Christenen in Babel

(Referaat, gehouden zaterdag 19 maart 1988 op de conferentie van de "Kring van Vrienden van Kohlbrugge" in de Marcuskerk te Utrecht )

1. Problemen en dreigingen

Onze cultuur, waarin wetenschap en moderne tech niek veel invloed hebben, is in vergelijking met het verleden in materieel opzicht een rijke cultuur Dooi de ontwikkeling van de moderne, op de wetenschap gebaseerde techniek is er veel ten goede veranderd, zoals bescherming tegen de aanvallen van de natuur, beter voedsel, betere gezondheid, goede huisvesting, verbetering van het onderwijs en een algemene verho ging van het materiele levenspeil Niet te ontkennen valt echter, dat de problemen groot zijn en toenemen en soms het karakter van dreigingen aannemen

Onmiskenbaar heeft de industriële techniek veel natuurverwoesting en milieuvervuiling veroorzaakt In de ontwikkelingslanden is er enerzijds de opmars van moderne steden, anderzijds het oprukken van woestij nen De technologische landbouw heeft haar bijdrage aan dit vervalproces geleverd Dat uit zich in verlies van dierlijk welzijn, de overbemesting, de aantasting van de bodemvruchtbaarheid, het ernstig verstoren van het landschap, de verzuring van het milieu, enz Doordat de landbouw is losgemaakt van haar ecologische en biotische context, is de spanning tussen landbouw en natuur toegenomen Volgens het Wereldnatuurfonds sterven er per dag twee plante en diersoor ten uit De zeer gevarieerde rijkdom aan flora en fau na is aan het verdwijnen Een gevolg van de bedrei ging van het milieu en de vervuiling van bodem, water en lucht is een ernstige aantasting van de gezonde grondslagen van de biosfeer

In de verhouding van mens en techniek is ook het een en het ander veranderd Vele tilosoten, kunstenaars en letterkundigen spreken van de vervreemding van de mens De ontwikkeling van de techniek is zodanig geweest en zo grootschalig, dat de mens eerder aan de hand van de techniek gaat, dan dat hij de techniek in de hand houdt De toegenomen werkloosheid IS bovendien met alleen het gevolg van slechtere economische ontwikkelingen, maar is vooral een gevolg van de opmars van de informatie en communicatie technologie

Ook in de gezondheidszorg heeft de moderne tech niek haar intrede gedaan Veel hebben we eraan te danken Maar tegelijk moeten we constateren, dat deze techniek op hol geslagen schijnt te zijn Aborteren, euthanaseren en straks de kunstmatige voortplanting en de toegenomen mogelijkheden van genetische manipulatie vormen de keerzijde van een ontwikkeling waaraan we de bestrijding van vele ziekten en de verlenging van levensduur te danken hebben

Bovendien is het voor het eerst door de technische ontwikkeling mogelijk geworden, dat zich wereldom spannende catastrofes kunnen gaan voordoen Door een bewapeningswedloop die uit de hand loopt, lijkt onze cultuur meegezogen te worden op de weg van de vernietiging en de dood We staan tegenover een dreigende ontwikkeling, waarvan we de afmetingen niet precies kennen, maar waarvan we het besef hebben dat ze naar ruimte en tijd ver strekken

Over de juiste oriëntatie met betrekking tot de ontwikkeling van de techniek bestaat ondertussen allesbehalve eenstemmigheid De verwarring blijkt mijns inziens uit de vele met elkaar strijdende suggesties die gedaan worden om de problemen en dreigingen de baas te worden Vooral landbouw en gezondheidszorg zijn toonbeelden van desoriëntatie Terecht spreken velen daarom over een cultuurcrisis We spreken over 'crisis', omdat we te maken hebben met een accumu latie van problemen en omdat er geen eensgezindheid bestaat over de te volgen koers om de problemen op te lossen

De opzet van mijn verhaal is, dat ik allereerst aan dacht vraag voor de geestelijk-histonsche achtergrond van onze cultuur, die achtergrond vat ik samen in het woord techmcisme Vanuit die achtergrond kunnen de problemen en dreigingen gekarakteriseerd worden als de vertechnisering van mens, natuur en maat schappij Het bijbelse licht op onze cultuur maakt het mogelijk om over de Babelcultuur te spreken Het laatste punt dat aandacht vraagt, is de positie van de christen in die cultuur Dan spreek ik over de positie van 'balling in Babel'

2. Techmcisme Mijn speurtocht naar de oorzaken van de huidige

Mijn speurtocht naar de oorzaken van de huidige cultuurcrisis begint met een bespreking van de geestelijk historische achtergiond van de ontwikke ling van de wetenschap en de moderne techniek

In navolging van een groeiend aantal filosolen ben ik tot het inzicht gekomen, dat de overheersende geestelijke drijfkracht van de ontwikkeling van wetenschap en techniek het techmcisme is Techmcisme is de pretentie van de mens om eigenmachtig heel de werkelijkheid met de wetenschappelijk technische beheersing naar zijn hand te zetten, om op die wijze alle voorkomende problemen op te lossen.

De invloed van dit technicisme kwam in de westerse cultuur voor het eerst in de geestelijke beweging van de Renaissance tot uiting. De reikwijdte ervan werd groter sinds die Renaissance een stempel zette op de westerse filosofie en de ontwikkeling van de wetenschap. Vervolgens hebben de Verlichting, het latere positivisme en pragmatisme ervoor gezorgd, dat het technicisme dominant werd in de cultuur.

Om straks de gevolgen van het technicisme in de vertechnisering beter te kunnen begrijpen, is het nodig aandacht te geven aan de methode, waarvan het technicisme zich bedient.

We zagen, dat het technicisme de poging is om een wereld te scheppen, die aan mensenhand gehoorzaamt. De methode die daarbij gebruikt wordt, zouden we die van afbraak en opbouw kunnen noemen. Zonder rekening te houden met de gegeven orde voor de werkelijkheid, de rijke gestructureerdheid van en de onderlinge samenhang in die werkelijkheid wordt, in uiterste consequentie, deze werkelijkheid tot op de kleinste onderdelen afgebroken, om haar daarna met behulp van de verkregen grondelementen weer op te bouwen. Deze quasi 'scheppende' reconstructie van de werkelijkheid in filosofie en wetenschap vindt later een vervolg in de praktisch wetenschappelijktechnische beheersing. Pas in en na de industriële revolutie komt het tech

Pas in en na de industriële revolutie komt het technicisme tot culturele uitwerking. Via de industrialisering komt heel de werkelijkheid onder het beslag van een overspannen wetenschappelijk-technische beheersing. Sinds het midden van onze eeuw worden ook de cultuursectoren landbouw en gezondheidszorg gestempeld door deze beheersingsdrift.

3. Invloed van de Verlichting

De inhoud en de consequenties van dit technicisme wil ik vanwege de beperkte tijd kort toelichten vanuit de geesteshouding van de Verlichting. In deze beweging die in de 18de eeuw opkomt, wordt de geest van de Renaissance als het onbegrensde vertrouwen in eigen kunnen ter vernieuwing van het leven verbonden met de ontwikkeling van de natuurwetenschap. Geïnspireerd door de succesvolle ontwikkeling van de natuurwetenschap meent de heroïsche mens van de Verlichting alle problemen te kunnen overwinnen en zichzelf en de samenleving met die natuurwetenschap te kunnen vernieuwen.

Het wezen van de wetenschap wordt technicistisch geïnterpreteerd. Omdat geen enkele andere norm dan die van de wetenschap zelf wordt erkend, ligt de weg open naar een grenzeloze wetenschappelijk-technische manipulatie van de werkelijkheid. De resultaten van de natuurwetenschap, die in mathematische functievergelijkingen geformuleerd worden, maken een berekening en daarmee tevens een beheersing van de werkelijkheid mogelijk.

Deze allesoverheersende rol van het wetenschappelijke denken betekent, dat afgerekend wordt met elke niet-wetenschappelijke autoriteit. Daarin voltrekt zich de breuk met God als de Oorsprong van alles. Voor het juiste verstaan van het historisch verloop is het nodig om in te zien, dat de definitieve breuk met God is ingezet door het zogenaamd methodisch atheïsme van de wetenschap. Het hield de erkenning in, dat de ontwikkeling van de wetenschap mogelijk is 'alsof God er niet is'. Dit betekende zeker niet, dat de wetenschapper in alles met God brak. Wel werden God en de religie privé-aangelegenheden. Voor de wetenschap had geloof in God als de Oorsprong van alles en de aanvaarding van de werkelijkheid als schepping geen betekenis meer. In de wetenschap werd daarom van de voorgegeven zin en zinsamenhang afgezien. De eigen aard of het wezen van de dingen werd miskend. Omdat de zijnswijzen — die een wetenschappelijke benadering mogelijk maakten —, vereenzelvigd werden met de zijnden — de gehelen —, werd de technicistische methode van opbouw en afbraak op alles via de wetenschap toegepast.

Vanwege de inmiddels ingetreden secularisatie van de christelijke grondovertuiging en de onkritische aanpassing bij de trend van de Verlichting werd in de loop van de tijd de macht van de wetenschap niet langer gerelativeerd. Integendeel, met de secularisatie van het christelijk geloof nam het verzet tegen de verabsolutering van de wetenschap geleidelijk af. Binnen dat geestelijk klimaat was het later voor het positivisme en pragmatisme gemakkelijk alle weerstand tegen een grenzeloze wetenschappelijk-technische beheersing van de werkelijkheid af te breken. Het methodisch atheïsme in de wetenschap leidt via de wetenschappelijk-technische beheersing van de cultuur tenslotte tot een atheïstische cultuur. Dit wil zeggen, dat naarmate de invloed van de geseculariseerde wetenschap en techniek groter wordt, heel de werkelijkheid als door en door materialistisch wordt gezien. Onder invloed van het technicisme wordt het geseculariseerde denken van de westerse filosofie via de wetenschappelijk-technische beheersing in de werkelijkheid geprojecteerd. In dit proces voltrekt zich de volledige secularisatie van de cultuur.

Aanvankelijk zijn de gevolgen van deze ontwikkeling indrukwekkend. Tot op vandaag fascineren zij velen en daarom wordt deze ontwikkeling door velen nog altijd gezien als een weg naar ongekende vooruitgang en materiële welvaart. Toch is er, vanaf het begin van deze ontwikkeling, sprake geweest van een verborgen richtingloosheid die pas later duidelijk aan het licht is getreden.

We zagen reeds, dat in de wetenschappelijktechnische beheersing van de werkelijkheid de wetenschap zelf als enig oriëntatie-punt wordt gekozen. Enerzijds is, vanwege de breuk met God, de mens het laatste steunpunt en daarin het hoogste wezen binnen de werkelijkheid. Anderzijds is, vanuit de wetenschap gezien, deze mens het resultaat van een dóór die wetenschap vastgestelde materiële ontwikkeling. De mens is enerzijds 'heer en meester', en anderzijds als 'toevalsproduct' van de evolutie tegelijk slachtoffer. Omdat de mens als mens de consequentie van dit 'slachtoffer-zijn' niet wil erkennen, blijft zijn ideefixe van 'meesterschap' domineren. Nog wel. Hoelang nog? Want we zien thans, dat het pessimisme en de onzekerheid vanwege de opdoemende problemen zich meer en meer laten gelden. Deze culturele richtingloosheid manifesteert zich in onze tijd in de verwarring, die bestaat in het zoeken naar uitwegen voor de crisis.

4. Abstracties in de wetenschap

Om dit historisch proces beter te kunnen begrijpen moeten we inzien, dat ondei invloed van het technicisme de werkelijkheid zich meer en meer heeft moeten voegen naar de karakteristieken van de wetenschap Het instrumentele gebruik van de wetenschap heeft de werkehikheid naar de eigenschappen \an die wetenschap gemodelleerd

Een hoofdkenmerk van wetenschappelijke kennis IS, dat ZIJ abstract is Wanneer men onder invloed van de Verlichting geen oog heeft voor de reducties, die in de abstracties van de wetenschap aanwezig zijn, worden deze abstracties via het onverantwoord gebruik van de wetenschap tot cultuurkarakteristieken Dit wil zeggen, dat de abstracties van de wetenschap bij grootschalig en onverbiddelijk instrumenteel gebruik tot reductie en tenslotte zelfs tot destructie van de werkelijkheid kunnen leiden

Indien met wordt ingezien dat de wetenschap zich door middel van de abstracties van de volle werkelijkheid vervreemdt, dan moet bij het instrumenteel ge bruik van de wetenschappelijke kennis veel van de volheid van de werkelijkheid verloren gaan

Een simpel voorbeeld maakt dit duidelijk In theorie weten we hoe 4 appels over 4 kinderen op een ver jaardagsteestje te verdelen zijn Maar in werkelijkheid is dat nog niet altijd zo gemakkelijk De ene appel IS de andere met en de voorkeur van de kinderen verschilt en verandert voortdurend In onze rekensom zien we af van grootte en kleur van de appels, maar in werkelijkheid worden juist daardoor de kinderen veelal beheerst Natuurlijk heeft het eenvoudig toepassen van deze rekensom geen wereldschokkend effect Dat wordt anders, wanneer vanuit de 'instrumentalisering' van de wetenschap in de industrie, in de land bouw en in de gezondheidszorg de volle werkelijkheid meer en meer naar de abstracte, gereduceerde kaders van de wetenschap wordt omgezet

5. Vertechnisering Toen dat op kleine schaal gebeurde, waren de ge

Toen dat op kleine schaal gebeurde, waren de gevolgen nog met ernstig Maar naarmate dit wetenschappelijk-technisch beheersingsproces wordt versterkt en zich over alle cultuursectoren uitbreidt, worden de negatieve kanten meer zichtbaar en dreigen ze te gaan domineren De ongenormeerde wetenschappe lijk-techmsche beheersing leidt tot vertechnisering

Laat ik me in de illustratie van deze vertechnisering beperken tot wat er momenteel gaande is in de landbouw

In de wetenschappelijk-technische beheersing worden de abstracte kaders zo overheersend, dat de volle werkelijkheid uiteengebroken wordt in atomisering en funktionalisering Dit is de diepste achtergrond van de natuurontwrichting en de milieuvervuiling De uitkomst van een ongelimiteerde wetenschappelijktechnische beheersing van de natuur kan tenslotte leiden tot de verwoesting van de natuur Immers de biosfeer waarin wij leven, vormt een hoogst complex, uniek geheel Gestage reductie van plante- en diersoorten veroorzaakt een instabiele situatie De behoefte aan technische beheersing wordt groter Er ontstaat een gevaarlijke vicieuze cirkel

Is er inmiddels bij velen wel inzicht in dit externe gevaar van de wetenschappelijk-tCLhmsche beheer sing, veel mindei blijkt dit inzicht aanwezig waar het gaat om de invloed van die beheersing op de landbouwgewassen zelt De consequente kunstmatige ver edeling van deze gewassen ten gunste van hogere opbrengsten heeft haar keerzijde in het gevaar van de uniformering \an het genetisch profiel Deze genetische uniformering betekent een afname van de variatie aan planten, en genetische erosie is het aevolg Hierin treedt een versmalling op van de genetische t)asis, waarop de wereldvoedselvoorzienmg rust Bovendien kunnen zich bij nieuwe ziekten rampen voordoen — zoals bij de citiusvrucht in Florida het geval was —, omdat vanwege het uniforme genetische profiel en dus de geringe genetische diversiteit daarvan, de weerstand tegen onbekende ziekten is afgenomen Dat men vanwege deze handelwijze het verlies aan vele na tuurlijke plantesoorten met het oog op toekom'^tige gewassen daarom tracht op te vangen via kunstmatige genenbanken, demonstreert de ernst van de ontwikkehng

In de intensieve veehouderij doen zich soortgelijke problemen voor In de bio-industrie is de wetenschappelijk-technische beheersing van geabstraheerde func ties van het dier zo overheersend geworden, dat het dier zelt in zijn intrinsieke waarde en zin met meer wordt erkend Het dier wordt steeds meer als een pro ductiemiddel gezien De biochemische piocessen in het dier, die in dienst staan van een gewenst productiedoel, wolden sterk ontwikkeld, terwijl levensprocessen die voor het productiedoel onnuttig zijn, tot een minimum worden gereduceerd Varkenstokkenjen, legbatterijen, het kunstmatig veroorzaken van bloedarmoede bij kalveren door middel van donkere, te kleine stallen en ijzervnj voedsel om het begeerde witte vlees voor de export te krijgen, of de overvoeding van ganzen met het gewenste resultaat van vergrote levers, nodig voor de bereiding van leverpastei, zijn even overbekende als schrijnende voorbeelden

Ook de zogenaamde voortplantingstechnieken zijn een toonbeeld van vertechnisering De kunstmatige inseminatie maakte een snelle verspreiding mogelijk van bijvoorbeeld wenselijk geachte eigenschappen van stieren Door middel van de embryotransplantatie heeft men hetzelfde voor koeien bereikt Dat proces kan zich middels de techniek van het klieven van embryo's nog versnellen De sexualiteit van dieren en hun voortplanting worden aan de vertechnisering opgeofferd Dat mannetje en vrouwtje in de dierenwereld bijeenhoren en alszodamg geschapen zijn, wordt miskend Dat door deze vertechnisering van de sexua liteit van de dieren aan hun wezen en aan hun welzijn schade wordt berokkend en dat ook hier genetische uniformering en genetische erosie kunnen optreden, schijnt nog weinigen te deren Het ligt voor de hand, dat de nieuwe mogelijkheden van de genetische manipulatie via de Recombinant-DNA-technologie de vertechnisering van het dier zullen versterken, tenzij in de visie op de verhouding van mens en dier en op het dier zelf verandering optreedt

In het verlengde hiervan ligt via de mogelijkheden van de reageerbuisbaby-technologie middels de genetische manipulatie van menselijke embryo's de ver-technisering van de mens. De integriteit van de mens als geschapen naar het beeld van God wordt via eliminatie, selectie en manipulatie van embryo's tot een speelbal van de niet te stuiten wetenschappelijktechnische beiieersingsdrift.

Wanneer de/elfde methode van het technicisme, namelijk die van brute afbraak van de gegeven werkelijkheid en eigenzinnige opbouw, zich via de op de natuurwetenschap georiënteerde sociale wetenschappen uitstrekt naar de maatschappij, zal die maatschappij daarvan de desa .reuze gevolgen ondervinden. Was en is dat niet veelal de reden van de dehumanisering van de arbeid in de moderne fabrieken en speelt zich dit proces momenteel niet onder de boeren af? Vele boeren worden van hun vrijheid en verantwoordelijkheid beroofd, moeten vroegtijdig aan bedrijfsbeëindiging denken en voelen zich vervreemd van hun land, hun dieren en de natuur.

Onder invloed van het materialisme van producent en consument hebben de op de technologische macht gebaseerde economische en politieke machten dit vertechniseringsproces versterkt. Om de 'vooruitgang' — tussen aanhalingstekens — steeds maar voor te blijven, is de vernieuwing van de wetenschappelijktechnische beheersing in een opwaartse spiraal terecht gekomen, die wereldomspannend is en in de gevolgen van de vertechnisering catastrofaal kan worden. Ook de tegenstellingen op wereldniveau worden er des te schrijnender door. Slechts één voorbeeld ter toelichting: Terwijl 40 procent van de wereldbevolking in armoede leeft en ondervoed is, wordt in bijvoorbeeld de Verenigde Staten jaarlijks voor 15 miljard aan allerlei vermageringsdiëten uitgegeven.

6. Babelcultuur

Het wordt nu tijd de vraag te beantwoorden hoe onze vertechniseerde cultuur in het licht van de goddelijke Openbaring het best te typeren is. Wanneer de mens in het technicisme uitdrukt met wetenschap en techniek zélf schepper, zélf verlosser en zélf vernieuwer te willen zijn, en als sterveling aanspraak maakt op alles en rusteloos bezig is met zijn jacht op de toekomst, dan gaat deze sterveling zijn maat te boven en zoekt hij oplossingen voor zijn problemen die daarvoor niet passend zijn. Bijbels gezien wordt de mens in het technicisme voortgedreven door het onbegrensde vertrouwen in eigen macht. Dat is het Babelmotief. De mens wordt hemelbestormer en wil God naar de kroon steken. Wat Gods Woord zegt van de torenbouwers van Sabel, geldt ook nu weer: "Nu zal niets van wat zij denken te doen voor hen onuitvoerbaar zijn." (Gen. 11 : 6). In onze tijd heeft er tegelijk een intensivering van dit motief plaats. Door de universele computertaal wordt de secularisatie van het Godsrijk in de (wereld-)stad van de mens voltrokken.

Het resultaat van dit hoogmoedige streven is, dat we nü — in onze tijd — geconfronteerd worden met de allergrootste en laatste vragen van leven en dood op wereldschaal. Het besef moet levendig worden, dat we in en door de wetenschappelijk-technische ontwikkeling geconfronteerd worden met dreigingen van apocalyptische dimensies. Daarbij denk ik niet alleen aan een mogelijke kernoorlog, maar evenzeer aan barbaarse genetische manipulatietechnieken, aan een "genetic holocaust" door onverantwoorde Recombinant-DNA-technieken of aan een totaal gemanipuleerde samenleving met behulp van de informatie- en communicatietechnologie.

Wanneer ik deze wetenschappelijk-technische cultuur Babelcultuur noem, kan er gemakkelijk een misverstand ontstaan. Men zegt bijvoorbeeld, dat de uitingen van de Babelcultuur er altijd zijn geweest en dat onze tijd daarop geen uitzondering vormt. Juist is, dat het motief oud is en in de geschiedenis zich nu eens meer, dan weer minder heeft kunnen manifesteren. Het uitzonderlijke van onze tijd mag echter niet uit het oog verloren worden. Na een lange geestelijkhistorische ontwikkeling zijn wij in een door en door atheïstische cultuur terecht gekomen, waarin de mogelijkheden van wetenschap en techniek schier onbegrensd zijn. Juist de onderlinge verbinding van godloosheid en ongelimiteerde, gigantische technische ontwikkeling is het kenmerkende van onze cultuur als Babelcultuur. Deze Babelcultuur heeft bovendien wereldwijde dimensies.

Door het egocentrisch machtsmotief van Babel worden wetenschap, techniek, economie en politiek steeds meer met elkaar verstrengeld en door de moderne organisatie versterkt. Wordt de samenballing van die macht niet beschreven in Openbaring 13, waar geprofeteerd wordt dat in de eindtijd het beest van de politieke macht zich sterk zal maken met het beest uit de aarde, de onbegrensde wetenschappelijk-technische macht? Dat beest vertoont krachten en tekenen en doet bedriegelijke wonderen (zie ook 2 Thess. 2 : 9). De materiële welvaart wordt binnen die cultuur steeds meer als heil geïnterpreteerd en aanbeden. De mensen kiezen in de technische heilsverwachting consequent vóór de aarde en tégen de hemel. Daarom krijgen wetenschap en techniek ook een messiaanse rol toebedeeld. Daarom wordt de wetenschappelijktechnische macht een afgod die mensen dicteert wat ze moeten doen en die de mensen daarin terroriseert. Niet langer wordt deze macht op grond van verantwoordelijkheid en normativiteit in bedwang gehouden.

Omdat de mens zélf schepper, zélf verlosser en zélf vernieuwer wil zijn, wordt zijn cultuurwerk een uiting van verzet tegen de liefde en genade van God. Daarvan gaat echter een averechts'effect uit; de mens wordt slaaf van de Babelmacht, die hem als een soort tweede natuur in de greep houdt, bedreigt en haar geestdodende werking uitoefent.

De innerlijke verscheurdheid of dialectiek van de Babelcultuur uit zich in de eerder genoemde problemen en dreigingen. Daarom is de Babelcultuur in nood. Daarin zien we de profetische waarheid van Openbaring 18. In dat hoofdstuk wordt in de verzen 11 —14 duidelijk, dat de ondergang van Babel het einde betekent van het rijk van de delfstoffen, het plantenrijk, de dierenwereld en dat er zelfs een einde komt aan het leven van mensen. De Babelcultuur gaat de eigenschappen van de sterfelijke mens dragen. De schone schijn van de materiële welvaart bedriegt en bedreigt mensen. Meer en meer worden hemel en aarde in de over de wereld gaande oordelen getuigen van de beslissende keuze van de mens (Zie: Deut. 30 : 19 en Hosea 4 : 1—3 en Jer. 4 : 23—29). Gods oordelen ma- 93nifesteren zich in de cultuur van de mens zonder God

7. Ballingen in Babel

Daarmee ben ik toegekomen aan de vraag naar de positie van de christenen binnen de Babelcultuur

Wanneer ik mij niet vergis, gaat die positie meer en meer lijken op die van de eerste christenen in het toenmalige romeinse rijk In tweeërlei opzicht is er echter een groot verschil Het eerste is, dat wij nu in een we reldomspannende wetenschappelijk-technische cul tuur zijn komen te leven En het tweede is, dat we een geschiedenis achter de rug hebben, waarin de invloed van het christendom sterk aanwezig is geweest

Christenen hebben het vanwege de vele veranderin gen uitermate moeilijk om zich op een verantwoorde wijze in de huidige cultuur te oriënteren Op grond van de bijbelse opdracht de cultuur te ontwikkelen komt onder christenen nog vrij vaak de optimistische visie voor van christelijke cultuurvorming Zonder kritiek te hebben op die intentie als zodanig, moet wel worden geconstateerd dat in plaats van de kerstening de ontkerstening van de cultuur toeneemt In de cultuuronentatie moet blijvend aandacht gegeven worden aan het radicale verderf in de cultuur door de macht van de zonde en het kwaad en aan de doorwer king van de secularisatie en aan het licht van de bijbel se apocalyps daarover

Tegenover een miskenning van de huidige ontwikkeling van de cultuur, waardoor men zich gemakkelijk voegt naar wat gangbaar is, moet echter ook op een ander gevaar worden gewezen Men kan zo onder de indruk komen van de doorwerking van zonde en secularisatie dat men de positie van cultuurmijding inneemt Verlossing van de gevallen schepping wordt dan gezien als verlossing van de schepping zelf en van de cultuurtaak binnen die schepping

Tussen een restloos en geestloos aanvaarden van de huidige cultuur en een angstige cultuurmijding zullen we een andere cultuurweg moeten gaan Christenen zullen zich op het bijbelse perspectief van het Konink rijk van God moeten oriënteren In Christus is dat Rijk gekomen (Matt 12 28), maar tegelijk zal dat Rijk pas in al zijn volheid geopenbaard worden op de jongste dag (Luc 17 20—24, Luc 22 16—18) Christenen worden binnen dat perspectief opgeroepen medewerkers van God te worden (Col 4 11) Vanwege de zonde en temidden van een door en door geseculariseerde cultuur is de positie van christenen die van het vreemdelingschap Vreemdehngschap is het gespannen zijn tussen het verlost zijn van de zonde, maar in deze wereld, en de verwachting van wat komt (Zie W H Velema, Ethiek en Pelgrimage, Amsterdam, 1976) Het IS de gerichtheid op het hemelse Jeruzalem De Bijbel roept ons op om als vreemdelingen onze

De Bijbel roept ons op om als vreemdelingen onze cultuurtaak te aanvaarden God zegt ons in de openbaring van de schepping en Christus legt het ons uit in zijn rede over de onbezorgdheid Cultuurtaak, cultuuraanvaarding, goed, maar bedenk dat IK de zin van alle cultuur ben en dat u pas cultuur kunt aanvaarden, indien u Mijn Koninkrijk wilt en Mij meer hefhebt dan uzelf (Matt 6 33, 34, Marcus 10 28, 31) Cultuurwerk moet worden aanvaard in het besef "burgers van een rijk m de hemel te zijn" (Phil 3 20), "de wereld met lief te hebben " (1 Joh 2 15—17) "WIJ hebben hier geen blijvende stad, maar zoeken de toekomstige " (Hebr 13 14) In alles wat we in de cultuur doen, moeten we ons oefenen in het bezitten van die cultuur als niet-bezittend Kortom, in de cultuur coram Deo (in de tegenwoordigheid van God) werken, en tegelijk met reikhalzend verlangen uitzien naar de bevrijding van de schepping uit de dienstbaarheid aan de vergankelijkheid (Rom 8 21) De positie van de christen in de cultuur zou ik daarom die van ballingen in Babel willen noemen Ballingen zijn geen bouwers van de gangbare cultuur, maar ook geen slaven Ze verkeren in een gespannen verhouding tot deze cultuur De liefde tot God vergt vervreemding, maar diezelfde liefde eist ook een ingaan, een zich in liefde wenden tot de cultuur Deze cultuurhouding betekent geen cultuurmijding, maar evenmin een cultuuroptimisme Deze houding impliceert een ander motief en andere normen dan de gangbare Het motief van de liefde tot God en het leven van de gena de van God staan haaks op het machtsmotief van Babel De normen van Babel — bouw wat er te bouwen valt —, betekenen een reductie van het leven en werken in het normatieve perspectief van de scheppingsen verlossingsorde De hoop gevestigd op een konink rijk van de mens doet de verwachting van de herschepping en van de eeuwigheid te niet Door ons op de liefde van God en Zijn genade te oriënteren vragen christenen aandacht voor de oorspronkelijke scheppingszin en scheppmgsnormativiteit De technische heilsverwachting in Babel heeft daarvan een monster achtige cancatuur gemaakt Strijd tegen de brallende machtsaanmatigmg is daarom ook tegelijk strijd voor het aanroepen van de Naam van de Here in onze door en door technische cultuur

