De Geschiedenis van de Armenzorg in Nederland -2-

Van circa 1800 tot heden In twee recent gepubliceerde artikelen is ingegaan op het thema van de armenzorg. Het eerste artikel ging over een kerkelijk stelsel van armenzorg in Schotland in 1819, opgezet door dr. Thomas Chalmers. 1 Het tweede artikel betrof de geschiedenis van de armenzorg in Nederland (deel 1) vanaf de late middeleeuwen tot circa 1800. 2 In dit derde en laatste artikel over de geschiedenis van de armenzorg in Nederland (deel 2) willen we deze beschouwing afsluiten met een beschrijving van de ontwikkelingen na circa 1800 tot heden. 6. Korte terugblikIn het eerste deel van het artikel over de geschiedenis van de armenzorg in Nederland hebben we eerst aangegeven over welke behoeftigen we het hebben: we hebben het over mensen die behoeftig zijn in economische zin, die een tekort hebben aan primaire levensbehoeften als voeding, kleding en huisvesting. Nadrukkelijk gaat het in deze beschouwende artikelenreeks niet om zieken en/of ziekenhuizen.We zagen hoe de zorg voor (economische) behoeftigen in de late middeleeuwen in handen was van de roomse kerk. Maar ook hoe die na de Reformatie deels van karakter veranderde: de roomse nadruk op goede werken (en daarmee het ‘verdienen’ van de hemel) verdween steeds meer en de gereformeerde diaconale naastenliefde groeide. Maar er was meer aan de hand: de roomse keizer Karel V (1500-1558) vaardigde op basis van de ideeën van Juan Luis Vives in 1531 een edict uit dat de eerste grondslag legde voor een toenemend overheidsingrijpen in een deel van de armenzorg. Zo kreeg met name in Engeland en Schotland de overheid meer grip op de armenzorg. Niettemin kenmerkten drie zaken de armenzorg in Nederland tot 1800: in de eerste plaats was dat het plaatselijk karakter van de armenzorg, in de tweede plaats de overheersende positie van de kerk en particuliere organisaties en in de laatste plaats de betrekkelijke onveranderlijkheid in denkbeelden over de armoede en de armen. We gaan nu verder daar waar we de vorige keer gebleven zijn: rond 1800.7. De geschiedenis van de armenzorg ná 1795In 1795 zien we dat de zorg voor behoeftigen in Nederland feitelijk in handen is van de kerken en het particuliere initiatief. De overheid beperkte zich tot het ingrijpen als er misstanden dreigden, vooral waar het ging om landlopers en bedelaars. Hulpbehoeftige armen die door hun familie niet voldoende konden of werden geholpen, gingen in eerste aanleg voor hulp naar hun eigen kerk. Mocht die hulp niet afdoende zijn, dan was er het particuliere initiatief en de burgerlijke armenzorg. Vooral met behulp van de dissertatie Geen cent te veel. Armoede en armenzorg op Zuid-Beveland. 1850-1940 van dr. A.L. Kort proberen we die ontwikkelingen in grote lijnen samen te vatten. 3Patriotten en de democratisering van het staatsbestelIn zijn dissertatie schetst dr. A.L. Kort hoe de patriotten (anders dan de koningsgezinden) rond 1795 streefden naar verdere democratisering van het Nederlandse staatsbestel. 4 Zij streefden een meer strikte scheiding van kerk en staat na, waarbij ook de zorg voor behoeftigen een overheidstaak moest gaan worden. Belangrijke reden daarvoor was dat de patriotten meenden dat de kerken te gemakkelijk - en aan te veel behoeftigen - zorg uitdeelden. Er was in hun ogen bovendien te weinig onderscheid in hen die niet konden werken (de chronisch zieken en gehandicapten) en hen (de gezonde mensen) die om andere redenen geen werk hadden. Armenzorg maakte de niet-gehandicapten lui, zo waren de patriotten van mening. ‘Gezonde’ behoeftigen moesten om die reden vooral worden geholpen door werk en onderwijs in plaats van door het verstrekken van geld en goed; onderwijs en werkverschaffing zouden het arbeidsmoraal verbeteren. 5 De patriotten waren van mening dat alleen een centraal aangestuurde armenzorg een efficiënte en landelijk eenduidige aanpak zou bewerkstelligen. Kortom: de primaire rol in de armenzorg zou - volgens de patriotten - om die reden moeten verschuiven van de kerken en het particuliere initiatief naar de centrale overheid. De patriotten bleken vlot hun zin te krijgen, want in de ‘Staatsregeling voor het Bataafsche Volk 1798’ 6 werd de volgende tekst opgenomen:“Het vertegenwoordigend lichaam regelt, binnen zes maanden na deszelfs eerste zitting, bij een uitdrukkelijke wet, het armenbestuur over de gehele Republiek. Deze wet bepaalt de algemene voorschriften en plaatselijke beschikkingen hiertoe vereist.” 7Verscheidene initiatieven om deze staatsregeling daadwerkelijk in wetgeving om te zetten (onder andere door ‘eene wet voor het Armen-Bestuur over de geheele Bataafsche Republiek’ in 1800) strandden echter, vooral vanwege fel verzet van de kerken. Pas in de eerste grondwetten van 1814, 1815 en 1840 werd het volgende artikel over armenzorg opgenomen, waarin de centrale overheid een rol kreeg toebedeeld: “Als een zaak van hoog belang wordt ook het armenbestuur en de opvoeding van de kinderen der armen aan de aanhoudende zorg van de regering aanbevolen. De soevereine vorst doet insgelijks van de inrichtingen dienaangaande jaarlijks een uitvoerig verslag aan de Staten-Generaal geven.” 8Als toelichting op dit Grondwetsartikel is in 1815 in het Staatsblad opgenomen:“In weinige landen is zoveel voor de onvermogende gedaan dan in het onze; men zoekt tevergeefs elders zo veel gestichten, waar de grijsaard een rustplaats, de zwakke hulp en bijstand en de jeugd kosteloos onderwijs vinden kan. Het levendig belang dat Uwe Majesteit in die gedenktekens van voorvaderlijke godsdienst, Christelijke liefde en weldadigheid stelt, is bij de grondwet aan alle onze koningen voorgeschreven (art. 228).”Ook kwam onder koning Willem I op 28 november 1818 een wet tot stand die de ‘akten van indemniteit’ overbodig maakten. 9 Een ‘akte van indemniteit’ was een verklaring van de diaconie of van het gerecht van de plaats van herkomst van een van elders overgekomen inwoner dat deze de eventueel noodzakelijke bijdrage in de kosten van levensonderhoud voor hem zou betalen. Zo’n ‘acte van indemniteit’ moest voorkomen dat buitenstaanders ooit als behoeftigen een beroep op steunverlening zouden doen in hun nieuwe woonplaats. In de praktijk bleek dat deze akten relatief weinig waarde hadden: de verschillende steden en dorpen probeerden voortdurend de zorg voor behoeftigen op elkaar af te schuiven, met als resultaat dat veel behoeftigen tussen wal en schip vielen. De wet van 1818 gaf aanleiding tot vele conflicten tussen gemeentebesturen en (particuliere) armbesturen over de teruggave van bijstandsgelden, maar ook tussen de overheid en de kerkelijke armbesturen of diaconieën. Bij die laatste deden zich twee problemen voor: ten eerste weigerden kerken vaak bijstand aan behoeftigen die in een andere plaats naar de kerk gingen, en ten tweede voelden kerken zich al snel niet verplicht bijstand te verlenen aan niet-kerkleden. Dat leidde soms tot grote persoonlijke drama’s. De overheid probeerde de kerken te dwingen tot het ondersteunen van niet-lidmaten. Dus van buitenkerkelijke behoeftigen. Uitspraken van overheidsbeambten over de uitkering aan behoeftigen of de teruggave van voorgeschoten gelden werden echter door kerkelijke besturen vaak niet erkend. En de burgerlijke overheid verleende op haar beurt geen geldelijke bijstand aan die behoeftigen die (in hun ogen) voor rekening van de kerk kwamen. Zo lijken behoeftigen meer dan eens de dupe te zijn geworden van dergelijke onduidelijkheden en conflicten tussen kerkbesturen en de burgerlijke overheid.De Grondwetsherziening van 1848De Grondwetsherziening van 1848 was de eerste aanleiding in Nederland om een wettelijke regeling van de armenzorg dichterbij te laten komen. Artikel 195 daarvan bepaalde namelijk het volgende: “Het armenbestuur is een onderwerp van aanhoudende zorg van de regering en wordt door de wet geregeld. De koning doet van de verrichtingen dienaangaande jaarlijks een uitvoerig verslag aan de Staten-Generaal geven.” Dit artikel bleef standhouden bij alle negen volgende grondwetsherzieningen tot en met 1972. 10 Van dit artikel was de liberaal dr. mr. J.R. Thorbecke (1798-1872) de architect. Hij vond dat armenzorg een algemeen publiek belang was. Niet de kerk, maar de staat moest daarom in zijn ogen zelf voor de armen zorgen. Gereformeerde politici zoals mr. G. Groen van Prinsterer namen stelling tegen de staatsbemoeienis met de armenzorg. Omdat het kabinet van Thorbecke in april 1853 viel en het volgende kabinet meer gedomineerd werd door conservatieve Christe-lijke politici lag dan ook de eerste wet die uitvoering gaf aan het genoemde grondwetsartikel uit 1848, de Armenwet van 1854, grotendeels niet in de lijn van Thorbecke.De eerste Armenwet van 1854In deze Armenwet van 1854 werd geregeld dat uitsluitend hulpbehoevenden die tot geen enkele kerk behoorden, door een overheidsorgaan (dat is: de gemeente) konden worden geholpen. De wet maakte daarbij een uitzondering voor uitzonderlijke omstandigheden, zoals de dramatische misoogsten waarbij de kerken over onvoldoende middelen beschikten om in de zorg te kunnen voorzien. 11 Bovendien moest een burger voor hulp zich altijd eerst melden bij de gemeente waar hij was geboren. 12 Zorg voor behoeftigen bleef vooral bij de kerken en het particuliere initiatief liggen, terwijl het parlement terughoudend was voor een armenzorg die door de overheid werd geïnitieerd, waardoor het probleem van op-elkaar-afschuiven niet werd opgelost. Omdat de rol van de staat toenam, kan deze Armenwet uit 1854 wel beschouwd worden als het eerste sociale grondrecht 13 , al bleven de kerkelijke liefdadigheid en het particuliere initiatief de primaire rol behouden. Dr. A.L. Kort schetst wel dat deze wet leidde tot een heel ander probleem. Wanneer de overheid de verantwoordelijkheid voor de behoeftigen bij de kerken wilde leggen, maar tegelijkertijd niemand aan zijn lot wilde overlaten, dan moest de regering de kerken enerzijds verplichten om goed voor de geloofsgenoten te zorgen, maar anderzijds zélf zorgen voor niet-kerkleden. Dit betekende vervolgens dat de kerken over ruime financiële middelen moesten beschikken. Bijkomend was het gevolg dat kerkleden primair verplicht waren bij hun kerkgenootschap steun te zoeken. Dit bleek echter een onmogelijke zaak: kerken beschikten over te weinig fondsen en kenden bovendien geen wettelijke plicht om kerkleden te ondersteunen. Daarnaast kon de overheid burgers niet dwingen om bijstand te vragen bij hun kerk omdat dit in strijd was met de godsdienstvrijheid die in de grondwet verankerd was. Het werd een niet te handhaven situatie. Volgens dr. Kort moet het in 1854 al duidelijk zijn geweest dat deze wet niet tot uitvoering kon worden gebracht, althans niet op de wijze die de wetgever zich had voorgesteld. 14 Feitelijk bestond dit probleem al na de eerste wet van 1818 onder koning Willem I, zoals in de paragraaf hierboven is aangegeven. Hoewel het probleem bestond, werd dit niet opgelost, met als gevolg dat de primaire rol van de kerken nog behouden bleef. Wel had de overheid de plicht te helpen wanneer het kerkelijk- of particulier initiatief tekortschoot. Juist die mogelijkheid (te weten: een beperkte diaconale armenkas die aangevuld werd door een onbeperkte overheidskas) was door dr. Thomas Chalmers als de meest kwalijke zaak aangewezen in de bestrijding van de armoede. Chalmers had in zijn experiment in de St. John’s gemeente in Glasgow aangetoond dat juist zo’n constructie een geheel verkeerde uitwerking had omdat dat aantoonbaar leidde tot een exorbitante kostenstijging van de armenzorg, terwijl de armoede hierdoor als maar groter werd en de verpaupering daardoor ernstig toenam. 15Een andere visie op armoedeVanaf ongeveer 1870 voltrokken zich grote veranderingen in de economische situatie in Nederland. Er was sprake van een beginnende industrialisatie en daardoor van een werkloosheid die met de economische conjunctuur meebewoog. Bovendien verzakelijkte de relatie tussen werkgevers en werknemers meer en meer. Dit zorgde voor veranderende visies op de behoeftigheid en de zorg voor behoeftigen. Dr. Kort schrijft daarover dat de armoede niet langer uitsluitend werd beschouwd als een (normale) toestand waarin een groot deel van de bevolking verkeerde, maar als een probleem dat opgelost moest (en kon) worden. Vooral liberale politieke partijen waren van mening dat gezonde behoeftigen onderscheiden moesten worden van overige behoeftigen. Hun lot werd namelijk niet bepaald door lichamelijke- of geestelijke oorzaken, maar door de bewegingen van de (economische) conjunctuur. Voor die gezonde behoeftigen moest niet de armenzorg, maar vooral de overheid iets doen, al was het alleen maar om te voorkomen dat zij naar het socialisme overliepen. 16Zolang de overheid echter niet met meer stevige sociale wetgeving kwam om daarop in te zetten, bleven de inkomsten van veel arbeiders zo laag dat zij nog geruime tijd aangewezen waren op hulp van derden. Tot in de twintigste eeuw bleven velen van hen daarom afhankelijk van de kerkelijke- of burger lijke armenzorg.Onderzoeksrapport van de ‘Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen’In 1895 kwam de ‘Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen’ 17 na vijf jaar studie met een vernietigend rapport over de inrichting en uitvoering van de armenzorg in Nederland. 18 Daarvoor waren verschillende aanleidingen:1. Het voornaamste punt van kritiek was dat er in Nederland geen eenduidig armenstelsel was: ieder armenbestuur gaf op verschillende gronden een verschillende bijstand.2. Daarnaast was die bijstand vaak ontoereikend.3. Bovendien bleken kerken doorgaans niet te kunnen voldoen aan de vraag.4. De kerkelijke administratie van de armenzorg was doorgaans abominabel: zeker in de kleinere plaatsen draaide die vrijwel geheel op vrijwilligers die vaak niet voor deze taak berekend waren. De diaconale boekhouding was doorgaans niet in orde en veel kerken gaven desgevraagd daarom of mogelijk uit principe geen inzage in hun administratie. 19De ‘Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen’ zag helemaal niets in een aanpassing van de wet, maar wilde een nieuwe wet lanceren waarin de overheid de armenzorg geheel van de kerken over zou nemen om zo de gevonden misstanden op te lossen. Allerhande pogingen om een dergelijke wet door de Tweede Kamer te krijgen, strandden echter. De kerken bleven daardoor de primaire rol in de armenzorg houden. Alle genoemde ongelijkheden, misstanden en administratieve tekortkomingen die geconstateerd waren, bleven bestaan.De Armenwet van 1912In 1912 lukte het de antirevolutionaire premier en minister van Binnenlandse Zaken, mr. Th. Heemskerk (1852-1932), alsnog om een nieuwe armenwet door de Tweede Kamer te krijgen. Dit was niet een geheel nieuwe wet (zoals de ‘Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen’ gewenst had), maar een aanpassing van de bestaande armenwet van 1854. Het voert te ver om daarop diep in te gaan: wel kan in het algemeen worden gezegd dat de nieuwe wet een aantal veranderingen doorvoerde waardoor een deel van de be-hoeftigen uitzicht kreeg op een (iets) ruimer bestaan. Bovendien was een behoeftige niet langer verplicht al zijn bezit te verkopen voordat hij aanspraak kon maken op bijstand, en was er sprake van een (verplichte) verbetering op het gebied van de organisatie van de armenzorg. Vanaf het einde van de negentiende eeuw gingen zowel maatschappelijke organisaties als de overheid zich op die wijze steeds meer bemoeien met zaken als de zorg voor onderwijs, volksgezondheid, volkshuisvesting en werkloosheidsbestrijding. 20 Het had voor de kerken tot gevolg dat hun terrein van de armenzorg stap voor stap werd ingeperkt.Ontstaan van sociale verzekeringenOver het ontstaan van sociale verzekeringen meldt Kort dat aan het einde van de negentiende eeuw steeds meer mensen van mening waren dat arbeiders die door ziekte, ongeval, invaliditeit of werkloosheid getroffen werden, niet langer overgeleverd mochten zijn aan een armenbestuur, maar op een andere wijze geholpen moesten worden. Om die reden werd een verzekeringssysteem ontworpen waarbij arbeiders (en werkgevers) premie in een fonds stortten waarop de arbeider een beroep kon doen in tijden van nood. Zo ontstond de Ongevallenwet in 1901 (die in 1921 ingrijpend werd gewijzigd) en in 1913 volgden enkele wetten tegen de gevolgen van invaliditeit, ziekte en ouderdom, waarbij de arbeiders zich tegen een aantal belangrijke bestaansrisico’s konden of moesten verzekeren. Van inkomensgarantie was echter geen sprake, wat betekende dat de armenzorg in veel voorkomende gevallen alsnog moest bijspringen.Toename aan openbare armenzorgDe Armenwet van 1912 legde het primaat van de armenzorg formeel nog steeds bij de particuliere en kerkelijke instellingen, maar in de praktijk kwam daar maar weinig meer van terecht: de openbare armenzorg werd als steeds belangrijker ervaren en het verdrong de kerkelijke en particuliere armenzorg meer en meer. Daarvoor waren verscheidene factoren aan te wijzen, maar vooral de economische omstandigheden tijdens de Eerste Wereldoorlog en daarna maakten naar de mening van dr. Kort overheidsingrijpen noodzakelijk: het particuliere initiatief en de diaconieën bleken namelijk niet langer bij machte om alle bijstand te verzorgen. Werkloze behoeftigen klopten daardoor niet langer aan bij kerkelijke instellingen, maar bij de gemeentelijke armenzorg. Toegenomen afhankelijkheid van hulp door overheidsinstanties tijdens de Eerste Wereldoorlog (en ook in de jaren daarna) hadden voor veel behoeftigen de drempel voor de openbare armenzorg aanzienlijk verlaagd en een gevolg daarvan was dat in de jaren dertig van de twintigste eeuw, waarin Nederland in een diepe economische recessie werd gestort, een verdere uitbreiding van de openbare armenzorg plaatsvond doordat toen nog veel meer kerkelijke en particuliere organisaties de financiële lasten niet meer konden dragen. Daardoor verloren de kerkelijke en particuliere organisaties steeds meer terrein aan de openbare armenzorg. Toch stegen ook hun uitgaven tot 1932 behoorlijk en het aantal kerkelijk en particulier ondersteunde bedeelden groeide zelfs tot het jaar 1935. Maar ondanks die ontwikkeling verloor de kerkelijke armenzorg en het particuliere initiatief toch vooral in die jaren veel terrein. 21Andere ontwikkelingen die eraan bijdroegenOok andere ontwikkelingen lagen ten grondslag aan de toenemende overheidsinterventie en de beperking van kerkelijke armenzorg en het particuliere initiatief 22 . We noemen er een aantal:• Overheidstaken op het gebied van volksgezondheid, volkshuisvesting, werklozenzorg en werkloosheidsbestrijding hadden beleidsmatig sterke raakvlakken met de armenzorg. Op die beleidsvelden was de invloed van de kerken echter zeer beperkt. Daarbij kwam dat (vanuit het standpunt van efficiënt beleid) overheden hun invloed op die armenzorg juist probeerden te vergroten.• Invoering van het algemeen kiesrecht in 1917 leidde tot een groei van de progressieve politieke partijen: zij bepleitten zonder uitzondering grotere invloed van de gemeentelijke overheid op de armenzorg, ten koste van kerkelijke armenzorg en het particuliere initiatief.• Na de jaren dertig van de vorige eeuw werd de invloed van de Rijksoverheid op de gemeentelijke armenzorg verder vergroot. Dit gebeurde door gemeenten die begrotingstechnisch in financiële problemen kwamen, op basis van de Financiële verhoudingswet (1897) onder streng toezicht te stellen van het Rijk. 23 Door deze Rijkssteunregeling als norm te gebruiken waaraan de (in hoogte zeer verschillende) gemeentelijke armenzorguitkeringen werden beoordeeld, slaagde de Rijksoverheid er in om meer uniformiteit in de bijstandstarieven door te voeren. Veel gemeenten gingen over tot deze Rijksnormen en ondanks dat er lokale en provinciale verschillen bleven bestaan, gingen ook veel plattelandsgemeenten over tot een standaardnormering van de plaatselijke armenzorg. Daarmee kwam een einde aan de geografisch verschillende bedelingswijzen en werd de autonomie voor kerken en particulier initiatief, die in de armenwet verankerd was, ernstig ondermijnd.• Naast een grotere mate van uniformiteit in uitkeringen had Rijkscontrole op de langere termijn ook een ander effect: Rijkscontroleurs constateerden tussen de verschillende gemeenten niet alleen grote verschillen in uitkeringshoogten, maar ook verschillen in organisatie en administratie. Zij drongen ook hier aan op meer uniformiteit. Hoewel de bemoeienis van de Rijkscontroleurs zich beperkte tot de noodlijdende gemeenten, hadden deze rapportages voor een verbetering in de organisatie van de armenzorg ook gevolgen voor andere gemeenten. De Rijksoverheid raakte er steeds meer van overtuigd dat overheidsonthouding in de armenzorg niet werkte en om uniformiteit te bereiken was overduidelijk interventie geboden. Toch zou het nog tot 1965 duren voordat dit in de Algemene Bijstandswet daadwerkelijk in de praktijk vorm kreeg.• Ook aspecten als de soms karige diaconieën en de toenemende ontkerkelijking speelden een rol.Algemene BijstandswetOnder leiding van KVP-minister mevrouw M.A.M. Klompé werd in 1963 de Algemene Bijstandswet (ABW) aangenomen. Met de invoering van deze wet in 1965 veranderde er fundamenteel en principieel iets: het primaat van de armenzorg kwam nu voor het eerst formeel bij de overheid te liggen. Wat decennialang al voor een belangrijk deel in praktijk werd gebracht, werd in 1965 per wet geformaliseerd. Daarmee kwam na bijna tweehonderd jaar de wens van de patriot ten alsnog uit: armenzorg werd een overheidstaak.In 1983 werd dat ook in de grondwet verankerd. Het grondwetsartikel over ‘sociale zekerheid’ werd gewijzigd in een recht op overheidsbijstand in artikel 20, lid 3, geformuleerd op een wijze zoals het anno 2015 nog steeds in de grondwet staat: Bestaanszekerheid; welvaart; sociale zekerheid 1. De bestaanszekerheid der bevolking en spreiding van welvaart zijn voorwerp van zorg der overheid [vet; JHdB]. 2. De wet stelt regels omtrent de aanspraken op sociale zekerheid. 3. Nederlanders hier te lande, die niet in het bestaan kunnen voorzien, hebben een bij de wet te regelen recht op bijstand van overheidswege [vet; JHdB]. Participatiesamenleving - zorg terug bij particulier initiatief?Hoewel er ook daarna nog wel enkele wetswijzigingen hebben plaatsgevonden (de grondwet is nog en-kele malen herzien en de Algemene Bijstandswet uit 1965 is in 2004 vervangen door de Wet werk en bijstand en die is per 1 januari 2015 opgegaan in de Participatiewet), hebben die niet geleid tot een wezenlijke koerswijziging als het gaat om het primaat van de armenzorg. Die is tot op de dag van vandaag formeel blijven liggen bij de overheid. Toch blijkt ook dit stelsel niet oneindig houdbaar. Het Nederlands Dagblad maakte op 29 september 1986 reeds melding van de opening van de eerste voedselbank voor behoeftigen in de Brusselse gemeente Anderlecht (België), een particulier initiatief, omdat “recent onderzoek in België” had “aangetoond dat een half procent van de bevolking in de grote agglomeraties honger” had “en ondervoedingsverschijnselen” vertoonde. 24In Nederland zelf verscheen de eerste voedselbank in 2002, ook op basis van particulier initiatief van het echtpaar Sjaak en Clara Sies. Eind december 2014 hadden de voedselbanken in Nederland 37.000 huishoudens als klant, wat overeenkomt met circa 94.000 personen. 25 Met de invoering van de term participatiesamenleving 26 zien we concrete tekenen van een terugtredende overheid op het gebied van zorg: mensen moeten eerst omzien naar elkaar. Hoewel dit in eerste aanleg vooral geldt voor de zorg voor zieken en ouderen (en dus niet direct voor armenzorg), lijkt hier toch sprake te zijn van een overheid die zorgtaken wil terugleggen in de samenleving. Daarmee zijn er signalen voor een terugtrekkende beweging van de overheid als het gaat om de gedachte van de ‘verzorgingsstaat’.8. ConclusieWe hebben in het eerste deel van het eerste artikel over de armenzorg in Nederland gezien - met een terugblik naar een eerder verschenen artikel van de hand van de heer A. Verwijs -, hoe Gods Woord de taak van de armenzorg gradueel neerlegt in de eerste plaats bij de directe familie, vervolgens bij andere betrekkingen en in de laatste plaats bij de diaconie. 27 We hebben daarna in vogelvlucht gezien hoe de armenzorg in Nederland in de middeleeuwen gestalte kreeg, wat de overheersende rol en visie van de roomse kerk daarin was en hoe de overheid zich voornamelijk beperkte tot het optreden tegen bedelarij en landloperij. Na de middeleeuwen verstevigde de greep van de overheid zich enigszins, maar bleef de zorg voor behoeftigen vooral in de samenleving liggen. Toch veranderde die: de roomse religieuze redenen werden in de eeuwen na 1517, het begin van de Reformatie, aan het wankelen gebracht. Daarmee veranderde de Reformatie wel de aard van de hulp aan behoeftigen: de grondslag voor die hulp was geen egoïsme meer (namelijk: zalig te worden door goede werken), maar Christelijke naastenliefde. Maar de uitvoering ervan veranderde de zorg voor behoeftigen niet wezenlijk: het initiatief bleef vooral bij de kerken en het particuliere initiatief liggen en de overheid hield zich grotendeels afzijdig.In dit tweede deel hebben we gezien dat er na circa 1800 grote verschillen waren in de manier waarop uitvoering werd gegeven aan armenzorg. De patriotten streefden vooral om die reden naar een primaire rol voor de overheid. We zagen hoe de visie op armenzorg in de laatste twee eeuwen veranderde, hoe politieke ontwikkelingen en wetgeving de armenzorg steeds meer in handen van de overheid dreef en hoe het recht op bestaanszekerheid van overheidswege in 1965 grondwettelijk werd verankerd. We sloten af met de tendens van de voedselbanken en de participatiesamenleving, waarin de overheid zorgtaken weer deels teruglegt in de samenleving. De Bijbelse opdracht: Zo wie nu het goed der wereld heeft, en ziet zijn broeder gebrek hebben… (1 Joh. 3:17), lijkt met die ontwikkeling weer een klein stapje dichterbij te zijn gekomen.Noten:1) J.H. de Boer, ‘Dr. Thomas Chalmers en de armenzorg in Glasgow tussen 1819 en 1837’, in: In het spoor, decembernummer 2014, jrg. 38, nr. 5, p. 242-253 (hierna: De Boer (2014))2) J.H. de Boer, ‘De geschiedenis van de armenzorg in Nederland, deel 1: van de late middeleeuwen tot circa 1800, in: In het spoor, februarinummer, 2015, jrg. 39, nr. 1, p. 33-41 (hierna: De Boer (2015))3) A.L. Kort, Geen cent te veel. Armoede en armenzorg op Zuid-Beveland. 1850-1940, Hilversum 2001 (hierna: Kort)4) Kort, p. 665) Dat deze laatste gedachte niet geheel onzinnig was, bewees dr. Thomas Chalmers! Zie ook: De Boer (2014).6) De Staatsregeling voor het Bataafsche Volk van 1 mei 1798 is te beschouwen als de eerste Grondwet van Nederland.7) Staatsregeling voor het Bataafsche Volk 1798, Burgerlijke en Staatkundige Grondregels; Bevordering welvaart leden van de maatschappij, art. 48 (herspeld)8) Grondwet voor de Vereenigde Nederlanden (1814), art. 141; Grondwet voor de Vereenigde Nederlanden (1815), art. 228 (herspeld). In de versie van 1815 en 1840 is de tekst iets anders geformuleerd, maar inhoudelijk hetzelfde.9) Zie ook: De Boer, (2015), p. 3910) Te weten 1887: art 193; 1917: art 193; 1922: art 196; 1938: art 201; 1948: art 202; 1953: art 209; 1956: art 209; 1963: art 209; 1972: art 20911) http://www.gahetna.nl/webexpo/item/armen-en-hulpbehoevenden12) Deze regeling leek veel op de ‘Akte van indemniteit’, die vaak tevergeefs iets soortgelijks probeerde te regelen. Nu was dit bij wet geregeld.13) http://www1.nationaalarchief.nl/vitrine/eerste_armenwet_1854.html14) Kort, p. 7115) J.H. Adriani , ‘Chalmers’ denkbeelden over de armenzorg’, in: Stemmen des tijds; maandschrift voor Christendom en cultuur (red. W.J. Aalders et al.), Utrecht, 1920, vol. 9, p. 202. Ook: De Boer (2014), p. 24716) Kort, p. 72 e.v.17) Deze maatschappij is opgericht in 1784 en bestaat tot op de dag van vandaag. Zie: http://www.nutalgemeen.nl/18) H. Goeman Borgesius, A.F.K. Hartogh, J.F.L. Blankenberg, H.J. de Dompierre de Chaufepié en R.J.H. Patijn, Het vraagstuk der armverzorging, in opdracht van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen bewerkt, Amsterdam 1895, 436 p.19) Kort zegt daarover: “In de jaren 1890-1894 kregen alle armbesturen een vragenlijst van het Nut voorgelegd waarin ze antwoord moesten geven op vragen over de inrichting van de plaatselijke armenzorg. De vragen betroffen de volgende zaken: aantallen door kerkelijke en burgerlijke armbesturen bedeelde armen, de mate van samenwerking tussen de kerkelijke en burgerlijke armbesturen, de aard en de hoogte van de bedeling en, ten slotte, de bekendheid met en het toezicht op de behoeftigen. In de archieven van de Bevelandse gemeenten zijn de meeste vragenlijsten terug te vinden, evenals de antwoorden van de burgerlijke armbesturen. In de correspondentie van de hervormde kerken daarentegen hebben we geen sporen van de Nutsenquête aangetroffen. Dit kan erop wijzen dat de diaconale armbesturen niet de moeite hebben genomen om de gevraagde inlichtingen te verstrekken of dat de bescheiden in hun administratie verloren zijn gegaan. Onvermogen of onwil? Wat ook de oorzaak was, het geval lijkt de juistheid van de visie die het Nut had op de kerkelijke administratie te bevestigen. Aangezien de archieven van de Bevelandse parochiale armbesturen allesbehalve compleet zijn - met name de correspondentie vertoont veel hiaten - kunnen we over eventuele onwil van de katholieken niet oordelen.”, in: Kort, p. 74-7520) Kort, p. 79 e.v.21) Kort, p. 83 e.v.22) Kort, p. 84 e.v.23) Anno 2015 is dat nog steeds het geval: dit zijn zogenaamde Artikel-12 gemeenten.24) Nederlands Dagblad, 29 september 1986, p. 225) Uit: http://voedselbankennederland.nl/nl/voedselbanken-nederland.html [bezocht op 14-03-2015]26) Geïntroduceerd in de Troonrede van 17 september 2013, later door de Rijksoverheid gedefinieerd als “een samenleving waarin mensen zelf betrokken zijn bij en mede-eigenaar zijn van publieke voorzieningen”.27) A. Verwijs, ‘De armenzorg bezien in het licht van Gods Woord.’, in: In het spoor, meinummer 2004, jrg. 28, nr. 2, p. 22-32Fotoverantwoording:a) Foto Haagse Gemeentelijke Archiefb) http://wellcomeimages.org/ixbin/hixclient. exe?MIROPAC=V0001056; licence CC BY 4.0 http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/c) Fotocollectie Nationaal Archief/Anefo/Jac. de Nijs [CC BY-SA 3.0 nl (http://creativecommons.org/licenses/bysa/3.0/nl/deed.en)], via Wikimedia CommonsAfgehouden van het loon: een karikatuur van de barmhartigheid!“De wetgever heeft thans [in 1963 door middel van de Algemene Bijstandswet; red.] definitief een einde gemaakt aan het tijdperk waarin het kerkelijke en particuliere initiatief prioriteit genoot in de oefening van de barmhartigheid. Daarbij dient wel bedacht te worden dat de cijfers uitwezen dat langzamerhand reeds bijna negentig procent van het totaal aan ondersteuningen voor rekening van de overheid kwam. (…) Het is van algemene bekendheid hoezeer de Nederlandse Hervormde en de Roomse Kerk de armenverzorging voor het grootste deel reeds jaar en dag overlieten aan de overheid. En de synodaal [Gereformeerde] Kerken hebben de deur daarheen eerst opengezet in 1949 en daarna laten openzwaaien in 1956. Het is geen wonder dat de wetgever door deze feiten niet is aangemoedigd het subsidiariteitsbeginsel te handhaven! (…) De overheid heeft door al deze omstandigheden de kans ontvangen en voor zichzelf de plicht gezien om zich meer dan ooit als dé garant van de levensomstandigheden te presenteren. Vele zaken kunnen thans via het ene belastingbiljet worden afgedaan, met name de zorg voor de weduwen en wezen, de bejaarden, de grote gezinnen en de hulpbehoevende naasten. De naastenliefde wordt voor zeer vele Nederlanders automatisch afgehouden van het loon! Dat is de gestroomlijnde samenleving in een welvaartsstaat - de karikatuur van een gemeenschap waarin de barmhartigheid heerst”!-Dr. C. Trimp, Het onderwerp Algemene Bijstandswet, GSEV 1963, p. 17-18, 20 (herspeld)-

Uitgebreid zoeken

Uitgebreid zoeken

Standaard operator

Zoekwoorden

Datum

Bronnen

De Geschiedenis van de Armenzorg in Nederland -2-

Van circa 1800 tot heden

Artikel niet beschikbaar

Bekijk de hele uitgave van woensdag 1 juli 2015

Bekijk de hele uitgave van woensdag 1 juli 2015

Ook interessant voor u