De Overwonnen Droefheid van Bomans

In haar tienerjaren en ook als jongvolwassene viel de huidige onderwijsadviseur en coach hoogbegaafdheid meer op de „héérlijk breedvoerig en gedetailleerd beschrijvende” Tachtigers. Werk van Bosboom-Toussaint las ze graag. En van Couperus.

„Maar ook romans over episoden uit de geschiedenis. ” De naam van de roos” van Umberto Eco, bijvoorbeeld. En ” Exodus” van Leon Uris heb ik vaak herlezen. ” De zaak ‘4 0 - ’6 i” van Harry Mulisch vond ik ronduit intrigerend. Dat boek sloot aan bij mijn interesse voor de Mossad en de zaak-Eichmann.”

Ook in huiselijk kring werd Bomans een goede bekende

Bomans was nog niet in beeld. Hem ontdekte ze toen ze haar huidige echtgenoot leerde kennen. „Anton is bij wijze van spreken opgegroeid met Bomans. De lagere school waar hij op zat, gebruikte de serie ” Pim, Frits en Ida” : goed geschreven kinderboeken, prachtig geïllustreerd, maar feitelijk totaal ongeschikt om gebrekkig klassikaal-lezend gehaspeld te worden.

Ook in huiselijke kring was Bomans binnen het gezin van mijn man een goede bekende. ” Bill Clifford” , ” Pieter Bas” , ” Buitelingen” , "A forismen” , de Hollandse strips over Pa Pinkelman en Tante Pollewop - ze stonden niet alleen in de kast, maar werden volop gelezen. Dat gold ook voor ” Erik of het Klein Insectenboek” .”

Tijdens zijn studentenjaren, vertelt Artine, vulde haar man - „gefascineerd door Bomans als hij inmiddels w as” - de lijst verder aan met ” Sprookjes” , ” De man met de witte das” en ”Van dichtbij gezien” , dat gaat over Rome, Jeruzalem, Maastricht en Zundert. Verscheidene van die boeken las ik in die tijd ook.”

Bomans beïnvloedt het taalgebruik binnen het gezin

Hoe groot de invloed van Bomans was, bewees het taalgebruik in het gezin van haar schoonouders. Er werden regelmatige staande uitdrukkingen gebezigd die rechtstreeks aan Bomans ontleend w a­ ren. Een gewoonte die later in haar eigen gezin zou worden overgenomen: „Als het gaat over iemand die erg aan het aardse vastzit en leeft alsof hij het geluk hier op aarde moet vinden, klinken bij ons standaard de slotwoorden uit ” Het misverstand” . Dit gaat over een oude man die niet door de dood gevonden wil worden. Hij besluit zich in zijn huisje op te sluiten en een knecht te nemen. Zo iemand vindt hij en deze belooft hem te zullen dienen. Waarop de slotzin volgt: „En zie, nog diezelfde avond wèrd hij bediend...”

Ook ” Erik of het Klein Insectenboek” heeft zulke uitdrukkingen opgeleverd. Zoals uit het gesprek met het wespenpaar Van Vliesvleugel: „Is men het, dan is men het ook, maar is men het niet, dan is men het ook niet!” Of: „Natuurlijk heb ik een angeltje. Achter in mijn broekje, opgevouwen.” ”

Een knipoog over de jeugdige hoofden heen

” Erik of het klein insectenboek” zou iedereen gelezen moeten hebben, stelt Artine. „Het mooie is dat zowel een kind als een volwassene er plezier aan beleeft. Voor kinderen is het een veelzijdige fabel, voor volwassenen bevat het meer dan dat.

” Erik of Het klein insectenboek” is geschreven in de periode van het surrealisme: fantasie en onwerkelijkheid zijn belangrijke factoren. Met name bij dit boek heeft Bomans met deze kunstvorm gestoeid.

Het resultaat is een soort sprookje, waarin de werkelijkheid met een fantasiewereld wordt vermengd. Hij vertelt boeiend, waarbij hij over de hoofden van jeugdige lezers heen geregeld knipoogt naar volwassenen. Het verhaal is dynamisch, maar heel eenvoudig, terwijl de boodschappen die erin verborgen zitten van een hoog niveau zijn.”

Erik stapt het schilderij met planten en insecten binnen

„Hoofdpersoon Erik Pinksterblom, een jochie van een jaar of 8, kan niet slapen vanwege de repetitie die hij de volgende dag moet maken. Hij heeft het boek over insecten, ” Solms’ Beknopte Natuurlijke Historie” , goed geleerd, maar zeker voelt hij zich niet. In de fase tussen waken en slapen kijkt hij naar het schilderij boven zijn bed, waar allerlei planten en insecten op staan. Even later stapt Erik het schilderij binnen. Alles wat hij van Solms geleerd heeft, komt nu tot leven. Maar de wereld van de kleine dieren blijkt veel complexer dan het leerboek suggereerde. Als hij na een lange reeks van avonturen met de insecten die hij ontmoet, zijn ogen opent, merkt hij dat hij in zijn bed ligt. Niemand heeft hem gemist, op school gaat alles normaal. Alleen het proefwerk maakt Erik slecht. Erik begrijpt er niets van, want alles wat hij opschreef, is op pure ervaring gebaseerd.”

Dat was Erik... En Bomans zelf?

Over zijn persoon vroeg Artine zich destijds weinig af. „Wel herinner ik me dat sommige werken een onbestemd gevoel bij me opriepen: enerzijds waren ze vaardig en met een verfijnde, hoogstaande humor geschreven, anderzijds leken ze een wat mistroostig beeld te geven van de man achter de verhalen. Hij leek zich achter zijn pen te verschuilen. Pas later leerde ik dat Bomans — overtuigd rooms-katholiek— voortdurend onrustig op zoek was naar zichzelf en naar de zin van alles. Een bekende uitspraak van hem: „Humor is overwonnen droefheid.” Zijn werk kenmerkt zich door een verfijnde, intellectuele en moreel hoogstaande humor, maar zijn persoon — zo besef ik nu— blijft voortdurend verborgen. Zijn strenge en afstandelijke opvoeding heeft blijkbaar mede zijn ontwikkeling bepaald. Hij schreef daarover: „Het voordeel van een Spartaanse en gevoelsarme opvoeding is dat alles later meevalt en steeds feestelijker wordt, maar het nadeel is ook niet mis. Je houdt levenslang de trekken van een jongetje dat lief gevonden wil worden.”

Bomans bewaarde goede herinneringen aan de kerkelijke geborgenheid, die hij ook in zijn latere leven bleef zoeken. Tegelijk verzette hij zich tegen het gezagsgetrouw aannemen van zaken die hij tegen het gezond verstand vond indruisen.”

Snikkend brengt hij uit: „meneer, ik bén popov...”

Wat Artine in Bomans’ werk vooral aanspreekt, is zijn „relativerende, observerende stijl, waarbij hij complexe onderwerpen niet vermijdt, maar juist op een eigen manier benadert én met veel humor becommentarieert. Hij doet mij denken aan de anekdote over de Russische komiek Oleg Popov uit de jaren ’6o en ’70. In een Russische stad komt op zekere dag een intens verdrietige, depressieve man bij een psychiater. Die stelt hem wat vragen en krijgt zo’n droevig beeld van zijn patiënt dat hij niet goed weet hoe de man geholpen kan worden. Totdat hij zich opeens de aanplakbiljetten in de stad herinnert. „Meneer” , zegt hij, „vanavond treedt de beroemde komiek Popov op. Ga daarheen en u zult vanzelf alles even vergeten.” De trieste patiënt krimpt ineen, krijgt een nog smartelijker uitdrukking en brengt ten slotte snikkend uit: „Meneer... ik bén P o p o v.” ”

Het is goed om te ontspannen

Een vraag die de onderwijsadviseur wél al op jonge leeftijd intrigeerde: welke boeken mag je wel of niet lezen? Dat boeken met een moreel verwerpelijk karakter buiten de boot vallen, staat voor haar vast. Dat het grootste deel van Bomans oeuvre op grond daarvan niet afgewezen kan worden, ook. Maar mag je als ‘tijdverdrijf’ lezen?

„Ik zie in mijn -kerkelijke- omgeving een breedte aan opvattingen. Aan de ene kant: als je leest, moet dat zijn voor geestelijke vorming. Lees dus meditaties, achtergrondstudies bij de Bijbel of biografische romans over christenen. En aan de andere kant: lees —uiteraard binnen morele kaders— van alles, maar vraag je voortdurend af: „Wat doet dit boek met mij? Wat kan ik ervan leren? Hoe staat deze schrijver tegenover geloofszaken?”

Zonder iets af te willen doen van deze opvattingen, kiest Artine voor een eigen benadering. Naast bezinning en werkzaamheden is het goed om te ontspannen, stelt zij. „De een doet dat door te luisteren naar muziek, voor de ander betekent het hebben van een creatieve hobby ontspanning, voor een derde het zich verdiepen in de schilderkunst of sterrenkunde. In dit rijtje past ook recreatief lezen, waarbij ieder op zijn of haar eigen niveau bezig zal zijn. Of, zoals Bomans zei: „Werkelijke kinderlectuur zijn de gedeeltelijk begrepen boeken voor volwassenen.” ”

Bomans

G.J.A. Bomans (Den Haag 1913-Bloemendaal 1971), getrouwd met Pietsie Verscheure, werkte als schrijver en journalist. Hij heeft ruim zestig titels op zijn naam staan, die jarenlang bijzonder populair bleken. Desondanks ontving hij nooit een literaire prijs. „Bomans is een groot schrijver", zo verwoordde Simon Carmiggelt het ooit, „maar je mag het alleen niet hardop zeggen."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen