Boekbesprekingen

In dit boek geeft Richard Muller, emeritus hoogleraar van Calvin Theological Seminary, een diepgravende analyse van de discussie over de relatie tussen Gods voorzienigheid en de menselijke vrijheid. In het eerste deel beschrijft hij het debat daarover. Hij wil verheldering brengen in de complexe materie van de menselijke wilsvrijheid in verhouding tot de allesomvattende voorzienigheid van God in de gereformeerde theologie van de zestiende en zeventiende eeuw. Muller is vooral in gesprek met de vertegenwoordigers van de school van Anthonie Vos, die de ruimte voor menselijke vrijheid in de gereformeerde scholastiek verbindt met de synchrone contingentie (de werkelijkheid had anders kunnen zijn dan zij is). Johannes Duns Scotus’ visie op noodzakelijkheid en contingentie zou volgens hen fundamenteel zijn voor de gereformeerde orthodoxie. Muller is kritisch over de nadruk op de synchrone contingentie. Voor zover deze visie inhoudt dat de gereformeerde theologie een vorm van vrijheid in afhankelijkheid (dependent freedom) voorstaat – zoals betoogd wordt in de uitgave Reformed Thought on Freedom onder redactie van wijlen Willem van Asselt – kan hij er wel in meegaan, maar het specifieke verband dat Antoon Vos en enkele anderen leggen met de middeleeuwse theoloog Duns Scotus wijst hij af.

Anderzijds is hij ook kritisch over de benadering die de gereformeerde positie als een vorm van compatibilisme beschouwt, waarbij het gevoel van menselijke vrijheid verenigbaar (compatibel) is met het determinisme. Muller vindt dat deze benadering – onder anderen door de Amerikaanse theoloog Paul Helm – de gereformeerde orthodoxie te veel door de bril beziet van gereformeerde theologen uit de tijd van de Verlichting, zoals Jonathan Edwards.

In het tweede deel van zijn boek bespreekt Muller de achtergronden van de discussie over Gods wil en de menselijke vrijheid in de filosofie van Aristoteles en de theologie van Thomas van Aquino en Duns Scotus. Hij concludeert dat de terminologie die bepalend is voor de synchrone contingentie niet-exclusief van Scotus komt en dat er bij hem geen shift plaatsvindt van determinisme naar vrijheid of contingentie. Muller vindt de moderne termen als libertanisme, determinisme en compatibilisme sowieso anachronistisch voor de oudere theologie.

Vooral in het derde deel (de hoofdstukken 5-9) werkt Muller zijn eigen visie op deze kwestie in de gereformeerde theologie uit. In hoofdstuk 5 komt Calvijn aan de orde. Bij hem ontbreekt de souplesse van de eerdere en latere scholastieke theologen, maar het is onjuist om te stellen dat Calvijn deter-ministisch zou zijn en de latere gereformeerde orthodoxie niet. Calvijn is gewoon niet zo geïnteresseerd in het filosofische probleem van de vrijheid en gebruikt soms hyperbolische uitspraken voor de menselijke onmacht om het goede te doen. Zijn formuleringen zijn soms vaag, maar in ieder geval gaat hij uit van Gods allesbepalende voorzienigheid en stelt hij tegelijkertijd dat het menselijke handelen vrij is van noodzakelijkheid of dwang (192). Naast Calvijn behandelt Muller Vermigli, Zanchius en Ursinus.

In hoofdstuk 6 gaat hij dieper in op het denken over noodzakelijkheid, contingentie en vrijheid bij enkele vertegenwoordigers van de gereformeerde orthodoxie: Junius, Gomarus, Twisse, Owen, Voetius en Turretini. De theologen uit de gereformeerde orthodoxie gaan op een zeer eclectische wijze om met de scholastieke traditie. Dan volgen twee meer thematische hoofdstukken over potentia en actus (hoofdstuk 7) en over wat in de voorzienigheidsleer meestal de medewerking genoemd wordt (hoofdstuk 8). Een van de belangrijkste conclusies uit het boek ligt in het juiste begrip van de deze divine concursus. De gereformeerde theologen zochten de menselijke vrijheid in dit samenspel tussen Gods soevereine wil en de menselijke wil, maar – anders dan bij Arminius en De Molina – wordt de divine will nooit afhankelijk van de human choice. In de concursus handelt de mens in vrijheid maar altijd overeenkomstig de wil van God die dat vrije handelen draagt en bepaalt.

Na het lezen van dit boek blijft de vraag staan hoe de zeer genuanceerde posities van de gereformeerde orthodoxie uit de zeventiende eeuw zich verhouden tot het huidige denken over vrijheid en determinisme. Als theologiehistoricus analyseert Muller de ontwikkeling haarscherp. Voor de relevantie van de gereformeerde theologie vandaag is een vertaalslag wel van belang en dan ontkom je niet aan het gebruik van enigszins anachronistische termen. Het moderne vrijheidsbegrip van de autonome mens is in strijd met het klassieke christelijke begrip van vrijheid als erkende afhankelijkheid van God onze Schepper. Zonder goede kennis van de scholastieke terminologie en de discussies over de interpretatie van de gereformeerde scholastiek is het betoog niet gemakkelijk te volgen, maar dat ligt meer aan de complexiteit van de materie dan aan de auteur.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen