Van de tropen naar de woestijn in Amsterdam

Het monumentale ingangshek met toegangspoort aan de Plantage Middenlaan bevindt zich recht tegenover het Jonas Daniël Meijerplein en de Joodse synagoge, het hart van de vroegere Joodse buurt van Mokum. Achter de Hortus gaat Artis schuil.

De bijna dertig jaar oude kas is een echte blikvanger. Bij de bouw was er sprake van een ultramoderne constructie met drie klimaatzones. Daarin zijn de tropen, de woestijn en de subtropen ondergebracht. Bij binnenkomst waant de bezoeker zich in de Zuid-Afrikaanse Kaapgebied. De keus voor de ”Kaapse” soorten is niet verwonderlijk, want ooit was De Goede Hoop het belangrijkste station voor de schepen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) op weg naar de Oost. De toenmalige gouverneur wisselde planten uit met de Amsterdamse hortus.

De oude tuin profiteert daar nog steeds van, want de Kaap heeft, zo is nu bekend, de hoogste biodiversiteit ter wereld. Het subtropische klimaat is er uniek door de ligging, omgeven door oceanen en verscholen achter bergen, weet pr- en marketingmedewerkster Barbara van Amelsfort. Ze geeft een rondleiding door de grote kas, waarin de bezoeker in korte tijd de verschillen ziet van de weelde van de vochtige tropen, de mildere groei van de subtropen en het harde bestaan van planten in een woestijnachtige omgeving. Het geeft een beeld van het gedrag van verschillende soorten onder sterk wisselende omstandigheden.

RESTWARMTE

De kas, een belangrijke trekpleister voor de hortus, gaat de komende jaren op de schop. De buitenconstructie blijft gehandhaafd, maar onder meer alle glas wordt vervangen om de warmte beter vast te houden. Die is overigens afkomstig van de buurman, museum Hermitage. Via een ondergrondse buis komt de restwarmte naar de kas. Tegelijk met de verbouwing zal de collectie een andere indeling krijgen.

Vanaf 2023 wil de Hortus de gevolgen van de klimaatverandering laten zien, geeft Van Amelsfort aan. „Op tal van manieren krijgen bezoekers straks een indruk van de gevolgen van de opwarming van de aarde. Planten passen zich wel aan, maar hebben daarvoor veel tijd nodig. Anders wankelt het ecosysteem. We tonen wat de gevolgen zijn, zonder inmenging in de actuele discussies. Bezoekers kunnen hier voelen, ruiken en zien wat er gebeurt.” Tijdens de verbouwing, die 4,6 miljoen euro kost, blijven de kassen gewoon open voor het publiek. Soms zal het ene deel wat moeilijker bereikbaar zijn en van minder planten voorzien zijn dan het andere.

MEDICINALE PLANTEN

De Amsterdamse hortus begon, zoals de meeste van deze bijzondere tuinen, als een collectie medicinale planten. De start was in 1638 op het terrein van het voormalige regulierenklooster in de binnenstad. Chirurgijns en apothekers leerden er de verschillende plantensoorten kennen. Vanwege de pest waren artsen op zoek naar een kruid als geneesmiddel, maar ook betere behandelwijzen van zieken onder schepelingen op verre reizen hadden de aandacht van de medici.

Na enkele omzwervingen kwam de hortus terecht aan de Plantage Middenlaan. In de jaren 80 van de vorige eeuw verloor de tuin zijn wetenschappelijke belang voor de Universiteit van Amsterdam. Vervolgens liet het gemeentebestuur zijn oog vallen op de 1,2 hectare grote groene oase. Toen kwamen de buren spontaan in opstand. Dat leidde tot de Vrienden van de Hortus, een vereniging die tot op de dag van vandaag kan bogen op ongeveer 10.000 sympathisanten. De hortus kwam in handen van een stichting die volkomen onafhankelijk van de universiteit de tuin beheert.

DRONKENSCHAP

Buiten de kas bevinden zich de bakken met de voormalige medicinale collectie. ”Tegen dronkenschap” staat er op een van de kleine bordjes. Barbara van Amelsfort kan er wel om lachen. „Al die planten bevatten een stof die een heilzame werking tegen tal van klachten kan hebben. De medicijnen van toen.

Hier staat alles uit het kruidenkastje van vroeger. Als je maar let op de juiste dosering bij inname.”

Achter in de tuin bevindt zich de palmen-en-varenkas uit 1912. De qua vormgeving prachtige orangerie werd wereldberoemd door het onderzoek van Hugo de Vries, die zich richtte op onder meer eenjarige, tweejarige en vaste planten uit Zuid- en Noord- Amerika. In de kas bevinden zich nu veel verschillende boomvarens. Een in een kuip geplaatste Oostkaapse broodboom is vermoedelijk al meer dan 400 jaar oud en als klein plantje door de VOC hier naartoe gebracht. De boom is afkomstig uit de collectie planten die koning Willem ll ooit bezat. Kleinere soorten zijn de voorbije jaren achter glas geplaatst. „Omdat we toch regelmatig met diefstal te maken hadden.”

KASLOKAAL

Anno 2020 profiteert de relatief kleine hortus van het stormachtig gegroeide toerisme in Amsterdam. Het bezoekersaantal is gestegen tot 225.000 per jaar. Nog altijd weinig in vergelijking met de nabijgelegen dierentuin Artis en verschillende musea in de buurt, maar de stichting is er blij mee. „Wij hebben nu soms al moeite om op drukke dagen in de zomer de hoeveelheid publiek aan te kunnen.”

In een aparte kas –het Kaslokaal– vinden educatieve activiteiten plaats, van schoolbezoek tot tekencursus en van lezingen tot microscopisch onderzoek. Om een breder publiek te interesseren worden er regelmatig exposities gehouden. De hortus kent verder een vlinderen een rupsenkas.

Veel buitenlandse toeristen, met name Amerikanen, vragen waar ze de tulpen kunnen vinden. „Om hen tegemoet te komen, houden we in het voorjaar een tulpententoonstelling. Maar ze worden wel in kuipen aangevoerd en we proberen duidelijk te maken dat tulpen nu juist tot de soorten behoren die het meest door menselijk handelen zijn beïnvloed.”

Dit is het slot in een driedelige serie over hortussen in Nederland.

Openingstijden

De tuin en het hortuscafé zijn iedere dag geopend van 10.00 tot 17.00 uur. Volwassenen betalen € 9,57. Voor studenten en kinderen is de toegangsprijs € 5,50.

www.Dehortus.nl

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen