+ Meer informatie

Orgeltentoonstelling in Fries museum

5 minuten leestijd

Vrijdag 15 mei jl. hadden vele organisten, orgelliefhebbers en orgelamateurs zich verzameld in het Friese museum aan de Turfmarkt 24 in Leeuwarden waar door de organist Jan Jongepier uit Leeuwarden de orgeltentoonstelling „Achter het Friese orgelfront" werd geopend.

Nadat in juli 1961 in de Grote St. Bavokerk te Haarlem een groots opgezette orgeltentoonstelling werd gehouden, gevolgd door een orgeltentoonstelling in het Gemeentemuseum te Arnhem en laatstelijk in 1976 een tentoonstelling in het slot van Zeist, moest het er vroeg of laat van komen dat er in het noorden van ons land een tentoonstelling zou worden ingericht over de rijke orgelhistorie van Friesland en Groningen.

Men was al van plan deze tentoonstelling vorig jaar te organiseren, maar door omstandigheden moest men dit tijdstip verschuiven naar dit jaar. Tevens heeft men zich bewust beperkingen opgelegd en heeft men alleen aandacht besteed aan de orgelhistorie van Friesland, zich tevens ook hierin beperkend, want deze tentoonstelling is alleen gewijd aan anderhalve eeuw orgelbouw in Friesland.

Eigen gezicht
In honderdvijftig jaren worden in Friesland, in het bijzonder in Leeuwarden, orgels gebouwd met een zo eigen gezicht en geluid, dat ze steeds (en tegenwoordig nog in toenemende mate) bewondering wekken. Pas in 1926 zijn de ambachtelijke orgeltradities tijdelijk overboord gezet.

Vandaar het eindjaartal van de expositie. We schrijven met opzet dat in 1926 de orgelbouwtradities tijdelijk overboord werden gezet, want deze tentoonstelling zou teveel in mineur eindigen wanneer niet zou worden aangetoond, dat het oude ambacht in Leeuwarden opnieuw in ere is hersteld. De huidige fa. Bakker en Timmenga (deze orgelmakerij bestaat 100 jaar) in Leeuwarden zet de traditie nu voort.

Men heeft als begin van deze tentoonstelling het jaartal 1777 gekozen, aangezien in dat jaar Lambertus van Dam zich in Leeuwarden vestigde. Deze historische stad kan bogen op een zeer lange orgelbouwtraditie. Voor het eerst wordt reeds melding gemaakt van een orgelmaker in Leeuwarden omstreeks het jaar 1500. Een zekere Voor.. schijnt toen zijn werk aldaar te hebben uitgeoefend. Later komt men namen tegen van Anthony Verbeeck, Arnold, To...as en Coenraad Baeders (bouwers van o.a. orgels te Arum, Dronrijp, Stiens, Ternaard, IJlst) en later nog weer namen als Schwartsburg, Hardorf, Hillebrands, Van Gruisen, om er maar enkele te noemen.

De orgelmaker, en na hem zijn zonen, die ongetwijfeld de meeste orgels in Friesland en ook veel daarbuiten, heeft gebouwd, is ongetwijfeld Lambertus van Dam geweest. Geboren te Groningen op 25 oktober 1744 werd hij reeds spoedig leerling bij de beroemde orgelmaker Alb. Anth. Hinsz, die op zijn beurt leerling was bij de overal bekende en beroemde Noordduitse orgelmaker Arp Schnitger.

Op eigen benen

Toen Lambertus van Dam zijn vak uitstekend verstond, was het moment aangebroken dat hij een eigen orgelmakerij stichtte. Van Dam begon in 1777 in de stad Groningen en één van de eerste opdrachten tot het bouwen van een nieuw orgel ontving hij van de kerkmeesters van de Hervormde Kerk te Oldeboorn. Hij voltooide dit fraaie orgel, dat in 1968 door de fa. Bakker en Timmenga drastisch werd gerestaureerd, in het jaar 1779. In datzelfde jaar kreeg hij de opdracht voor de bouw van een nieuw orgel in de Hervormde Kerk van Langweer. Daar de meeste opdrachten uit Friesland kwamen, besloot Lambertus van Dam zijn bedrijf naar Leeuwarden te verplaatsen, waar hij een huis kocht aan de Grachtswal. Hij richtte er zijn werkplaats in, die er gevestigd zou bUjven tot 1917. Het is derhalve niet verwonderlijk dat de orgeltentoonsteiling grotendeels is gewijd aan deze bekende orgelmakersfamilie, hetgeen deze tentoonstelling enigszins een beperkte indruk geeft. Al moet er onmiddelijk aan worden toegevoegd dat er ook aan andere orgelmakers aandacht wordt besteed.

De orgelmakers Van Dam hebben echter in 150 jaaar zo'n geweldige invloed uitgeoefend in Leeuwarden en provincie dat een ander ook op deze tentoonstelling merkbaar is.

1853

Een ander belangrijk jaartal is 1853. Na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie vestigen zich in laatstgemeld jaar de Gebr. Adema in Leeuwarden en bouwden veel instrumenten voor de Rooms-Katholieke Kerken. Wanneer we daarbij nog vermelden dat Leeuwarden in 1880 een vierde orgelmakerij krijgt, die van Bakker en Timmenga, is het duidelijk dat Leeuwarden zich zonder moeite kan presenteren als een orgelstad en Friesland als een specifiek orgelland.

Op deze tentoonstelling, die we met genoegen en veel interesse hebben bekeken, is de ontwikkeling vanaf het eerder genoemde jaartal 1777 uitvoerig gedocumenteerd. Zo omvat een groot aantal tekeningen an archivalia, vele realia uit de werkplaatsen van de diverse orgelmakers en een portrettengalerij. Tevens zijn een aantal kabinetorgels van Friese makelij geëxposeerd terwijl ook een Positief gemaakt in 1979 door de orgelmakerij Bakker en Timmenga bij de bouw van dit instrument gebruik hebben gemaakt van een bestaande windlade en enig bestaand pijpwerk daterend uit ca. 1700.

Bij het bezichtigen van deze tentoonstellingen werd onze mening weer eens bevestigd hoe nuttig het is de gehele Nederlandse orgelhistorie en al wat daarmee in verband staat onder te brengen in een permanent orgelmuseum zoals dat in EIburg dit jaar gestalte zal krijgen.

Titel

De organist Jan Jongepier gaf in zijn openingswoord een duidelijke uiteenzetting van de titel „Achter het Friese orgelfront". Er zijn namelijk veel dingen te zien op deze tentoonstelling die normaal niet in de kerk te zien zijn. Hier kunnen we als het ware eens achter de schermen kijken, aldus Jongepier. Het zal overigens geen verwondering wekken dat vanwege deze tentoonstelUng er ook een orgeltocht zal worden georganiseerd, en wel op zaterdag 4 juli. Onder leiding van Jan Jongepier hoopt men dan onder meer de orgels van Beers, Deinum, Jorwerd en Wommels te bezoeken. Voor inlichtingen hierover kunt u bellen naar het Fries Museum tel. 05100 -23001.

Een bezoek aan deze tentoonstelling willen we u van harte aanbevelen. De tentoonstelling is dagelijks geopend van 10.00 tot 17.00 uur. Het einde van deze expositie is bepaald op 17 augustus aanstaande. Een uitvoerig en keurig uitgegeven brochure verschaft veel inlichten.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.