Het Oranje-Weeshuis te Huizen en zijn geschiedenis

I

Het is in het algemeen niet zoals het hoort om in het openbaar het hele verleden van zijn buren op te rakelen.*) In dit geval lijkt het mij toch gewenst de geschiedenis van de stichting van het Oranje-Weeshuis te vertellen. Daar zijn twee redenen voor. Allereerst, dal het kort geleden na de verbouwing geopend is met een nieuwe bestemming (11 Juni j.1.). in de tweede plaats, omdat de zeer belangrijke geschiedenis van het Oranje- Weeshuis, in Huizen en zeker elders in den lande, vrijwel geheel onbekend geworden is. Slechts enkele ingewijden zijn op de hoogte van wat er in de zestiger jaren van de vorige eeuw is geschied. Met enige schroom moge ik mij tot deze ingewijden rekenen.

Welhaast ieder in Huizen kan weten, dat er ook wel gesproken wordt van de J. L. Bernhardistichling. Deze J. L. Bernhardi was degene, die met grote energie de stichting van het weeshuis heeft bewerkstelligd. Hij leefde van 1811—1873 en was tapijtfabrikant te Utrecht. Hij werd vooral bekend door het schrijven van zijn wekelijkse „Samenspraken", die alom in den lande gelezen werden. Daarin besprak hij allerlei kerkelijke en politieke vragen in sterk critische zin, want al-lerwege zag hij het gevaar van het loslaten van Gwüs Wooid en Wekelijks protesteerde hij tegen de geest der eeuw. Deze „Samenspraken" (ruim 700 in getal) zijn ook nu nog de moeite van liet lezen volop waard, omdat ze een boeiende behandeling geven van de vragen van de vorige eeuw en laten zien hoe allerlei dingen van toen ook nu nog ten volle actueel zijn. Het is alleen zo jammer, dat er zo weinig exemplaren van deze „Samenspraken" bewaard gebleven zijn, zodat het welhaast een wonder mag heten, als men er wat van tegenkomt.

Uit deze „Samenspraken" leren wij Bernhardi kennen ais een man van onverdacht gereformeerde beginselen, die op de bres stond voor dat beginsel zowel in de Kerk als in de Staat. Omdat hij dat allerwege in gevaar zag, achtte hij het zijn dure roeping het Nederlandse volk aan zijn gtschiedenis te herinneren. Als u er aan denkt, dat in die tijd de Bijbel van de Staatsschool werd afgenomen en men meer en meer de ontchristelijking van het openbare leven en de modernisering van het kerkelijk leven doorvoerde, kunnen wij de tendens van deze samenspraken wel begrijpen.

Daarbij doet Bernhardi zich kennen als een vurig geestverwant van de Elberfeldse gereformeerde lei aar H. F. Kohlbrugge. Hij behoorde tot de Utrechtse vriendenkring, waarin wij ook de persoonlijke vriend van Kohlbrugge, Kol (bankiersfirma Vlaeren Kol), aantreffen. In het licht daarvan is het Oranje-Weeshuis zo belangrijk, omdat Kohlbrugge wel eens beschuldigd is en nog wordt van lijdelijkheid en antinomianisme, alsof bij hem de praktijk van het leven des geloofs in gevaar zou komen. Wie dat nog mocht denken, bezie ailcen maar het forse gebouw van het Oranje- Weeshuis en hij vindt daarin de weerlegging van deze verdachtmaking in steen. Wij mogen het Oranje-Weeshuis zien als het afdoend bewijs, dal bij Kohlbrugge en zijn geestverwanten de goede werken zeker niet in gevaar gebracht worden. Alleen mag dan wel aandacht besteed worden

Alleen mag dan wel aandacht besteed worden aan de manier, waarop Bernhardi gedurig opwekte lot offervaardigheid. Hij bedelde nooit, hij werd alleen niet moe om telkens te zeggen: God wil het, want Hij is de Vader der wezen, en daarom zal het er komen. Ondanks alle moeilijkheden werd dat geloof niet geschokt. En kwamen er soms bijzonder grote giften, soms van f 1000.—, o a. uit Elberfeld, en een week vóór de opening van f 10.000.—, dan zei hij: Ziet u wel, dat Qod werkt? Dat kan de duivel niet tegenhouden, de Heere gebiedt en op Zijn wenk gaan „de kisten en de kasten" open. Wij zien hier, hoe de Christelijke liefdadigheid beoefend wordt, zonder dat daarbij van enige eigenroem sprake was. Van deze geest getuigen eigenlijk alle samenspraken. Bernhardi zegt: „de mens geeft niet, omdat hij zo edelmoedig van aard is, maar omdat Ood de harten in Zijn hand heeft" (78).

Voor hef schrijven van dit en de volgende artikelen heb ik Je gegevens uit de bevvu&ic t>ainenspraken bij elkaar gezocht. De nummers, die ik er telkens achter zet, verwijzen naar de „Samenspraak", waarin men het desnoods en desgewenst controleren kan.

Het merkwaardige is, dat wij eigenlijk niet over het Oranje-Weeshuis schrijven kunnen, zonder etrst de voorgeschiedenis te vertellen. Want, inderdaad, er was een uitvoerige voorgeschiedenis, waarvan de Bijbel in de nis boven de ingang nog getuigt. Want deze Bijbel is daar waarlijk niet aangebracht alleen maar voor de versiering. De winter van 1861 was voor velen ontzaglijk zwaar. De Bommelerwaard en andere gebieden waren in Januari door een vreselijke watersnood getroffen, die vele slachtoffers eiste. Maar de stormen brachten ook andere zorgen mee. Op zee kwamen vele vissets om. Dat goid o.a. van Huizen. Bovendien was door de strenge vorst de visvangst zeer schraal, zodat er bittete armoede geleden werd. Bernhardi ziet dit alles heel duidelijk in verband met het oordeel en de genade Gods. Hij zegt — en het is het eerste, wat wij over Huizen vonden : „In de gemeente Huizen heeft men, enige jaren geleden, toen God hen overvloed van vis deed vangen, die weldaden miskend : want in plaats van die vis voor een geringe prijs te verkopen of ze voor een goed doel te gebruiken, liet men ze op de dijk verrotten, en na die tijd heeft God de plaats met geduchte tegenspoeden bezocht, en waai lijk, dat is nog een groot bewijs Zijner goedertierenheid, dat Hij hen niet als bastaarden, maar als zonen behandelt" (77).

Het initiatief wordt genomen een geldinzameling te houden en als eerste gift vond ik vermeld f2,— van 2 kinderen van een naaischool.

Het werd een barre winter, waarin men niet vissen kon, en de gevolgen waren verschrikkelijk. Het gerucht gaat in het land, dat in Huizen 25 mensen van gebrek waren omgekomen, maar het lijkt mij, dat dat slechts een gerucht was. Al deze rampen hangen samen met de zonden van land en volk. „Begrijpen wij het niet, dat de ongerechtigheden, door de Hervormde Kerk gepleegd, mede tot de oorzaken behoren, waardoor de toorn Gods van de hemel wordt geopenbaard ?" (78). De Bijbel is immers, met steun van de kerkelijke machthebbers, van de school genomen : een God-onterend feit, dat niet anders dan de revolutie kan voorbereiden. De nood in Huizen is Gods roepstem tot allen,

De nood in Huizen is Gods roepstem tot allen, die nog wat hebben om mede te delen. „Ik ben o.a. in een armoedig gezin geweest, waar ik 4 uitgehongerde kinderen aantrof, waar vader, in de felste vorst, 5 dagen en 5 nachten op het ijs heeft doorgebracht met de visvangst, waarna de man thuiskwam met 150 spieringen, die hem een verdienste van 75 cents opleverden. Hij ligt nu ziek (bevroren) op bed, zonder dekens" (80). Genoeg om te laten zien, dat Bernhardi's aan-dacht op deze ellende gevestigd was en dat hij ai het mogelijke deed om deze nood te lenigen. Dat is de achtergrond in Huizen, maar hiermee is het nog lang niet tot het Oranje-Weeshuis gekomen. Daartoe vestigen wij eerst weer de aandacht op die watersnood. Ik vond ergens, dat de Kerkeraad van Elberfeld, de Gemeente van Kohlbrugge, f 1766.— stuurde voor de getroffenen door de watersnood. Ook dddr was men dus niet zo lijdelijk. Een landelijke inzameling bracht ongeveer anderhalf millioen op. Bij deze ramp heeft Koning Willem III zich vorstelijk gedragen en zijn leven in de waagschaal gesteld om zijn beproefde onderdanen te bezoeken en te vertroosten. Een golf van liefde voor Oranje ging door het ganse voik. Er waren al adressen gaande om de koning de erkentelijkheid te betuigen. Dat bracht Bernhardi op een idee. Wij moesten de koning een Bijbel aanbieden, een fraai exemplaar van de echte Statenbijbel (84). „Het moet een fraai exemplaar zijn in prachtig fluweel gebonden, benevens een prachtige lessenaar er bij".

Daartoe worden nu gelden ingezameld. Het zal een „volksgift" moeten worden. Alleen giften van 2 cent tot 1 gulden worden aangenomen, hoger niet. Van allen, die 2 cent of méér geven, worden de namen in een album geschreven, dat gelijktijdig aan de koning zal worden aangeboden. Zo wordt het een geschenk van de „kleine luyden". Wat er overschiet aan geld zal besteed worden aan de arme weduwen en wezen van Huizen. Met het aanbieden van de Bijbel bedoelde Bernhardi uit te drukken, dat de troon van Oranje gebonden zal moeten zijn aan het Woord Gods en dat alleen in die weg dezegen op het ganse volk zal kunnen rusten. „Wij brengen dan de Vorst het Woord Gods, de onwankelbare steunpilaar van Zijn troon, de grondwet voor de Staat, de Rots, waarop Oranje en Nederland zovele stormen hebben doorstaan zonder te bezwijken" (84).

Dat er met nadruk over een Siatenh\]he\ gesproken wordt (het werd er een van Jacob en Pieter Keur), hangt samen met het feit, dat de Synode in die tijd juist een nieuwe vertaling had tot stand gebracht, waar Bernhardi geen goed woord voor over had : het is een leugengewrocht, een product van de verlating van het waarachtige Woord Gods. De aanbieding van de Bijbel aan de koning en dus later ook de bouw van het Oranje-Weeshuis, zal daar een stil protest tegen zijn.

Over de nadere lotgevallen en moeilijkheden bij deze actie hopen wij u volgende keer te vertellen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen