Bekijk het origineel

Kerkelijk leven in de DDR brokkelt langzaam af (I)

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Kerkelijk leven in de DDR brokkelt langzaam af (I)

Theol. studie gecombineerd met politieke vorming

6 minuten leestijd

De Duitse Democratische Republiek die in 1949 op het grondgebied van de Russische bezettingszone gesticht werd, omvat gebieden die vroeger vrijwel homogeen protestants waren. Bij de volkstelling van 1964 gaf nog 68 procent van de bevolking op tot een kerk te behoren. Dat was voor 90 procent de Evangelische Kirche, 8 procent was rooms-katholiek en de rest behoorde tot kleinere groepen.

Hoe is de positie van de christenen in de DDR? Als men de officiële publicaties en standpimten mag geloven, is die positie zonder meer goed. Er is godsdienstvrijheid in de DDR en geen discriminatie van godsdienstige groepen. Grondslag van de staatsorde is weliswaar het atheïstische marxisme-leninisme, maar geen enkele gelovige wordt gedwongen dat te onderschrijven. Integendeel, iedere christen die zich in wil zetten voor de verdere uitbouw van de socialistische (lees communistische) maatschappij is bruikbaar en van harte welkom. Aldus de officiële visie.

Theol. faculteit

De staf van de theologische faculteit van de Oostberlijnse Humboldtuniversiteit, met wie we hierover spraken, ziet het al even rooskleurig in. Natuurlijk zijn er wel eens moeilijkheden, maar die zijn veelal historisch verklaarbaar. De Duitse kerk had vroeger als staatskerk een dominerende en bevoorrechte positie. Die is zij nu natuurlijk kwijt.

Maar ook in het communistische Duitsland hebben kerk en theologie hun plaats. Als voorbeeld wijst men op het feit dat aan de Humboldtuniversiteit met zo'n 12.000 studenten, de theologische faculteit (hoewel zij maar 60 studenten heeft) één van de vijf faculteiten vormt. Aan de universiteit zou men die theologische faculteit niet graag willen missen. Weliswaar is de behuizing wel erg schamel (een aantal gammele barakken) maar de heren theologen zijn tevreden, naar zij zeggen.

Het aantal van 60 theologische studenten wordt bepaald door de behoefte van de kerk aan predikanten. Er zijn in totaal negen predikantsopleidingen (waarvan drie kerkelijk), die bij elkaar echter niet meer moeten afleveren dan de kerk gebruiken kan.

Dat past geheel in het kader van het sterk beroeps-gerichte onderwijs in de DDR. Men gaat niet zomaar iets studeren omdat men het interessant vindt of zo, zoals bij ons nogal eens voorkomt. Neen, men heeft bewust een beroep gekozen en volgt daarvoor een opleiding. Omgekeerd worden er niet meer tot een opleiding toegelaten dan er maatschappelijk gezien behoefte aan is.

Derhalve alle theologiestudenten beogen predikant te worden (al komt er wel eens eentje ergens anders terecht) en omgekeerd worden er niet meer theologiestudenten toegelaten dan de kerk aan predikanten nodig heeft.

De praktijk is echter dat er zich meer kandidaten voor de theologische studie aanmelden dan er plaatsen beschikbaar zijn. Dat geldt trouwens ook voor vele niet-theologische studierichtingen. Er is in de DDR een groot gedrang om tot een hogere opleiding toegelaten te worden.

Bij de toelatingsprocedure wordt behalve op de examenresultaten van de betrokkene wel degelijk ook gelet op zijn maatschappelijk gedrag. Wie zich negatief opstelt ten opzichte van de communistische maatschappij maakt veel minder kans om toegelaten te worden tot de studie, ook tot de theologische studie.

Op die manier zijn alle mogelijkheden aanwezig om een nieuwe generatie predikanten op te leiden die veel volgzamer is ten opzichte van het communistische regime dan de oudere predikantengeneratie. Zo heeft het bestaan van officiële en uit de openbare middelen gefinancierde theologische faculteiten, hoezeer dat op het eerste gezicht moeilijk te rijmen valt met de communistische doctrine, voor het regime toch grote voordelen.

Overigens maakt ook het studieplan voor de theologische faculteiten, waarop de naam prijkt van de DDR-minister voor het hoger vakonderwijs, wel het een en ander duidelijk. Als doel van de theologische opleiding wordt daar in artikel 1 omschreven dat met in achtneming van het specifieke doel van de theologische opleiding, de eenheid van vakopleiding en staatsburgerlijke vorming der studenten gewaarborgd is. „De latere beroepsuitoefening in de socialistische maatschappij der DDR vereist een daarmee overeenkomende maatschappelijk-politieke vorming der studenten tot zich van hun verantwoordelijkheid bewust zijnde socialistische staatsburgers".

„De staatsburgerlijke vorming - zo lezen we verder - is de taak van alle hoogleraren en wetenschappelijke medewerkers der sekties". Zij moeten daarbij vooral de activiteiten van de FDJ, de door de communisten geleide jeugdbeweging, ondersteunen.

Tot de theoretische kennis die noodzakelijk is voor een succesvol bezig zijn als predikant, catecheet en zielzorger van een gemeente, behoort een duidelijk standpunt ten aanzien van de plaats van de kerk in de socialistische maatschappij, zo wordt tenslotte vermeld. En voor dat „duidelijk standpunt" kunnen we ongetwijfeld ook lezen „pro-communistisch standpunt". Zo zijn de theologische faculteiten in Oost-Duitsland door de staat behoorlijk ingekapseld.

Theologisch gezien is aan de Humboldtuniversiteit Karl Barth nog steeds in tel, ook al vanwege zijn socialistisch verleden. Van Schleiermacher, een van de eerste hoogleraren van de theologische faculteit, bezit men nog een borstbeeld. Grote belangstelling heeft men ook voor de beweging „christenen voor het socialisme".

Kerkgebouwen

Hoe is het echter met het kerkelijk leven gesteld? Wie op een zondagmorgen in Oost-Berlijn naar de kerk wil, behoeft naar een kerkgebouw niet te zoeken. Er staan er genoeg. Ook op de officiële plattegrond van de stad (van het Volkseigener Betrieb Landkartenverlag) staan ze keurig aangegeven.

De kerken zien er niet erg onderhouden uit, maar vervallen is anders. In veel Oostduitse steden is, ook na 30 jaar, de schade van de oorlog nog niet geheel verdwenen. Verschillende gebouwen zien er haveloos uit. Naar onze begrippen maken de dorpen en steden in de DDR veelal een grauwe en onverzorgde indruk. De kerkgebouwen vormen daar geen uitzondering op.

Overigens moet gezegd worden dat de Oostduitse regering zich veel moeite getroost heeft om in de oorlog verwoeste kerken en andere monumentale gebouwen weer op te bouwen. Dat waren er niet weinig. Van de ongeveer 10.000 protestantse kerken die op het grondgebied van de huidige DDR stonden, was meer dan een kwart in de oorlog zwaar beschadigd. Meer dan tweehonderd waren volslagen verwoest.

In het begin van de vijftiger jaren werden de bekende Domkerken van Halberstadt en Maagdenburg herbouwd. Thans is men onder meer bezig met de herbouw van de neobarokke Berlijnse Dom, die rond de eeuwwisseling in het centrum van Berlijn gebouwd werd, maar in de oorlog zwaar beschadigd is.

Nieuwe kerken

Geheel anders staat het echter met de bouw van nieuwe kerken. Daarvoor geven de autoriteiten geen bouwvergunning, onder het motto dat de bouw van fabrieken, woningen en kantoren voorrang moet hebben.

Dat gold ook voor Eisenhüttenstadt, 'n compleet nieuwe industriestad die aan de Oder uit de grond werd gestampt. Die stad zou een model moeten worden voor de nieuwe communistische stad. Geen kerk mocht er derhalve gebouwd worden, ook al wonen er nu inmiddels bijna 50.000 inwoners. Ook in Halle Neustadt, waar nu 80.000 mensen wonen, kreeg de kerk geen toestemming een nieuw kerkgebouw neer te zetten. Voor de kerkdiensten en andere kerkelijke activiteiten moest gebruik gemaakt worden van oude kerkgebouwen in aangrenzende dorpjes.

Begin dit jaar hebben de Oostduitse autoriteiten echter bepaalde toezeggingen gedaan dat er in nieuwbouwwijken ook kerken zullen mogen worden gebouwd.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 25 november 1976

Reformatorisch Dagblad | 10 Pagina's

Kerkelijk leven in de DDR brokkelt langzaam af (I)

Bekijk de hele uitgave van donderdag 25 november 1976

Reformatorisch Dagblad | 10 Pagina's

PDF Bekijken