Het vermoeden is gerechtvaardigd, dat velen de weg die ik voorsta, voor onmogelijk houden Dat komt omdat men de wet van het averechtse effect miskent In de lijn van de Verlichting denkt men een cultuur te realiseren, waarin de materiele welvaart ongekend zal zijn en de menselijke vrijheid zal zegevieren Tenslotte blijkt de mens echter overrompeld te worden door bijna onoplosbare cultuurproblemen, waarvan hij de gevangene wordt Wie daarentegen in de cultuur zijn eigenmachtigheid prijsgeeft en de weg van de verantwoordelijkheid en de normativiteit gaat, zal ondervinden dat dit een weg met vele mogelijkheden en onge kende verrassingen zal zijn, een weg bovendien met een vaste koers

Wie alleen let op wat er gaande is, loopt het gevaar zich steeds weer aan te passen Wie zich oriënteert op het in genade geschonken perspectief van het Konink rijk van God, miskent de weerstanden met, en mag op die weg nu al vruchten zien De Bijbel geeft ons lichtende voorbeelden Jozef in Egypte en Daniel m Babel Van hen kunnen we leren, te strijden tegen wanorde en ongerechtigheid en de gerechtigheid te zoeken

Daarbij mag de voorlopigheid en betrekkelijkheid van het werk van een christen nooit worden vergeten Het Koninkrijk van God is niet van deze wereld Het verschilt van een aards koninkrijk Het komt van God en het neemt vanuit de hemel gestalte op aarde aan Het Koninkrijk van God is ons in Christus reeds als een geschenk toegevallen en zal ons als een nog groter geschenk toevallen wanneer Hij heel de schepping zal hernieuwen Daarom zullen we ook vooral moeten afleren te denken, dat het Koninkrijk van God doel of sluitstuk van de geschiedenis en van ons cultuurwerk zou zijn Het kwaad steekt te diep in onze verdorven harten en in de structuren van deze wereld, dan dat WIJ, mensen uit onszelf in staat zouden zijn om een zondeloze wereld of ook maar een minder zondige samenleving op te bouwen. Er is in deze wereld de heerschappij van de macht van de duisternis Het laatste Bijbelboek leert dan ook, dat de doorbraak van het Rijk Gods niet plaats zal vinden dan door grote, vreselijke oordelen en genchten heen.

Van het hoe, waar en wanneer kunnen wij geen volledig overzicht krijgen We staan hier voor het godde lijk geheim van de geschiedenis, waar we in eerbied, in verwondering, in dankbaarheid, in verantwoordelijkheid en in verwachting uit hebben te leven. Dat geeft de ontspannen positie aan van de balling in Babel

Van die ontspannen verwachting — en daarmee besluit ik —, lezen we ook in de brief die de profeet Jeremia schreef aan de toenmalige ballingen in Babel'

"Zo zegt de HERE der heerscharen, de God van Israel, tot al de ballingen die uit Jeruzalem naar Babel in ballingschap zijn weggevoerd: Bouwt huizen en woont daarin, legt tuinen aan en eet de vrucht daarvan; neemt vrouwen en verwekt zonen en dochters, neemt vrouwen voor uw zonen en geeft uw dochters aan mannen, opdat zij zonen en dochters baren, vermeerdert daar en vermindert niet. Zoekt de vrede voor de stad waarheen Ik u in ballingschap heb doen wegvoeren, en bidt voor haar tot de HERE, want m haar vrede zal uw vrede gelegen zijn " (Jer 29 : 4—7). "Want Ik weet, welke gedachten Ik over u koester, luidt het Woord des HEREN, gedachten van vrede en niet van onheil, om u een hoopvolle toekomst te geven." (Jer. 29 : II).

Zie. E. Schuurman, Tussen technische overmacht en mensehjke onmacht. Kok, Kampen, 1985

E. Schuurman, De wijsgeng-ethische achtergronden van de genetische manipulatie, in: Vita Humana, Tijdschrift voor medische ethiek, jrg. 15, no. 1, 1988, p. 1-7.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen