, pal voor de Nieuwe Kerk van Delft. Deze voorstelling, getiteld: ‘Om de dooie dood niet, of Jan Klaassen komt naar huis’ en geschreven door de roomse Jan Engelman, had geen andere bedoeling dan het publiek te vermaken. Zoals het aanvankelijk geschreven was, werd daarin op een luchtige wijze de spot gedreven met wat heilig was: met God en predikant alsook met zaken als zonde, dood, eeuwigheid en het hiernamaals. Zo eindigde het spel met het volgende grafschrift: Hier ligt de Dood, nu dubbel dood. Jan Klaassen sloeg hem uit het lood en op de ganse wereldkloot was nooit de strop des Doods zo groot. Wie onverdrietig voort wil leven, moet om de dooie dood niet beven. Tevens werd afbreuk gedaan aan de huwelijkstrouw, daar Jan Klaassen zijn vrouw voor honderd gulden aan een kroegbaas verkocht. Deze voorstelling zou driemaal opgevoerd worden, namelijk in de nacht van maandag 4, dinsdag 5 en woensdag 6 juli 1938. Geheel Delft was voor het aanschouwen van dit lustrumspel uitgenodigd.Verder zou er in die week op de Paardenmarkt een feestterrein ingericht worden met een reeks aan volksfeesten en wedstrijden, terwijl nota bene op zondag nog een groot concours hippique gehouden zou worden, buiten Delft, op het voetbalterrein waarop normaliter op zondag voetbalwedstrijden werden gehouden.Aankondigingen van dit lustrum en van het aanstootgevende lustrumspel verschenen in diverse kranten. Tegen dit lustrumspel protesteerden de kerkenraden van de Gereformeerde en Hervormde Kerk te Delft bij het gemeentebestuur, dat de markt beschikbaar had gesteld voor dit spel. Ook klonken waarschuwingen vanaf de kansel om deze voorstelling niet bij te wonen. 1 Voor de Delftse antirevolutionaire burgemeester mr. G. van Baren was de ophef in de krant over deze voorstelling aanleiding om alsnog de tekst hiervan bij het Delftsch Studenten Corps op te vragen. Hij had dit bij het verlenen van de vergunning door B en W (19 mei 1938) voor het gebruik van gemeenteterreinen voor dit lustrum niet gedaan, omdat de invulling van voorgaande lustra naar zijn mening verantwoord waren geweest. Enkele dagen voor de opvoering wist de burgemeester door overleg achter de schermen gedaan te krijgen dat de meest aanstootgevende passages in het lustrumspel geschrapt werden. En waarschijnlijk eerder had hij al bedongen dat het feestterrein op de Paardenmarkt op zondag voor het publiek gesloten zou blijven.Vragen van ds. ZandtDe lustrumaankondigingen vormden voor ds. Zandt aanleiding om in de eerstvolgende raadsvergadering, namelijk die van donderdag 30 juni 1938, dus vlak voor de feestweek, een viertal kritische vragen aan de burgemeester te stellen. 2 In de eerste plaats wilde hij weten of de burgemeester als hoofd van de politie bekend was met de inhoud van dit lustrumspel dat in “brede kringen der burgerij grote aanstoot” had ver-wekt. Zo nee, was het dan “niet geboden geweest dat hij daarvan kennisgenomen had en dat B en W daarna hun houding bepaald hadden?” Zo ja, hoe was het dan “te verklaren dat B en W voor de opvoering van genoemd spel gemeenteterrein, met name de markt, beschikbaar” hadden gesteld, daar de inhoud van dit spel “niet alleen krenkend voor de godsdienstige en zedelijke gevoelens van zeer velen” was, maar “ook bovenal” omdat dit spel strijdig was “met vele uitspraken van de Heilige Schrift?” En ten derde of B en W het wel kunnen verantwoorden dat zij een ander gemeenteterrein, te weten de Paardenmarkt, hebben afgestaan waarop op zondag 3 juli 1938 “verkapte kermisvermakelijkheden plaatsvinden” en vanaf 11 uur ’s zondagsavonds (ds. Zandt gaat hier uit van de natuurlijke tijd, de tijd van de zon, en niet van de toen ingestelde zomertijd die overeenkwam met 12 uur ’s avonds) een bijzondere kermis, daar “deze vermakelijkheden toch een ernstige verstoring van de zondagsrust en een ontheiliging van de dag des Heeren ten gevolge moeten hebben?”. En ten slotte of B en W het met de bestaande Zondagswet niet in strijd achtten dat het springconcours bij grote deelname zelfs al om tien uur op zondagmorgen zou beginnen?Antwoord van B en WNadat de feestweek achter de rug was, gaf het college van B en W schriftelijk antwoord op de vragen van ds. Zandt. Het voerde aan dat het op het moment dat de vergunning voor het gebruik van de markt was verleend, niet op de hoogte was geweest van de inhoud van het lustrumspel. Dat kon ook niet, want de tekst van deze voorstelling moest toen nog geschreven worden. Pas veel later, toen er ophef over gemaakt werd in de krant, had de burgemeester de tekst opgevraagd. Naar het oordeel van de burgemeester was er in die tekst geen sprake (meer) van ergerlijke profanatie. De senaat, het bestuur van de studentenvereniging, had hierin zelf al verscheidene aanpassingen doorgevoerd en op aanwijzing van de burgemeester werden toen nog een aantal gedeeltes geschrapt. Vervolgens had de burgemeester het spel door een tweetal adviseurs vooraf laten beoordelen. Naar hun oordeel bracht de inhoud van het lustrumspel de openbare orde of zedelijkheid niet in gevaar, zodat aan de wettelijke normen voldaan werd. De burgemeester had zich daarom verplicht geacht om de vertoning van het stuk toe te laten, hoezeer hij het ook betreurde dat niet een voorstelling van een ander, beter gehalte werd opgevoerd.Ten aanzien van het feestterrein op de Paardenmarkt schreef de burgemeester dat dit terrein op zondag voor het publiek nagenoeg niet open was geweest, zo-dat van een verstoring van de openbare zondagsrust naar zijn mening daar geen sprake was.En ten slotte wat het springconcours op zondag betrof, op het gemeentelijke sportterrein waarop dit georganiseerd zou worden, werden normaal op zondagen voetbalwedstrijden gehouden met soms enkele duizenden toeschouwers (dit was het voetbalveld van de voetbalclub Delfia Hollandia Combinatie dat op de tribunes maximaal zo’n 15.000 toeschouwers kon bergen). De burgemeester kon niet inzien wat het principiële verschil was tussen zo’n voetbalwedstrijd en het concours hippique en had daarom aan het concours zijn toestemming gegeven. Als men dit voortaan niet meer wilde, dan moest de raad maar een daartoe strekkend besluit nemen. Overigens was het concours volgens de burgemeester niet om tien uur begonnen, maar om halftwee ’s middags.Alles overwegend, meende de burgemeester “met voldoening” te kunnen vaststellen dat “ook bij deze lustrumviering de zondag van overheidswege op dezelfde wijze” ontzien was als gebruikelijk in Delft. 3‘Interpellatie-Zandt’De antwoorden bevredigden ds. Zandt geenszins. Tijdens de gemeenteraadsvergadering van 20 juli 1938 zou de ‘interpellatie-Zandt’ aan de orde komen. Van de zijde van de bevolking bestond een zeer grote belangstelling voor deze interpellatie. Op de publieke tribune was geen plaats onbezet. Nadat enige andere punten waren afgehandeld, stak ds. Zandt van wal. Hij constateerde dat B en W in hun antwoorden eraan voorbijgegaan waren dat hij in zijn eerste twee vragen er “tot tweemaal toe de nadruk op gelegd” had dat “de inhoud van dit spel krenkend was voor de godsdienstige en zedelijke gevoelens van zeer vele burgers.” Diverse kerkenraden “die bij geen ander lustrumfeest in het openbaar iets van zich lieten horen”, hadden zich nu “voor God en hun geweten gedrongen gevoeld om openlijk tegen het gewraakte spel te waarschuwen en te protesteren”. “Het grieft ons diep”, zo zei ds. Zandt, “als wij eraan denken dat een dergelijk spel mag opgevoerd worden op de plaats waar eens om der wille van hun geloof Christenen het leven lieten op de brandstapel en en aan de galg. Kan dit alles zomaar zonder meer gedoogd worden in een Christelijk land? In dit Godonterend stukje werk zien wij maar al te zeer wat ons te wachten staat als wij Hem verlaten.” Ds. Zandt toonde vervolgens aan dat niet alleen uit het “protestants rechtzinnige kamp” protesten waren gekomen, maar zelfs ook uit vrijzinnige hoek. Velen hadden “in de vertoning van het lustrumspel een bittere hoon en bespotting van den Woorde Gods” aangevoeld. B en W hadden hierop moeten letten. Zij hadden het gemeenteterrein voor een dergelijk stuk niet af moeten staan. En gezien het feit dat én de senaat van het studentenkorps én de burgemeester in het stuk geschrapt hadden, “waarom is al het aanstotelijke dan niet verwijderd?”, zo vroeg ds. Zandt zich hardop af. “Dit zou voor allen de beste oplossing geweest zijn.” B en W waren volgens ds. Zandt niet verplicht geweest om voor dit spel gemeenteterrein ter beschikking te stellen; zij hebben het vrijwillig gedaan. Het in gebruik afstaan van gemeentegrond dient als daar vervolgens “een groot deel van de burgerij in zijn innigste en heiligste overtuigingen gehoond zal worden” en als daar “met de Waarheid jammerlijk de spot gedreven zal worden”, voortaan “onder alle omstandighedenZondagsrust en zondagsheiligingEn ten aanzien van de zondagsluiting van het feestterrein op de Paardenmarkt merkte hij op dat dit terrein dan volgens B en W voor het publiek op zondag gesloten geweest moge zijn, voor studenten en genodigden was dat niet het geval; er gold voor hen geen verbod. Het was volgens ds. Zandt ook een feit dat zich om 8 uur op zondagavond al bezoekers op het feestterrein bevonden. Volgens het programma kon eenieder zich daar “kostelijk” amuseren vanaf 11 uur die avond (gewone tijd). Ds. Zandt kon het dan ook niet anders zien dan dat “zowel de ernst op de zondag als de heiliging van die dag geschonden” waren. Ja, zo ging hij verder:“Reeds vanaf 8 uur ’s avonds was daar de kermis in volle gang, eerst voor een minder talrijk, na elf uur (zonnetijd) voor een talrijk publiek. Trouwens het komt er hier niet zozeer op aan hoevelen hier de zondag ontheiligd hebben, als wel dat daartoe van gemeentewege gelegenheid gegeven werd. Hoe sterk steekt zulk gedrag af bij dat van de eerste Christelijke keizer, onder wiens bewind zelfs - terwijl de heidenen onder zijn onderdanen nog even talrijk waren - reeds direct bepalingen ontworpen werden die de schending van de dag des Heeren ook op de avond tegengingen. Ik betreur het dan ook ten zeerste en doe er een nadrukkelijk protest tegen horen dat het gemeentebestuur (…) door het verlenen van de toestemming om dat terrein ook op zondag als kermisvermakelijkheid aan studenten en genodigden af te staan, eraan meegewerkt heeft om de rust op die dag en de heiliging daarvan aanmerkelijk te verstoren. Ik doe dit met het oog op de hoogheid en de heerlijkheid van die dag. Terecht maken de acta van vele oude Christelijke synodes van die dag nooit melding onder de benaming van zondag, maar noemen zij hem opzettelijk, wat hij ook is: de dag des Heeren. Het houden van deze dag gold bij de heidenen eenmaal als een kenteken dat men de Christelijke belijdenis had aangenomen. Het was hun bekend dat de Christenen die dag in hoge eer hielden en hem heiligden. Vele oude Christenen eerden die dag zo dat de heiliging daarvan hun meerder waard was dan het eigen leven. In de tijden van de bitterste vervolging werden de oude Christenen voor de rechtbank van de heidenen, waar het over leven of dood liep, slechts twee vragen gedaan. De eerste luidde of zij de zondag waarnamen, de tweede of zij op die dag de bijeenkomsten bezochten. De beantwoording van deze vragen met een ‘ ja’ heeft zovele Christenen een wrede marteldood doen sterven. Dit zegt ons twee dingen: ten eerste hoe hoog de oude Christenen de dag des Heeren schatten, ten tweede in welk een jammerlijk verval wij geraakt zijn en hoe onchristelijk een overheid zich gedraagt wanneer zij die dag helpt te schenden. Men beklaagt zich dat grote rijken in Europa tot het heidendom terugvallen, maar men baant er zelf het pad toe wanneer men die dag smadelijk vertrapt en zelf in heidendom voorgaat.” 4 Vanwege het gewicht van de zaak en de hoogheid van Gods dag had ds. Zandt zich verplicht gevoeld om over deze kwestie vragen te stellen. Door de verslaggever van het antirevolutionaire dagblad De Standaard was dit afgedaan als ‘een politieke manoeuvre’. Ds. Zandt wenste hem daarom toe “kennis van en eerbied voor de Heilige Schrift”. Dit zou hem namelijk andermaal beletten om zich “als een hartenkenner op te werpen en een ongegrond lichtvaardig oordeel over zijn naaste uit te spreken”, daar de Schrift dit “verbiedt”.Geen geldig excuusTer verdediging van de door de burgemeester gegeven toestemming om op zondag een springconcours op een gemeentelijk sportterrein buiten de stad te houden, had het college aangevoerd dat normaal zondags toch al op dat sportterrein voetbalwedstrijden werden gehouden met soms duizenden toeschouwers. De reactie van ds. Zandt daarop was: “Dit is op zichzelf al droevig genoeg. Dit is ook een van de gewichtigste redenen dat wij in de raad nooit aan een subsidie voor gemeenteterreinen waarop op zondag gespeeld wordt, onze stem hebben kunnen geven. Maar ook dit argument van B en W gaat niet op, want het ene kwaad kan nooit door een ander kwaad worden gedekt. Bovendien is het om allerlei redenen te betreuren dat in Nederland het voorbeeld van Engeland niet wordt gevolgd, waar op zondag nooit een voetbalwedstrijd wordt gehouden. De heiliging van de dag des Heeren zou daarmee zeer zijn gebaat en de rust op die dag zou daardoor aanmerkelijk worden bevorderd. Duizenden treinbeambten en andere personen zouden dan niet uit hun huis en hun gezin worden gehaald en op zondag niet aan het werk worden gezet. Want de zondag heeft ook een sociale kant, waarop zelfs de communist Proudhon heeft gewezen. Het beroep van B en W op de raad ten aanzien van het sportterrein met al wat daar op de zondag voorvalt, heeft dan ook volstrekt geen zin. (…) Geheel eigenmachtig is het hier opgetreden en geheel vrijwillig heeft het de gemeentegrond beschikbaar gesteld. Gelijk het ook geheel eigenmachtig de Paardenmarkt een gehele week voor kermisvermakelijkheden heeft afgestaan. En dit nog wel, ofschoon bij raadsbesluit de kermis in Delft is afgeschaft. Is zo dit raadsbesluit niet overtreden? Mijns inziens laat dit geen twijfel over en ook daartegen wens ik met alle klem op te komen.” 5 Het feit dat dit studenten- en volksfeest, dat in totaal naar schatting zo’n 63.000 bezoekers had getrokken, gehouden was in een tijd “van zoveel maatschappelijke ellende en waarin de meest geduchte oordelen Gods op aarde” waren, maakte de zaak nog erger. Kortom, “hoe veel te beter had de overheid haar dure roeping verstaan”, als zij in plaats van wat zij nu gedaan heeft, “voor de handhaving en naleving van Gods gebod was opgekomen!”, zo hield ds. Zandt tot slot B en W voor.ReactiesDirect aansluitend op de rede van ds. Zandt voerden diverse raadsleden het woord en ten slotte de burgemeester zelf. Volgens de redacteur van De Banier werd echter meestentijds in die redevoeringen de kern waar het om ging, niet geraakt. Slechts twee raadsleden, één van de AR en één van de SDAP, waren tot op zekere hoogte van mening dat “het gewraakte stuk beter niet had kunnen worden opgevoerd”, terwijl het roomse raadslid Van Rijt het stuk “heel aardig” vond.Burgemeester Van Baren reageerde zeer uitvoerig op de rede van ds. Zandt. Volgens De Banier diende zijn breedsprakigheid uitsluitend om te camoufleren dat hij de zaak moeilijk kon verdedigen. Hij gaf toe dat het feestterrein op de Paardenmarkt op zondagavond gebruikt was om een klein aantal mensen (circa 30) op te vangen voor wie bij de avondvoorstelling in de grote zaal van de schouwburg Stadsdoelen (circa 1000 zitplaatsen) geen plaats meer was. Die mensen hadden daar volgens de burgemeester alleen maar “rustig een potje bier gedronken.” De zondagsrust was er niet door verstoord en de kermis was toen nog niet begonnen.Ten aanzien van het op zondag gehouden concours hippique en de normaliter daar gehouden voetbalwedstrijden zei de burgemeester dat hij weliswaar de voetbalwedstrijden op zondag met behulp van de politie kon laten beletten, maar dan moest hij wel de raad achter zich hebben. Toen ds. Zandt zijn intrede in de raad had gedaan, had deze volgens de burgemeester voorgesteld om die voetbalwedstrijden op de velden buiten de stad af te schaffen, maar de raad had dit voorstel verworpen. De raad zou daarom eerst een ander besluit moeten nemen.En wat de kermisachtige vermakelijkheden op het feestterrein betrof, die waren volgens de burgemees-ter pas om 12 uur (zomertijd) van zondag op maandag begonnen. Wanneer uitgegaan werd van de gewone tijd, was dat inderdaad 11 uur zondagsavonds, maar om nu daartegen bezwaar te gaan maken, dat vond de burgemeester “toch wel een rabbinistische opvatting!”, wat het roomse raadslid Zomerdijk “een prachtig woord” vond.Al met al nam de burgemeester het ds. Zandt “zeer kwalijk dat deze er niet zijn vreugde en dankbaarheid” over had betuigd dat “de zondagsrust zo weinig” verstoord was. Het was niet gemakkelijk geweest om dit zo te regelen. De burgemeester had er zijn best voor moeten doen. Ds. Zandt voelde echter “niets van de moeilijkheden van het ambt” aan, zo oordeelde de burgemeester. Hij oefent “alleen kritiek en nog eens kritiek” uit, maar “dit kan nooit juist zijn. Er is toch allicht iets goeds” in. Zo is hier in overleg met de senaat van het Delftsch Studenten Corps de zondag(srust) zoveel mogelijk ontzien.De burgemeester besloot ten slotte zijn rede met de opmerking dat hij hoopte dat de studenten bij een volgend lustrum een beter spel zouden laten zien, een spel dat bij de gehele burgerij ingang zou vinden. 6Repliekrede ds. ZandtIn zijn repliekrede reageerde ds. Zandt eerst op de redes van de raadsleden, om zich vervolgens te kunnen concentreren op wat de burgemeester naar voren had gebracht. Af en toe ontstond er groot tumult in de raadszaal, waardoor hem het spreken schier onmogelijk werd gemaakt. De burgemeester trad daartegen maar slap op, volgens De Banier. Pas toen ds. Zandt erop gewezen had dat hij hun redes ook rustig had aangehoord, werd het stiller in de zaal, al werd hij ook daarna nog verscheidene keren geïnterrumpeerd, niet in het minst door de burgemeester.Ds. Zandt achtte het nuttig en nodig dat heel de gemeente de op Gods Woord gegronde bezwaren hoorde, zo zei hij. Hij wenste “de dag des Heeren door eenieder, inzonderheid door de overheid, geëerbiedigd te zien, niet in de eerste plaats om de sociale kant, maar bepaaldelijk als een instelling Gods, wier onderhouding zegen naar alle zijden medebrengt.” Ds. Zandt stelde vast dat de burgemeester in zijn antwoord er opnieuw aan voorbijgegaan was dat de gemeentegrond die gebruikt was voor het krenkende lustrumspel, door B en W “geheel vrijwillig” ter beschikking was gesteld. Zij waren daartoe door geen enkele wetsbepaling gedwongen geweest. Ditzelfde gold feitelijk ook voor het feestterrein op de Paardenmarkt. Overigens erkende ds. Zandt wel de moeilijke positie waarin de burgemeester verkeerde, maar dit kon naar zijn mening niet “als verontschuldiging” dienen voor “het gevoerde beleid”.Door het liberale raadslid J.H. Rippe was opgemerkt dat de kerken in hun protesten de zaak overdreven hadden door te stellen dat in het spel gespot was met dood en eeuwigheid en met wat heilig was. Ds. Zandt zei dit niet overdreven te vinden. De burgemeester interrumpeerde hem toen door op te merken dat hij dat spotten er nu juist uit had laten halen. Ds. Zandt sprak zijn erkentelijkheid daarvoor uit, om er vervolgens op te wijzen dat de aard en de strekking van een stuk niet veranderen door het ergste eruit te schrappen. Ook na die weglatingen kon het stuk “niet door de beugel” en bleef het “evenzeer afkeuringswaardig”. Verder was door de burgemeester naar voren gebracht dat de feestgangers die vanaf 8 uur ’s zondagsavonds op het feestterrein aanwezig waren geweest, niet deelgenomen hadden aan kermisactiviteiten, maar slechts “een potje bier” hadden gedronken. Ds. Zandt nam dit van de burgemeester aan, maar dit veranderde aan de zaak niet zoveel, zo liet hij de burgemeester weten. Gods dag was dan weliswaar in mindere mate ontheiligd, maar nog steeds ontheiligd. Daartoe had B en W zelf de gelegenheid gegeven. Ds. Zandt voelde zich geroepen en verplicht om scherp daartegen op te komen. Hij behoorde de overheid op haar dure roeping jegens God te wijzen. De Schrift gebood hem dat zelfs, zodat hij “voor God en zijn geweten niet vrij zou zijn, als hij dat niet deed.”Rabbinistisch?Ook door het feit dat de kermis om 11 uur op zondagavond (gewone tijd) was begonnen, was volgens ds. Zandt Gods dag ontheiligd. De burgemeester had dit een rabbinistische opvatting genoemd, maar deze opmerking achtte hij “geheel misplaatst”. “Het maakt hier gans niet uit of de overtreding van Gods wet ’s morgens om vijf uur, ’s middags om twaalf uur of ’s avonds om elf uur plaatsvindt. In alle gevallen is het een deerlijke schending van Gods dag.” De burgemeester interrumpeerde hem toen opnieuw. Hij had “de zomertijd” erbuiten moeten laten; dit maakt alleen maar “een belachelijke indruk”, zo hield hij ds. Zandt voor. Die antwoordde echter dat mensen “zich zo vaak over deze dingen vrolijk maken”. Hij had dat vroeger zelf ook gedaan, maar “sinds er in zijn leven een kenmerkende verandering heeft plaatsgevonden, weet hij ook dat er mensen zijn voor wie dit een zaak des harten is. Als men dus zegt dat spreker dit punt niet mocht aanroeren, dan noemt hij dat een uitvlucht en in strijd met Gods Woord.” Eenieder die “voor Gods Woord en wet opkomt, heeft nu eenmaal spot en belaching te wachten”. De zaak waarvoor hij het had opgenomen, achtte ds. Zandt echter het uitlachen waard te zijn, want het gold hier “Gods eer en dag”. De burgemeester moge het dan rabbinistisch vinden, maar “Gods Woord oordeelt er geheel anders over en naar dat Woord zal de mens eens geoordeeld worden”, zo besloot hij dit onderdeel van zijn repliek rede.Met de mond vol tanden staanNadat ds. Zandt nogmaals had uitgelegd waarom B en W geen gemeenteterrein voor een aanstootgevend spel hadden mogen afstaan, wierp de burgemeester hem voor de voeten dat hij van de overheid verlangde dat die alles behoorde te verbieden wat met de Heilige Schrift in strijd was. De overheid zou zich dan volgens de burgemeester macht toe-eigenen in geestelijke zaken, evenals Hitler in Duitsland deed. Ds. Zandt zei daarop dat het staatkundig gereformeerd beginsel met betrekking tot de taak van de overheid wezenlijk verschilde van het gedachtengoed van Hitler, daar Hitler de overheid niet gebonden achtte aan Gods Woord. En dat hij moest denken aan Groen van Prinsterer die van liberale zijde te horen kreeg dat als zijn beginsel eens zou zegevieren, de burgers dan wel met de trommel naar de kerk gedreven zouden worden.De burgemeester vond dit beroep op Groen van Prinsterer “een totaal vals” beroep, zo liet hij weten. Groen achtte de overheid wel gebonden aan Gods Woord, maar volgens de burgemeester was dit heel iets anders dan ‘alles verbieden wat in strijd is met de Heilige Schrift.’ Had Groen wel 200 boeken geschreven, de burgemeester nodigde ds. Zandt uit om slechts één kleine brochure te schrijven specifiek over de stelling dat de overheid alles heeft te verbieden wat in strijd is met de Heilige Schrift. Hij verwachtte dat ds. Zandt dan al op de tweede pagina van die brochure met zichzelf in de knoop zou komen. De burgemeester onderschreef enerzijds wel dat de overheid gebonden was aan Gods Woord, maar tegelijk ook dat de overheid slechts een zeer beperkte taak had op het geestelijke terrein. Dit maakte volgens de burgemeester het grote verschil uit tussen hem en ds. Zandt (die immers artikel 36 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis onverkort wilde handhaven en dus ook het weren en uitroeien van afgoderij en valse godsdiensten, terwijl de ARP uitging van de verkorte versie van artikel 36, waaruit de bewuste 21 woorden geschrapt waren). De burgemeester vond daarom dat zijn verwijzing naar Duitsland wel “volkomen juist” was, daar ook de overheid in Duitsland zich macht toe-eigende in geestelijke zaken.Hij achtte dit ‘toe-eigenen van macht op geestelijk terrein’ gevaarlijk, want als de overheid calvinistisch is, zal zij dat natuurlijk in calvinistische geest doen, maar zo calvinistisch is een overheid in de regel niet. De overheid zal dan juist doen wat men niet begeert. Als de roomsen de meerderheid zouden krijgen in ons land, dan zou ds. Zandt “met de mond vol tanden staan”. Want als hij hen dan zou verwijten dat zij regeren naar hun eigen beginsel, zouden zij antwoorden: ‘dat zou u ook doen’. Maar de antirevolutionairen zouden dan niet met de mond vol tanden staan, want zij kunnen aantonen, aldus de burgemeester, dat zij onder alle omstandigheden, onder welke overheid dan ook, gevochten hebben voor de zogenaamde “geestelijke vrijheid”. 7De burgemeester vond het overigens jammer dat ds. Zandt op de genoemde stelling inzake de overheid en de Heilige Schrift niet uitvoeriger was ingegaan. Hij nodigde hem daarom uit om bij de behandeling van de gemeentebegroting hierover verder te debatteren.Handhaven zonder dwangDe reactie van ds. Zandt hierop was dat de burgemeester nu zaken naar voren gebracht had die feitelijk niet aan de orde waren. Daarom wilde hij er slechts beknopt op antwoorden. Hij achtte het inmiddels wel bekend dat hij een andere opvatting over de taak van de overheid had dan de burgemeester. Het antirevolutionaire beginsel dat de burgemeester huldigde, verwierp hij, daar hij de overheid gebonden achtte aan Gods Woord en dat “niet gedeeltelijk, maar geheel”. “Zij heeft Gods Woord na te leven”, aldus ds. Zandt. Dat de roomsen, wanneer zij aan de macht kwamen en de staatkundig gereformeerden gingen onderdrukken, ter verdediging daarvan wel eens een beroep op het genoemde staatkundig gereformeerd beginsel zouden kunnen doen, ontkende ds. Zandt niet. Sterker nog, hij erkende dat dit tijdens de Reformatie gebeurd was. Maar dit had “de reformatoren niet belet hun beginsel te handhaven. Zij hebben liever de ergste verdrukking verdragen, ja, zijn liever de gevangenis en de dood ingegaan dan hun beginsel prijs te geven. Meermalen is hun volledige vrijheid aangeboden, wanneer zij op het punt van artikel 36 van de Nederlandsche Geloofsbelijdenis de hand wilden lichten.” Maar zij hebben “liever de dood verkozen dan hun beginsel te verzaken”, zo hield ds. Zandt de burgemeester voor.Artikel 36 bepaalde “inderdaad dat de overheid geroepen is Gods Woord te volvoeren”, zo ging hij verder. Deze opmerking vormde voor de liberaal Rippe echter aanleiding om - niet vrij van spotternij - door de raadszaal te roepen: “Dwingt hen om in te gaan!” Ds. Zandt verklaarde daarop dat de heer Rippe hem nu een stelsel in de schoenen schoof dat het zijne niet was, namelijk het door de Reformatie afgewezen inquisitiestelstel van de roomse kerk. Wel aanvaardde hij “met grote nadruk dat de overheid verplicht is haar onderdanen naar Gods Woord te doen leven”, wat de heer Rippe deed vragen: “Op welke wijze?” Ds. Zandt antwoordde dat zulks diende te geschieden “met verwerping van dwang, maar met handhaving van de wet, wat iets geheel anders is. De gereformeerde voorouders hebben de inquisitie met nadruk verworpen en gezegd dat er gewetensvrijheid moet zijn. Hier ligt een diep verschilpunt”. Voor het overheidsbeleid dienen Gods Woord en wet het uitgangspunt te zijn. De zovele geloofshelden der Reformatie hebben “in het aangezicht van de dood, onder andere in Parijs en in Schotland, staande gehouden dat de overheid verplicht is Gods Woord te handhaven”, aldus ds. Zandt. Hij achtte zich “in hoge mate ontrouw aan dit beginsel, indien hij hiervan ook maar iets liet vallen.” Dat kon hij “onmogelijk” doen, want dat raakte “in zijn diepste wezen een beginselkwestie.” Hij hoopte daarom “verwaardigd te mogen worden getrouw naar dat beginsel te leven en het niet als bloodaard of lafaard die op eigen lijfsbehoud bedacht is, te verloochenen.” Overeenkomstig dat beginsel had hij dan ook deze avond “de overheid op haar dure roeping gewezen” en daarvan nam hij “geen woord terug.”Ten slotte verklaarde ds. Zandt zich bereid om met de burgemeester hierover nader te debatteren, waarna de burgemeester niet kon laten om op te merken dat dit dan wel de eerste keer was dat hij zich hiertoe bereid verklaarde, wat door ds. Zandt stellig werd ontkend. Hij had zich daartoe juist “telkens en telkens bereid verklaard” en de burgemeester steeds van antwoord gediend, maar de burgemeester zei dan weer dat dit zoveel tijd kostte. 8Ten besluiteDe volgende keer Deo volente hopen we na te gaan hoe dat debat tussen ds. Zandt en de burgemeester over de taak van de overheid op geestelijk terrein, dat tijdens de behandeling van de gemeentebegroting gevoerd zou worden, is verlopen.We zagen dat ds. Zandt in de gemeenteraad van Delft met hart en ziel opkwam voor de zondagsrust én zondagsheiliging. Gods dag was hem dierbaar geworden. Was in zijn tijd al sprake van een schrikkelijke ontheiliging van Gods dag, in onze dagen is dat nog vele malen meer en erger. De diepdroevige situatie is dat anno 2014 de zondag voor velen een klus-, koop-, sport- en/of uitgaansdag is. In veel gemeenten van ons land zijn er dan ook koopzondagen, op een aantal plaatsen zelfs 52 in het jaar. En in bijna iedere gemeente zijn er wel een of meer recreatie-, sport-, muziek- en/of horecagelegenheden op de dag des Heeren open. De zondag is een zondedag bij uitstek geworden. Meer dan ooit is het dan ook noodzakelijk dat in gemeenteraden indringend op enerzijds het niet straffeloos ontheiligen en anderzijds het zegenrijke van het houden van Gods dag gewezen wordt. Gelet op dit zo voorname beginsel van zondagsheiliging, dat rechtstreeks uit het vierde gebod van Gods universele wet voortvloeit, dienen raadsleden er steeds alert op te zijn dat zij in de raad geen bestemmingsplanwijzigingen of andere voorstellen steunen die betrekking hebben op recreatie-, sport-, muziek- of horecagelegenheden/-instellingen die op zondag geopend (zullen) zijn. En met betrekking tot koopzondagen dient vanzelfsprekend de nuloptie het uitgangspunt te zijn en te blijven.Wij zagen ook dat ds. Zandt onverkort bleef vasthouden aan het afwijzen van een publieke godsdienstvrijheid voor afgoderij en valse godsdiensten, zoals in overeenstemming met de Heilige Schrift ook verwoord is in artikel 36 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis. 9 Dit is een staatkundig gereformeerd kernbeginsel waarmee direct de eer van God gemoeid is. Gemeenteraadsleden kunnen in onze tijd concreet daarmee te maken krijgen als bijvoorbeeld een bouwaanvraag of bestemmingsplanwijziging voor een moskee of voor een kerk die de Drie Formulieren van Enigheid niet onderschrijft, wordt ingediend. Van een staatkundig gereformeerd raadslid kan en mag niet anders verwacht worden dan dat hij tegen zulke voorstellen zal stemmen. En dat niet alleen maar om praktische redenen, maar vanwege het beginsel.Helaas zijn er tegenwoordig SGP-raadsleden en SGPkandidaten die zeggen: als wij graag de medewerking van de gemeenteraad willen hebben voor de bouw van ‘onze’ kerk, dan moeten we anderen, bijvoorbeeld de mohammedanen, die medewerking ook niet onthouden voor hun ‘heiligdom’. Zulke SGP’ers geven daarmee openlijk blijk het meest wezenlijke staatkundig gereformeerde beginsel niet te begrijpen en niet te onderschrijven. Dit betekent overigens ook dat de desbetreffende selectiecommissie voor het opstellen van een SGP-kandidatenlijst haar werk niet goed gedaan heeft, want die moet bij kandidaatstelling hiernaar vragen en erop letten dat alleen personen kandidaat gesteld worden die de beginselen onderschrijven. Alle beginselen, maar zeker zo’n kernbeginsel als artikel 36. Jammer genoeg functioneert dit selecteren bij de SGP al jaren bijzonder slecht. Het feit dat veel SGP-vertegenwoordigers het passieve vrouwenkiesrecht niet afwijzen zoals verwoord in artikel 10 van het SGP-beginselprogram, zegt in dezen al genoeg. Ja, er zijn al selectiecommissies die vrouwen op de kandidatenlijst zetten, wat geheel haaks staat op het beginselprogram. En door een aantal SGP-fracties worden tegenwoordig zelfs al regelmatig coalities gevormd met niet-confessionele partijen. Dit geeft eveneens te denken, want wethouders van die partijen zullen de gemeente niet overeenkomstig Gods Woord besturen. Hoe serieus nemen die SGP-fracties de staatkundig gereformeerde beginselen dan nog? Ds. Zandt kon in een debat met een sociaaldemocraat in de gemeenteraad van Delft vrijmoedig zeggen dat hij en de zijnen nooit een sociaaldemocraat tot wethouder gestemd hadden. En dat vanwege het principiële verschil tussen beide partijen. 10 Toen voegde de SGP nog de daad bij het woord! Het ware te wensen dat dit thans nog gebeurde, de goeden niet te na gesproken. Want “het is niet genoeg”, zo zei ds. Zandt eens op een partijdag en daarmee willen we eindigen, “dat men in de dagen der verkiezingen de Christelijke vlag ontplooit en onder haar vanen de kiezers ten strijde oproept. Daarvoor is heel wat anders nodig. Wat dan? Wel dat men acht geeft op des profeten Woord: ‘O land, land, land, hoor des HEEREN Woord’, en zijn leven - ook op staatkundig terrein - daarnaar inricht. Dit biedt ons de waarborg voor het welzijn van ons vaderland. En dit ook alleen maar. (…) Lettend op het verleden, het heden en de toekomst, wat is er dan geen reden om het woord: ‘O land, land, land, hoor des HEEREN Woord’ te herhalen. Het eerst en wel in het bijzonder tot onszelf. Verre zij en blijve bij ons zelfs de gedachte alsof wij van onszelf beter en uitnemender zouden zijn dan enig ander mens. Ja, ook tot onszelf dient dat woord bij de voortduur gericht te worden, opdat onze handel en wandel overeenkomstig dat Woord zal zijn en wij, anderen dat Woord voorhoudende, niet zelf te bestraffen zullen zijn. Ook onszelf dient het Woord des Heeren tot een regel voor heel ons leven te zijn, opdat wij onze ziel - de ziel verloren, is al verloren - als een kostbare buit uit het verderf mogen wegdragen. Doch ook aan anderen - moge het zijn in de kracht en mogendheid des Heeren - dient het door ons ten regel des levens gesteld te worden. In ons huisgezin, in onze omgang met onze naasten, in de vergaderingen van gemeente en provincie en in de hoge vergader zaal des lands.” 10 Moge de Heere aan eenieder van ons op de plaats waar we gesteld zijn of worden, kracht en moed schenken om vrijmoedig van de Bijbelse beginselen te getuigen!Noten:1) Zie: Leeuwarder Nieuwsblad van 6 juli 1938 en het Utrechts Volksblad van 4 juli 19382) Zie: ‘Vragen van ds. Zandt’, in: De Banier, 1 juli 19383) Zie: ‘Antwoord op de vragen van ds. Zandt’, in: De Banier, 18 juli 19384) Zie: ‘Ds. Zandt interpelleert in den Gemeenteraad van Delft’, in: De Banier, 22 juli 1938 (herspeld; hierna te noemen: Interpellatie-Zandt). In dit citaat is “gold de kinderen” vervangen door “gold bij de heidenen”. Dit op grond van de gemeenteraadsnotulen en de context. Zie: Handelingen gemeenteraad Delft, 20 juli 1938, p. 715) Handelingen gemeenteraad Delft, 20 juli 1938, p. 72. Zie ook: Interpellatie-Zandt. De weergegeven tekst is samengesteld uit beide bronnen, daar beide bronnen niet volledig de letterlijk uitgesproken tekst geven, maar een samenvatting vormen.6) Handelingen gemeenteraad Delft, 20 juli 1938, p. 76. Zie ook: Interpellatie-Zandt7) Handelingen gemeenteraad Delft, 20 juli 1938, p. 79-80. Zie ook: Interpellatie-Zandt8) Handelingen gemeenteraad Delft, 20 juli 1938, p. 80. Zie ook: Interpellatie-Zandt9) Zie meer hierover in de door de Landelijke Stichting uitgegeven brochure De godsdienstvrijheid veroordeeld (2012), 88 pagina’s.10) Handelingen gemeenteraad Delft, 6 december 1939, p. 12211) Zie: Hoort de roede, dl. 2, april 1981, p. 196-197

Uitgebreid zoeken

Uitgebreid zoeken

Standaard operator

Zoekwoorden

Datum

Bronnen

Ds. P. Zandt in Debat Over de Overheidstaak in de Raad van Delft -1-

Artikel niet beschikbaar

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 1 februari 2014

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 1 februari 2014

Ook interessant voor u