Respect als middel tegen verruwing van taal

Als gastdocent is Hazeleger verbonden aan KlasseTaal, de onderwijsondersteunende dochteronderneming van de Bond tegen vloeken. Jaarlijks bezoekt Hazeleger, woonachtig in Barneveld, ongeveer 100 basisscholen en bereikt daarmee zo’n 9000 leerlingen.

Hij komt op alle soorten scholen en wordt overal gastvrij onthaald, zegt hij. “De school heeft mij immers uitgenodigd. De les gaat over respect en taalgebruik. Ik probeer in de les niet direct te focussen op het taalgebruik. Maar ik heb het eerst over respect. Respect, wat is dat? Noem eens een ander woord voor respect? Dat is nog niet zo eenvoudig, maar al pratend komen we zeker verder.”

Het motto van de Bond is: Respect.. laat het horen! Hazeleger: “Respect zit, als het goed is, vanbinnen. De Bijbel spreekt over het hart. Wat vanbinnen leeft, komt naar buiten via de mond. Om duidelijk te maken wat respect is, behandel ik de vraag: voor wie heb je respect? Tweede vraag is dan: hoe kunnen zij dat horen?

Hazeleger legt het voor de klas wel eens uit met een berg. “Als je voor een hoge berg staat, zeg je Wow. Dát is respect. Je wordt zelf klein.” Vervolgens tekent hij een driehoekige berg op het bord. In het midden schrijft hij “respect”. “Dan teken ik een lijn van beneden naar boven. Dat is de ene lijn van respect: de lijn van het gezag. Dan heb je het over respect voor je ouders, de juf, de politie, de koning enzovoorts. Bovenaan de berg, verwijzend naar datgene voor wie je het meeste respect hebt, schrijf ik dan: God.”

Er is ook een andere lijn, die Hazeleger onderaan de berg trekt, van links naar rechts. “Dat is de lijn van respect: de lijn van gelijk-zijn. We zijn allemaal gelijk. We zijn allemaal mensen, we verdienen allen respect van de ander.”

TAALGEBRUIK

Beide lijnen hebben gevolgen voor ons taalgebruik, aldus Hazeleger. “Hoe ga ik om met mensen met gezag? Dat doe je beleefd. Maar hoe ga ik om met God en Zijn Naam? Doe ik dat eerbiedig? Verder: hoe ga ik om met de ander met een andere achtergrond of huidskleur? Als het goed is, is dat ook met respect. Dus niet schelden tegen uiterlijk, afkomst of geaardheid.”

Is er sprake van verval in omgangsvormen?

“Dat vind ik moeilijk te beoordelen. Het is wel zo dat wij Nederlanders bekend staan als “direct”. Gezag wordt niet erg op prijs gesteld. Ik heb weleens gehoord dat de afstand tussen kinderen en ouders nergens ter wereld zo klein is als in ons land. Dat heeft ook gevolgen voor de omgangsvormen. Daarnaast zijn we allemaal vrij individueel ingesteld. De ander moet naar mij luisteren in plaats van dat ik me verdiep in de ander.”

De omgangsvormen zijn dus heel los, amicaal, aldus Hazeleger. “Dat kan dan soms doorslaan naar brutaal. Dat amicale zie je aan de aanspreekvormen van leraren op scholen. Het is juf Marleen en meester Rik. Laatst was een school bewust teruggeschakeld naar het benoemen van de achternaam.”

Wat kunnen lokale bestuurders doen aan het probleem van taalverruwing?

“Voor alle gezagsdragers geldt allereerst dat ze zelf het goede voorbeeld moeten geven. Maar ook dat ze interesse tonen voor de mensen. Dat zij ook zelf het respect winnen van de anderen. Vervolgens kunnen ze in gesprek gaan met de mensen. Misschien kunnen ze ook projecten initiëren. Dat gebeurt in Barneveld bij een soort uitwisselingsproject waarbij leerlingen elkaar beter leren kennen. Leerlingen van de ds. J. Fraanjeschool, uitgaande van de plaatselijke gereformeerde gemeente, gaan dan spelen met leerlingen van een openbare basisschool De Lijster. Ook zou het mooi zijn als lokale bestuurders projecten stimuleren op scholen over respect en goede omgangsvormen en dat ze daarbij denken aan KlasseTaal.”

Veel gemeenten hadden vroeger een vloekverbod in de APV. Wegens de vrijheid van meningsuiting is dat artikel door veel gemeenten uit de APV gehaald. Vaak ook met de reden dat de plaatselijke politie het niet zag zitten om dit te handhaven. Hoe staat u daar tegenover?

“Het is prima dat dit vloekverbod er is, maar het is mijns inziens een puur symbolische verordening. Erop handhaven gaat niet lukken. Dan zie ik veel meer in bovengenoemde projecten.”

De Bond tegen Vloeken heeft naast vloeken ook het tegengaan van taalverruwing in haar doelstelling opgenomen. Anderen uitschelden wordt nog steeds niet breed maatschap-pelijk op prijs gesteld. Maar als dat in de publieke ruimte gebeurt, kan de gemeente toch optreden?

“Zeker, dat zullen ze ook doen. Als een agent of brandweerman wordt uitgescholden, kan daar een sanctie op volgen. Maar dan zijn we wel repressief bezig. Wat de Bond wil, is veel meer vormend bezig zijn. We willen samen werken aan een goede sfeer. Veel scholen werken met een regel van de maand. Ook taalgebruik komt dan aan bod. KlasseTaal wordt vaak ingeschakeld als een regel over taalgebruik aan de beurt is.” De Bond wil vooral werken aan respect, zo benadrukt Hazeleger. “Toch is het andersom ook waar. Taalgebruik kan ook vooraf gaan gedrag. Er is dus een wisselwerking. Onlangs hoorde ik een mooie uitspraak van Angela Merkel: “Wenn die Sprache geht auf die schiefe Bahn, geht auch das handeln auf die schiefe Bahn.” Ruwe taal mondt uit in ruw gedrag en zo gaat het steeds verder naar beneden. Je ziet dat bijvoorbeeld bij demonstraties. Het is dus ook voor bestuurders belangrijk om iets te doen aan de taal, anders loopt het daarna ook met andere dingen uit de hand.”

Gemeenten kunnen natuurlijk wel gastlessen op scholen door de Bond stimuleren en subsidiëren alsook posters van de Bond in de openbare ruimte ophangen. Gebeurt dat ook?

“Een enkele keer gebeurt dit. Maar het zou veel meer moeten gebeuren. Dat het niet meer gebeurt, komt waarschijnlijk omdat de Bond tegen vloeken een beetje schuin wordt aangekeken en teveel als christelijke organisatie wordt gezien. De Bond is dan teveel ‘gekleurd’ als niet onaf-hankelijk genoeg. Dat is voor ons wel jammer, omdat de manier waarop we het op scholen aanpakken heel breed en open is. We komen namelijk op alle soorten scholen van reformatorisch tot openbaar en islamitisch.”

Recent barstte weer het debat over cartoons van Mohammed los. Kan de Bond tegen vloeken een bepaalde sympathie opbrengen voor moslims die zich gekwetst voelen als hun Profeet beledigd wordt?

“Ik spreek nu even voor mezelf. Natuurlijk hebben we geen sympathie voor de wijze van actie voeren of zelfs het begaan van misdaden tegen mensen die iets doen wat in de ogen van de moslim te ver gaat. Wat er in Parijs en andere Franse steden gebeurde, is weerzinwekkend.

Maar, iets ervan snappen wij als christenen wel. Symbolen en woorden die te maken hebben met ons geloof, zijn ons dierbaar. Ook de naam van God is ons dierbaar. Zijn naam spreekt van Liefde. Zijn naam is: Ik ben, Ik zal er zijn. Immanuel, God met ons. Die namen zeggen mij heel veel. De heilige God daalt af en wil bij ons, in ons zijn. In Jezus komt God heel dicht bij ons, door Zijn kruis. En dan worden er juist met Jezus aan het kruis soms weerzinwekkende dingen gedaan. Dat doet veel pijn. Moet allemaal kunnen, zegt men dan. Wij gaan dan niet op de barricaden en begaan geen misdaden, maar het kan wel veel pijn doen. Hetzelfde ervaren we bij grove vloeken.

Ziet u een toenemende intolerantie richting orthodoxe christenen in het publieke domein?

“Ik denk dat er meer sprake is van onbegrip. De orthodoxe christenen worden gezien als een vreemde, onbekende subgroep, bijna folklore, die men totaal niet meer kent. In talkshows zie je dan soms ook, dat mensen totaal langs elkaar heen praten. De tentoonstelling Bij ons in de Biblebelt in Utrecht vorig jaar bewees dat ook. Er was veel belangstelling voor, maar het werd ook wel wat meesmuilend bekeken. Ook de Bond tegen vloeken past trouwens in dat plaatje.

Recent speelde de uitspraak van minister Slob dat reformatorische scholen het recht hebben om een verklaring voor te leggen aan de ouders, waarin ze homoseksuele samenlevingsvormen afwijzen. Er spelen dan twee dingen. In de eerste plaats: iedereen mag vinden wat hij of zij wil. Je mag op grond van de vrijheid van godsdienst en meningsuiting iets vanuit je overtuiging vinden. In de tweede plaats moet je je ervan bewust zijn, dat die mening bij anderen kan overkomen als een afwijzing van zijn of haar standpunt, in dit geval het homo-zijn. Orthodoxe christenen wordt dan verweten intolerant te zijn. Maar die intolerantie wordt andersom ook gevoeld. We worden geaccepteerd, zolang we de godsdienst er buiten laten en de Bijbel dicht laten. Dan durf je bijna niet meer uit te komen voor je standpunten.”

In zijn werk als gastdocent probeert Hazeleger deze tweespalt niet zozeer te omzeilen maar meer te integreren. “Ik focus dan op de woorden. Woorden kunnen pijn doen, maar ook helen.

Houd rekening met de ander. Als je weet dat iemand te maken heeft met kanker, ga je dat woord toch niet als scheldwoord gebruiken? Als je weet dat iemand gelooft, houd je daar toch ook rekening mee en ga je toch niet vloeken in zijn gezicht? Ook hierbij komt het weer neer op wederzijds respect. Als christen vragen we dan ook dat de niet-christen rekening houdt met onze gevoeligheden.”

dr. K. van der Zwaag, Respect als middel tegen verruwing van taal

Klaas van der Zwaag, redactievoorzitter

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen