+ Meer informatie

De paardetram rijdt nu niet meer

Expositie over 110 jaar Gelders streekvervoer: nostalgie op zolder

5 minuten leestijd

WINTERSWIJK - Schuifelende voetstappen. Weemoedige oudjes die vermeien in een ver verleden. Beverig wijst een vrouwtje naar een oude prent: de paardetram. Herinnering. Het verleden komt nooit weerom.

Nostalgie is er genoeg op de tentoonstelling "110 jaar Gelders streekvervoer", die deze zomer elke zaterdag (behalve 31 augustus) te zien is op de zolder van het Golsstation in Winterswijk. De oude buschauffeur die er rondloopt, hoort geduldig verhalen aan van bejaarden die zich ooit per paardetram en stoomtram door de Achterhoek 'voortspoedden' en wier vader „twee breurs" had, „die allebei bij 't spoor zaten". Wat een tijd, verzuchten de oudjes, om vervolgens eendrachtig te concluderen dat die tijd wel „iets had", maar toch maar in het niets viel bij wat het hedendaagse openbaar vervoer aan luxe, comfort en snelheid te bieden heeft.

Aan het eind van de negentiende eeuw kwamen verschillende particuliere ofienbaar-vervoermaatschappijen van de grond. Het eerste bedrijf dat naar de afkorting GSM luisterde, was de Geldersche Stoomtramweg Maatschappij, die op 9 november 1880 opgericht werd en op 27 juni 1881 de eerste Achterhoekse tram liet rijden. Deze GSM ging in 1928 Geldersche Tramweg Maatschappij (GTM) heten en in 1934 Geldersche Tramwegen (GTW).

Deze GTW, die ontstond uit diverse onafhankelijke tramwegmaatschappijen in de Achterhoek, hield het uit tot 1977, toen zij werd overgenomen door de Nederlandse Spoorwegen. Behalve trams en treinen liet de GTW tot de Tweede Wereldooriog ook autobussen rijden. Verschillende bustrajecten die rond 1930 tot stand waren gekomen, werden in jujj 1940 vervangen door tramroutes.

De bussen in de Achterhoek tooien zich nu met de naam Gelderse Streekvervoer Maatschappij (opnieuw GSM). De paardetram is allang verdwenen. De stoomtram reed voor het laatst in 1957.

Dwars door de berg

Je had ook nog een GelderschOverijsselsche Stroomtram Maatschappij (GOSM). Deze werd op 7 juli 1884 in Lochem opgericht. Op 22 augustus 1885 opende de GOSM de 32,8 kilometer lange spoorlijn van Deventer naar Borculo. Vanaf 1887 reed er ook een paardetram naar Deventer. Dat duurde maar zeven jaar. want erg veel belangstelling was er niet voor.

In de periode tussen 1900 en 1910 werden er plannen beraamd voor de aanleg van spoorlijnen tussen Barchem en Ruurlo, van Borculo naar Groenlo en tussen Borculo en Lichtenvoorde. Moeilijke jaren volgden echter. Eerst was er de Eerste Wereldoorlog, die ook in het neutraal blijvende Nederland haar invloed deed gelden. Vervolgens braken jaren aan waarin het personeel zich beijverde voor loonsverhoging. Die ijver ging zo ver, dat men verschillende keren in staking ging. Eén keer lag de GOSM zelfs negen maanden plat: van 31 mei 1920 tot 17 februari 1921. Doods en verlaten lagen de rails erbij. En een deel van de Achterhoek moest het zonder openbaar vervoer stellen.

In 1921 ging de GOSM weer rijden en dat hield zij met enige moeite vol tot 1954. Verschillende projecten werden nog aangevat: in 1923/1924 groef men een route dwars door de Lochemse Berg, die voor de hijgende en puffende treintjes toch wel erg steil was geweest, en in 1926 werd een spoorlijn geopend tussen Zutphen en Deventer. In 1952 werd besloten tot opheffing van de maatschappij vanwege haar abominabele financiële positie. Twee jaar later was de GOSM verleden tijd.

En dan was er de Geldersch-Westfaalsche Stoomtramweg Maatschappij, die in 1905 in Lichtenvoorde werd opgericht en op 24 maart 1908 het eerste deel van haar spoortraject openstelde. Het duurde tot 1937 voordat de GWSM trots kon zijn op een positief saldo op haar exploitatierekening. Het bleef allemaal niet zo positief en op 20 augustus 1954 werd ook de GWSM opgeheven.

De expositie toont foto's van oude loc's, van de stoker en de machinist. Er staat een model van de bus van Vorden naar Zutphen, er hangen rode petten en blauwe petten en er staan vitrines vol oude boekjes en even oude treinkaartjes. Voor een paar dubbeltjes kon je hele afstanden afleggen.

'Kaartjes kopen' kun je bij de ingang, waar een oud loket is nagebouwd. De pop achter het glas kijkt milder dan het levensgrote manmens van de spoorwegpolitie dat beneden bij de ingang streng staat te zijn. De handhaver van recht en orde blikt zwijgend het raam uit, langs de gedenksteen waarmee de gemeente Winterswijk hulde bracht aan Jan Willink, „ontwerper van de Nederlandsch-Westfaalsche en de Geldersch-Overijsselsche Spoorwegen". De nauwe trap naar boven voert langs machinisten- en conducteursjasjes.

"110 jaar Gelders streekvervoer" wordt op de linkerhelft van de zolder van het Golsstation uitgebeeld. Rechts laat de "Spoorweg-interessegroep het GOLS-station" met een (na zes jaar noeste vlijt al grotendeels voltooid) model van Winterswijk zien dat de verschillende elkaar beconcurrerende maatschappijen het plaatsje verscheidene spoorbanen en stationsgebouwen bezorgden. Na de Eerste Wereldoorlog streefde de overheid doelbewust naar verkleining van het aantal maatschappijen en integratie van concurrenten die elkaar vliegen zaten af te vangen. Met als gevolg dat het Golsstation (aan de spoorlijn van Zutphen naar het Roergebied) in 1936 gesloten kon worden. Nieuwe rails werden aangelegd om alle lijnen op Winterwijks grootste station aan te sluiten.

„We bouwen hier Winterswijk na zoals dat er tussen 1920 en 1930 uitzag", zegt A. Ligtenberg. „Uit die tijd zijn voldoende luchtfoto's en bouwtekeningen bekend. Veel van deze bebouwing is inmiddels verdwenen".

Behalve stationsgebouwen stonden er in Winterswijk ook halfronde locoFoto G. Stoterdijk motievendepots, waar locomotieven gedraaid konden worden, waar ze boven smeerkuilen werden gerepareerd, bij de takkenbossenloods van voldoende hout werden voorzien en bij de watertorens ettelijke liters water insloegen om voldoende stoom te kunnen blijven produceren.

Rondom het oude stationsgebouw van Gols liggen nu nog wat perrons en halfoverwoekerde rails, waarop een roestige wagon zijn tijd staat uit te staan. In de verte raast een trein voorbij. De nieuwe tijd laat het Golsstation links liggen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.