Ethiek

Dirk van Keulen, bezorger van de werken van Van Ruler, een project dat tegenwoordig is ondergebracht bij de TU Kampen, vond in 2008 een handgeschreven manuscript van 1100 pagina’s van Herman Bavinck met het opschrift ‘Gereformeerde ethiek’. Bavinck gaf hierover in Kampen colleges en schreef dit manuscript in de periode waarin hij ook werkte aan zijn vierdelige Gereformeerde dogmatiek. In de afgelopen jaren heeft een internationaal team onder leiding van Van Keulen en John Bolt, emeritus hoogleraar systematische theologie aan Calvin Theological Seminary in Grand Rapids, het manuscript getranscribeerd, geannoteerd en meteen ook in het Engels vertaald. Het tweede deel van de Engelse vertaling moet nog gepubliceerd worden.

Coenraad Bernardus Bavinck (1866– 1941) schreef na Hermans overlijden dat zijn broer uitdrukkelijk gezegd had dat de vele manuscripten uit zijn nalatenschap na zijn dood niet uitgegeven mochten worden (voorrede van de tweede druk van Magnalia Dei). Zo’n opmerking moet de huidige lezer van Bavincks manuscripten wel wat voorzichtig maken en in ieder geval gevoelig voor de oorspronkelijke historische context en de fase van de ontwikkeling waarin de schrijver zich bevond. Bij de Nederlandse versie is het duidelijk dat het om de publicatie van een onafgewerkt handschrift gaat, terwijl de Engelse vertaling zich meer laat lezen als een boek. Daar schuilt – zeker met de huidige internationale belangstelling voor Bavinck – het gevaar in dat de tekst meer dan de auteur lief zou zijn, gelezen wordt als zijn gerijpte visie op de ethiek.

De vier delen van het werk bespreken de mens vóór de bekering, de mens in de bekering, de mens na de bekering en de levenskringen waarin het zedelijk leven zich heeft te openbaren. In het derde deel legt Bavinck de tien geboden uit en het vierde deel is onvoltooid gebleven; er is alleen een hoofdstuk over de familie, dat vooral over het huwelijk handelt.

Bij Bavinck omvat ‘ethiek’ veel meer dan de academische bestudering van het morele handelen. Zijn colleges bieden ook een theologische antropologie en aanwijzingen voor het geven van geestelijke leiding in prediking en pastoraat. Zo bevat de paragraaf over de geloofszekerheid een uitgebreide exegetisch onderbouwde bespreking van de verzegeling door de Heilige Geest, inclusief voorbeelden uit de praktijk van mensen die hun zekerheid bouwen op verzegelteksten die met kracht in hun bewustzijn komen. Bavinck noemt het voorbeeld van een vrouw uit Franeker die als ‘verzegeltekst’ de belofte kreeg dat de Heere de Leviathan, de langwemelende slang zou bezoeken (Jes. 27:1). In de ‘Introduction’ van de Engelse vertaling staat dat ook Cornelis Lindeboom (1872-1938) en Reinder Jan van der Veen (1863-1942) dit in hun collegedictaten vermelden. Van Keulen heeft die dictaten met het manuscript van Bavinck vergeleken. In de voetnoot staat echter ten onrechte dat de verwijzing naar Franeker in Bavincks manuscript ontbreekt (xxxii n53, vergelijk 378).

In antwoord op de vraag waarom Bavinck zijn Gereformeerde ethiek niet heeft voltooid, suggereert Van Keulen dat hij mogelijk niet zo gelukkig was met de gekozen opzet en dat hij na zijn benoeming aan de Vrije Universiteit zijn collega G.H.J.W.J. Geesink (1854-1929) die daar ethiek doceerde, niet voor de voeten wilde lopen (30). Niettemin heeft hij tot ver in zijn Amsterdamse jaren het manuscript bijgehouden. Zelf houd ik het erop dat Bavinck in zijn latere jaren inhoudelijk niet helemaal gelukkig was met alles wat hij in Kampen had gedoceerd, in ieder geval schreef hij over kwesties als huwelijk en gezin en het vraagstuk van de oorlog in latere publicaties veel genuanceerder dan in deze colleges, zoals Van Keulen terecht opmerkt. Ook in zijn visie op de geloofszekerheid is een ontwikkeling te traceren.

Van Keulen heeft een meesterwerk geleverd door deze bron te ontsluiten. Alle lof voor hem en voor het team dat hem heeft ondersteund. We zijn hem dankbaar dat hij zich niet aan Bavincks laatste wilsbeschikking heeft gehouden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen