Boekbesprekingen

‘Soo vliegen wy dan, gelijck de Byen, door allerhande Schriften, al ’t gene wy goet by yeder gevonden hebben, brengen wy over tot ons gebruyck’. Met dit adagium is het oeuvre van Simon Oomius (1630-1706), leerling van Voetius en Hoornbeeck, getekend. Zo ook heeft Van der Pol, emeritus hoogleraar kerkgeschiedenis te Kampen (Broederweg), het leven en de geestelijke arbeid van Oomius nasgespeurd. Tot in detail wordt diens theologie opengelegd maar ook, voor zover mogelijk, operabel gemaakt voor vandaag.

Oomius, theoloog van de Nadere Reformatie, oriënteerde zich breed. Wat de Reformatie betreft stond hij met Beza, Bullinger, Bucer, Luther, Melanchthon, Musculus, Piscator en Vermigli een ‘breedreformatorische ruimte’ voor. Maar hij ging verder terug in de geschiedenis, met name naar Thomas à Kempis. Wat echter vooral opvalt is zijn kennis(name) van heidense auteurs als Plato, Aristoteles, Seneca en Cicero. ‘Als we de filosofen lezen en daarin iets nuttigs vinden, dan brengen we dat over in onze leer. De nuttige zaken (Grieks: userèmata) uit de boeken van heidenen zijn als schaduwen van een meer volkomen licht. Ze worden door mij opgetekend om daardoor mijzelf en anderen op te wekken tot een voor God meer devoot gemoed; om daarmee God dankbaarheid te tonen.’

Wel signaleert hij aan de universiteiten een toenemende spanning tussen geloof en rede, tussen theologie en filosofie. Hij kritiseert ‘rationalistische overwaardering van het verstand’. De theologie moet wel heersen over de filosofie. Ze moet de filosofie, waar nodig corrigeren, hoewel in een geest van zachtmoedigheid. Toen de kerk nog jong was, combineerden kerkvaders openheid naar de wereld met ‘gelovige aanvaarding van Gods bijzondere openbaring’. Zelf staat hij voor ‘vrijheid van denken’, als de waarheid van de Schrift maar niet wordt benadeeld of beschadigd. Heidense filosofen hebben weliswaar het bestaan van ‘een godheid’ uit ‘de verborgenheden der natuur afgelezen’ (cf. Rom. 1:18) maar het licht der natuur en de menselijke rede vallen niet samen met de Schrift. Oomius heeft ook grondig kennisgenomen van het wijsgerige gedachtengoed van René Descartes, die hij de nieuwe Hercules noemde. Maar hij kiest dan over duidelijk positie in de anticartesiaanse polemiek. Nochtans stimuleerde Oomius zijn studenten tot het integreren van niet-christelijk gedachtengoed in hun theologiseren.

Zo komt Oomius, naar mijn oordeel, als een niet-alledaagse theoloog van de Nadere Reformatie voor het voetlicht.

Intussen, zegt Van der Pol, is er van zijn vele en veelzijdige publicaties in zijn tijd ‘aanwijsbaar positieve invloed’ uitgegaan.

Van der Pol trekt, als gezegd, het gedachtengoed van Oomius ook door naar onze tijd. Ik wijs hier met name op de ziekentroost, in zijn geschrift De godtsalige siecke en krancke op hare bedroefde legersteden onderricht ende vertroost (1680). Oomius analyseert ‘de religieuze binnenkant van ziekte en dood’.

Nochtans rekent hij ziekenbezoek niet tot de eigenlijke kern van het predikantswerk.

Ziekenbezoek is ‘een gemeyn werk der liefde, ’t welcke allen christenen geboden wort’, hoewel de herders daarvan niet ontslagen zijn. Waarvan acte!

Twee derde van zijn publicaties heeft Oomius gewijd aan ‘politiek en samenleving’. Van der Pol noemt vooral: Het geopende en wederleyde Muhammedisdom of Turckdom (1666). De context is zeker gedateerd. Maar al is Oomius van oordeel, dat christelijk Europa eindelijk eens met ‘een gezamenlijk militair antwoord‘ moet komen tegen de aanhangers van de islam, men moet wel weten wie men bestrijdt. Oomius wil betrouwbare informatie verschaffen over de islam en wil zo een einde maken aan ‘fabels, zoals het zogeheten Calvino-Turcismus: de rooms-katholieke en lutherse beschuldiging dat de gereformeerde leer een verkapte vorm van islam zou zijn’. Voor hem is de islam de ‘oosterse Antichrist’, al biedt de Koran ‘burgerlijke en morele deugden (..) die naamchristenen kunnen beschamen’. Moslims en christenen dienen niet dezelfde God. Voor hun bekering is het nodig dat geleerden in Europa zich oefenen in de mohammedaanse wetenschappen en talen, ‘in het bijzonder de Arabische’.

Oomius’ traktaat Theologico-politica dissertatio (1666) handelt over het niet in het openbaar toelaten van de rooms-katholieke godsdienst. Ook de relatie van de overheid in Kampen, waar hij predikant was, tot de toenemende kerkelijke verscheidenheid komt aan de orde. Het zal duidelijk zijn dat van de toepasbaarheid van praktische verhandelingen, die Oomius gaf ten tijde van het corpus christianum, vandaag weinig meer over is.

Ten slotte noem ik de uitgebreide, goeddeels autobiografische en vaak curieuze aandacht, die Oomius gaf aan de ouderdom (sverschijnselen). Van der Pol bracht zo het veelzijdige werk van Oomius op een treffende wijze in beeld. Een fraai boek.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen