Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Devoot componist aan vooravond van de Hervorming

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Devoot componist aan vooravond van de Hervorming

Josquin des Prez stierf 430 jaar geleden

5 minuten leestijd

„Sic Deus praedicavit evangelium etiam per musicam, ut videtur in Josquin." (Zo heeft God het evangelie ook via de muziek verkondigd, zoals men bij Josquin ziet.) Met deze uitspraak van de grote kerkhervormer Luther wordt Josquin des Prez' betekenis wellicht het best gekarakteriseerd. „Josquin is meester over de noten, zij maken wat hij wil, de andere zangmeesters moeten maken wat de noten willen." zei dezelfde Luther, die van het muzikale gebeuren van zijn tijd uitstekend op de hoogte was. Dit kwam vanwege de vele contacten die hij met musici had en, meer nog, door zijn eigen muzikale begaafdheid en goede smaak.

Vrijdag 27 augustus is het (naar alle waarschijnlijkheid) 450 jaar geleden dat de beroemde laat-middeleeuwse componist van religieuze muziek, Josquin des Prez (of Desprez of in 't Vlaams: Joosken van der Weyden) in Condé-surl'Escaut is overleden. Josquin mag, hoewel nog r.k.-musicus, mede gelden als een voorloper der Reformatie, gezien zijn grote belangstelling voor de Moderne Devotie en haar verlangen de praktijk en leer der kerk te zuiveren. Mede hierdoor is het geen wonder dat juist de hervormer Luther zo'n warme sympathie gevoelde voor deze kunstenaar die leefde op het breukvlak der Hervormingstijd. De heer Sj. M. W. Bezemer, docent muzikale vorming aan de scholengemeenschap „De Driestar" te Gouda, gaat in nevenstaande beschouwing nader in op de betekenis van „maestro" Josquin. 


Luthers favoriet

Het is niet zo vreemd als het op het eerste gezicht lijkt, dat Luther zo ingenomen was met de overwegend Rooms-Katholieke kerkmuziek van Josquin des Prez. Vooral uit de meer dan honderd motetten (meestal korte Bijbelgedeelten of psalmteksten in het Latijn) spreekt een geesteshouding, die de strijder om het geloof uit Wittenberg wel aan moest spreken.

Josquin des Prez werd waarschijnlijk in 1440 geboren in de buurt van Cambrai (of Kamerijk) in Henegouwen en hij overleed op 27 augustus 1521 te Condé aan de Schelde. Op negentienjarige leeftijd bevond Josquin zich al in Italië als zanger aan de beroemde domkapel in Milaan. Spreekt daaruit al niet de begaafdheid van de jonge musicus? Toch schiet zijn naam niet als een komeet omhoog.

Pas omstreeks zijn vijftigste jaar is hij een Europese beroemdheid en daar gaat een langzaam rijpingsproces aan vooraf. Josquin is geen gemakkelijk mens. In een brief, gedateerd 2 september 1502, van prins Alfonso d'Este aan de Hertog van Ferrara wordt gewag gemaakt van Josquins grilligheid. „Hij componeert alleen, wanneer het hem past en niet wanneer iemand anders het verlangt."

Niet alleen voor anderen was hij een moeilijk mens, maar ook voor zichzelf. Als een werk eenmaal klaar was, gingen er jaren overheen voordat het mocht worden uitgegeven. Vaak veranderde hij er nog van alles aan, tot het de toets der zelfkritiek kon doorstaan.

Met scherpe blik doorziet hij ook de voosheid van zijn tijd: de prachtlievende, geldverkwistende vorsten, die alleen aan zichzelf denken en hun personeel „vergeten" te betalen. Soms laat hij zijn sarcasme op muzikale wijze de vrije loop, zoals in het lied „EI grillo è buon cantore" („de krekel is een goede zanger, maar van zingen alleen kun je niet leven"). 

Modern devoot

Daarnaast ook kende hij diepe vroomheid. Wie zijn „Miserere mei. Deus" (psalm 51) hoort, wordt getroffen door de persoonlijke uitdrukkingskracht die Josquin in de aan strenge regels gebonden. Middeleeuwse polyfonie of veelstemmigheid weet te leggen. In zijn vroomheid staat hij sterk. Want hoewel hij opgroeit in het Italiaanse milieu van Renaissance en Humanisme zoekt hij aansluiting bij de zogeheten „moderne devotie", een stroming, die als belangrijkste vertegenwoordigers had Thomas  Kempis en Geert Grote.

Als Margaretha van Oostenrijk, regentes der Nederlanden en liefhebster van muziek en dichtkunst eindelijk in 1515 Josquin naar „huis" weet te krijgen door hem het proosdijschap van de kerk van Condé aan de Schelde aan te bieden, heeft hij een zwervend en avontuurUjk bestaan achter de rug. Losse en vaste dienstverbanden met de grote machthebbers in Italië, zoals de beruchte paus Alexander VI Borgia en aan de hoven van de hertog van Ferrara en de koning van Frankrijk, Lodewijk XII, leerden hem hoe betrekkelijk de edelmoedigheid der hoge heren was. Hiervan getuigt bijvoorbeeld het lied: „Adieu mes amours" waarin de regel: „Zal ik van de wind leven, als het geld van de koning niet komt?"

„Nederlanders"

Josquin des Prez of Joosken van der Weyden, hoorde tot de zogenoemde Nederlanders, een generatie componisten grotendeels afkomstig uit de Zuidelijke Nederlanden. Zij ontwikkelden de primitieve meerstemmigheid tot de gigantische polyfone koorstijl, welke de gotische kathedralen der Middeleeuwen vulde met haar schittering. Het is de grote ruimte tussen spitsbogen, gedragen door slanke pilaren, waar het fijne weefsel van stemmen en instrumenten het best tot zijn recht komt.

Wij zullen in de teksten van Josquins geestelijke motetten weinig onbijbelse dingen vinden, daar ze meest uit de Schrift genomen zijn. Hoe deze muziek het ook waard is gezongen en beluisterd te worden, in onze eenvoudige protestantse eredienst past ze echter niet.

Schuld en boete

Josquin was een mens die reeds in de geest van Luther dacht: Hij nam de schuld van zijn ellende geheel voor eigen rekening. De vele boete- en klaagpsalmen die hij componeerde getuigen daarvan op ontroerende wijze. Maar in de muzikale vormgeving van zijn gevoelens blijft hij een typisch Rooms-Katholiek. Honderd jaar na hem zal Heinrich Schütz, ook opgeleid in Italië, laten horen wat Protestantse kerkmuziek is.

Josquin des Prez, wiens vierhonderdvijftigste sterfdag we op 27 augustus van dit jaar herdenken, is zeker niet alleen maar een historische figuur. Zijn muziek wordt de laatste tijd weer veel uitgevoerd. Dank zij het werk, dat prof. A. Smijers in opdracht van de Nederlandse vereniging voor muziekgeschiedenis verrichtte, is het grootste gedeelte van Josquins werken weer voor uitvoering gereed gemaakt.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 21 augustus 1971

Reformatorisch Dagblad | 14 Pagina's

Devoot componist aan vooravond van de Hervorming

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 21 augustus 1971

Reformatorisch Dagblad | 14 Pagina's

PDF Bekijken