Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Twee eeuwen geleden stierf Alexander Comrie

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Twee eeuwen geleden stierf Alexander Comrie

Achttiende-eeuws theoloog van formaat

10 minuten leestijd

Gisteren was het tweehonderd jaar geleden, dat dr. Alexander Comrie, emerituspredikant van Woubrugge, te Gouda overleed. Voor hen die niet zo geïnteresseerd zijn in de geschiedenis van het Gereformeerd Protestantisme betekent zijn naam nauwelijks meer dan een klank. Voor de lezers van „oude schrijvers" heeft de naam een vertrouwde klank. In elk geval kan Comrie beschouwd worden als één van de grootste theologen van de achttiende eeuw, de eeuw van het verval en van het opkomend liberalisme.

Alexander Comrie werd geboren te Perth in Schotland op 17 december 1706. Zijn vader Patrick Comrie stamde uit een oud en aanzienlijk geslacht. Zijn moeder was een kleindochter van de jonggestorven maar beroemde prediker Andrew Gray (1632-1658). Comrie - zoals de meeste Schotten sterk gehecht aan familietradities - spreekt in zijn werken meer dan eens over zijn „nu zaligen overgrootvader".
Uit mededelingen van Comrie zelf weten wij dat hij de gebroeders Erskine van dichtbij gekend heeft en veel heeft horen prediken. Hij is door hun cathechetisch onderwijs voorbereid op de belijdenis van het geloof. Blijkbaar hebben de Erskines een diepe indruk op de jonge Comrie gemaakt. Jaren later schrijft hij over Ralph: „mijn getrouwe oude vriend, welke God tot mijn besturing in mijn jeugd gebruikt heeft".

Vooropleiding
Over Comries' vooropleiding tasten wij in het duister. Hij is in elk geval - ook weer volgens een mededeling van hemzelf - in Schotland „niet alleen in de Latijnse, maar ook in de grondtalen onderwezen". Dat zou erop kunnen wijzen dat zijn ouders hem hadden bestemd voor de dienst des Woords. Echter, niet de Schotse, maar de Hollandse kerk zou Comrie gaan dienen.
In het levensverhaal van Comrie, bevindt zicli een lacune die nog nooit bevredigend is opgevuld. Hij moet omstreeks 1726 in Nederland zijn gekomen, waarschijnlijk omdat zijn vader niet meer in staat was zijn studie te bekostigen. Vast staat dat hij enige tijd in Rotterdam heeft gewoond en dat hij daar heeft gewerkt op het kantoor van de koopman Adriaan van Willigen. Aan deze laatste is het te danken dat Comrie zijn studie kon hervatten. Door hem is hij in contact gekomen met Arnoldus de Sterke, ambachtsheer van Woubruge. Deze heeft samen met zijn zwager ds. Tarée uit Woerden zijn studie betaald. Dat is in elk geval de historische kern van het fantastisch verhaal dat dr. A. Kuyper in 1882 publiceerde in „the Catholic Presbyterian" en dat hier en daar nog steeds wordt naverteld. Het is echter door de levensbeschrijver van Comrie, dr. A. G. Honig, afdoende ontzenuwd.

Groningen
In september 1729 liet Comrie zich inschrijven als student in de godgeleerdheid aan de universiteit van Groningen. Hij genoot onderwijs van de hoogleraren Driessen, Van Velzen en Vógèt. Met de eerste moet Comrie wel bijzondere betrekkingen hebben onderhouden.
Hij is er getuige van geweest hoe deze hoogleraar in grote geestelijke nood verkeerde en uitriep: „O God, is er een weg ter ontkoming, maak hem mij dan bekend".
Comrie heeft zijn studietijd in Groningen niet in ledigheid doorgebracht. Hij sprak er althans later schande van dat jongelui slechts „drie a vier jaar zich op de hogeschool ophouden en veel van die korte tijd niet studeren, maar met beuzelingen en onnutte bezoeken doorbrengen, hetgeen onvermijdelijk de ruïne van Neerlands kerk zal veroorzaken, zo er niet in voorzien wordt". In 1733 verhuisde Comrie van Groningen naar Leiden, waar hij zich behalve op de theologie ook toelegde op de filosofie. Hij promoveerde op 5 oktober 1734 op een filosofisch onderwerp bij prof. 's Gravensande.

Woubrugge
Na de voltooiing van zijn studie meldde Comrie zich bij de classis Leiden voor het praeparatoir examen. Terstond daarna volgde het beroep van de gemeente Woubrugge. Het lag voor de hand dat Comrie - door de ambachtsheer van Woubrugge in staat gesteld om te studeren - in de bestaande vacature werd beroepen. Hij nam het beroep aan en werd op 1 mei 1735 bevestigd door ds. Nicolaus Holtius van Koudekerk. Hij deed intrede met de veelgebruikte maar ook voor hem veelzeggende tekst uit Zacheria 6: 15: „En die verre zijn zullen komen en zullen bouwen aan de tempel des Heeren en gij lieden zult weten dat de Heere der heirscharen mij tot u gezonden heeft".
Tijdens de ambtsbediening van Comries' voorganger Carolus Blom had er te Woubrugge een opleving plaats gehad. Verschillende mensen, onder wie de predikant zelf, waren tot bekering gekomen. De gevolgen van die opwekkingsbeweging waren nog merkbaar toen Comrie in Woubrugge de herdersstaf opnam.
Comries' pastorale arbeid onttrekt zich voor een groot deel aan onze waarneming. Men heeft hem wel beschuldigd van nalatigheid in het huisbezoek. Dit omdat hij één van zijn boeken, de „Eigenschappen des geloofs" opdroeg aan zijn gemeente, „om", zoals hij zelf zegt, „enigen van u hun klagen dat wij zo weinig uitgaan, te doen staken. Dat wij zo weinig uitgaan, hopen wij dat gij heden ten beste zult nemen, wij hebben dat nooit tot een gewoonte gehad". Met dit „uitgaan" bedoelt Comrie echter niet het gewone huisbezoek, maar het deelnemen aan gezelschappen.

Groot gehoor
Intussen maakt Comrie er geen geheim van dat hij veel tijd nodig had voor de voorbereiding van zijn preken. Wellicht als gevolg daarvan trok hij veel mensen, niet alleen uit Woubrugge, maar ook uit de omgeving, vooral uit het nabijgelegen Leiden.
Comrie had in Woubrugge niet veel strijd te voeren tegen de volkszonden van die dagen, zoals zoveel van zijn geestverwanten. Gevallen van overspel, diefstal, openbare dronkenschap en dergelijke kwamen in zijn gemeente sporadisch voor. Hij klaagt dan ook weinig over openbare goddeloosheid, des te meer over de onbekeerlijkheid van zijn hoorders. Toch bleef zijn prediking niet zonder vrucht. Hij schrijft daar zelf over: „Hoewel wij over velen reden tot klagen hebben dat zij onze prediking niet hebben geloofd, zo moeten wij tot roem van Gods genade bekennen dat onze arbeid niet geheel ijdel is geweest, maar dat de Heere enige tijd geleden de harten van sommigen hier en ook die van elders opgekomen waren geopend heeft".

Verbonden
De kleine gemeente Woubrugge heeft het voorrecht gehad, 38 jaar lang door Comrie te worden gediend. In al die jaren ontving hij zeven maal een beroep, maar steeds heeft hij bedankt. Predikant en gemeente werden hoe langer hoe meer aan elkaar verbonden. Wie Comrie zegt, zegt ook Woubrugge! In de consistoriekamer van de kerk en in het gemeentehuis hangen portretten van Comrie en de kade waaraan kerk en pastorie zijn gelegen heet Comriekade.
Gedurende de laatste jaren van zijn ambtsbediening was Comrie herhaaldelijjk ziek en telkens riep hij de hulp van de classis in, hopende op herstel. Het viel hem zwaar emeritaat aan te vragen. De classis moest hem tenslotte daartoe aansporen. Toen kom Comrie op 4 april 1774 een korte afscheidspreek houden over 1 Joh. 2 : 24: Hetgeen gij dan van den beginne gehoord hebt, dat blijve in u. Zijn opvolger, ds. B. Ouboter, had het beroep al aangenomen en vóór diens intrede verhuisde Comrie naar Gouda, waar hij een woning betrok op de Westhave. Zijn levensavond werd verdonkerd door het verlies van zijn enige dochter. Twee maanden later, op op 10 december 1774 ging Comrie zelf de eeuwige rust in. Zijn stoffelijk overschot werd ter aarde besteld in de St. Janskerk. Zijn (derde) vrouw overleefde hem nog lange tijd.
Bescheiden als Comrie was had hij van tevoren bepaald dat „De Boekzaal"het tijdschrift van die dagen geen „In Memoriam" over hem mocht publiceren. Ook mocht in Woubrugge geen „lijkpredikatie" worden gehouden. Ds. Ouboter heeft toen op de eerstvolgende zondag de oud-predikant van de gemeente herdacht met een kort woord naar aanleiding van Hebr. 13 : 7 : „Gedenkt uw voorgangers, die u het Woord Gods gesproken hebben..." 
Comrie heeft een vruchtbare pen gehad. In totaal zijn van zijn hand 23 grotere en kleinere werken verschenen, waaronder ook enkele uit het Engels vertaalde werken en enkele geschriften in samenwerking met zijn vriend Nicolaus Holtius van Koudekerk. Van zijn oorspronkelijke werken zijn het meest bekend: „Het ABC des geloofs" (1739); „Verhandelingen van enige Eigenschappen des geloofs" (1744); „Verzameling van leerredenen" (1750); en de „Stellige en practicale verklaring van de Heidelbergsc Catechismus" (1753). Het meest bekende werk - hij schreef dat samen met Holtius - is „examen van het ontwerp van tolerantie" (1753-1759). Het verscheen anoniem en was slechts het eerste deel van een serie, doch de uitgave moest op bevel van de Staten van Holland gestaakt worden.________________________________________________________________

Deze bijdrage werd geleverd door ds. W. van Gorsel, Ned. Hervormd predikant te Ridderkerk. In dit eerste artikel worden enkele feiten uit de levensloop van Alexander Comrie beschreven. ïn de krant van morgen hopen wij een volgend deel te plaatsen. Hierin wordt meer ingegaan op het werk van deze theoloog.

Dit artikel werd u aangeboden door: Reformatorisch Dagblad

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van woensdag 11 december 1974

Reformatorisch Dagblad | 8 Pagina's

Twee eeuwen geleden stierf Alexander Comrie

Bekijk de hele uitgave van woensdag 11 december 1974

Reformatorisch Dagblad | 8 Pagina's

PDF Bekijken