Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Prentbijbel van Romeyn de Hooghe verscheen zonder vergunningen

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Prentbijbel van Romeyn de Hooghe verscheen zonder vergunningen

Jacob Lindenberg ging door uitgave failliet

6 minuten leestijd

ROTTERDAM — Wie kóópt nu dergelijke luxe facsimile-uitgaven van prachtige oude prentbijbels? Is het een neiging om gewoon kostbare oude boeken te bezitten, ongeacht of het nu bijbels of stedenboeken van Braun en Hogenberg zijn of „Cruydtboecken" van Dodoens of atlassen van Blaeu? Minister Gardeniers is in elk geval ook persoonlijk en voor haar gezin erg blij met de prentbijbel van Romeyn de Hooghe, die zij gisteren tijdens een bijeenkomst in het pand van boekhandel Lindenberg aan het Rotterdamse Slaak in ontvangst mocht nemen.

Dat zei de bewindsvrouwe van CRM tenminste en ze verklaarde met nadruk, hier niet alleen gekomen te zijn als minister van cultuur. De minister prees de groeiende belangstelling bij uitgevers en publiek voor de herdruk van oude waardevolle boeken: dat is een relatie naar de C van cultuur. Maar zo'n bijbeluitgave als deze vond zij toch niet alleen een staaltje van een  culturele prestatie: de Bijbel is een kenmerk dat heel ons volk gestempeld heeft en van grote betekenis voor de volksontwikkeling.

We moeten, aldus mevr. Gardeniers-Berendsen, steeds meer terug naar de wortels van onze beschaving en onze levensbeschouwing is diep geworteld in de Bijbel. Zij achtte dit vervolg op de Delftse en de Keulse Bijbel een uiting van goede samenwerking en modern ondernemerschap.

Lindenberg
Aan het dankwoord van minister Gardeniers ging wat vooraf: de heer Chr. Sneep van uitgeverij Buijten en Sehipperheijn te Amsterdam overhandigde haar een in leer gebonden exemplaar van de prentbijbel die bekend staat als een der prentbijbeluitgaven van de 18e-eeuwse uitgever Jacob Lindenberg (anno 1703) te Amsterdam. De bijbel is een gezamenlijke uitgave van Buijten en Schipperheijn, T. Wever te Franeker en Repro-Holland te Alphen aan den Rijn.

Boekhandel Lindenberg komt er derhalve niet aan te pas. Maar omdat de eerste druk eeuwen geleden bij boekhandel en uitgeverij Jacob Lindenberg verscheen, van wie nog geen enkele verwantschap met de huidige Rotterdamse broers Bram en Piet Lindenberg is aangetoond, vond men het toch een aardig idee, de presentatie hier te doen plaatshebben zoals P. Lindenberg uiteenzette.

Natuurlijk hield de bekende prentbijbel-specialist Wilco C. Poortman uit Zeist een causerie over het ontstaan van de prentbijbeis en speciaal van déze van Lindenberg, De Hooghe en ds. Henricus Vos: „Alle de Voornaamste Historiën der Ouden en Nieuwen Testaments. Verbeeld in uytsteekende Konst-Platen, Door den Wyd-beroemden Heer, en Mr. Romeyn de Hooghe."

Vergunning

Via de middeleeuwse Armenbijbel, de prenten van Melanchthon, Goethes interesse in de prentbijbel van Merian, de afwezigheid van prenten in de bijbel wanneer de Dordtse'synode zijn zin gekregen had en de los leverbare bijbelprenten leidde de heer Poortman de genodigden naar Jacob Lindenberg en diens nogal kwalijke praktijken (wanbetalingen, faillissementen) en naar de 138 koperen etsplaten die De Hooghe-voor hem moest vervaardigen.

Hij wilde ze gebruiken in een bijbel in de vertaling van Luther, had daarvoor privilege van de Staten van Holland nodig èn van de kerkeraad der Lutherse gemeente van Amsterdam; kreeg die niet, maar liet in de bijbel die hij met veel strubbelingen mocht uitgeven tenslotte toch de prenten opnemen: dat bespaarde hem de nodige vergunning voor een afzonderlijke prentbijbel, want in een gewone bijbel wat prenten mee laten inbinden was niet aan een overheidstoestemming gebonden...

Na veel verwikkelingen, ook met de Waalse predikant Basnage in Rotterdam die de tekst bij de platen zou schrijven, liet Lindenberg dit werk nog eens door ene ds. Henricus Vos doen en dié prentbijbel is nu herdrukt, al was er geen enkel compleet exemplaar beschikbaar.

Edelman-doctor...

Van deze uitgave met tekst van Vos zijn wel acht drukken verschenen, maar Lindenberg, die weigerde de bijbel in compagnie met anderen uit te geven omdat hij een vrouw met veel kapitaal getrouwd had, ging in 1702 ondertussen wel failliet. Hij liet o.a. de koperplaten van De Hooghe vernietigen. Deze etser-graveur, tijdgenoot van Jan Luyken, had buiten ons land een grote faam.

Hij was in de Poolse adelstand verheven, noemde zich ook doctor in de (beide) rechten nadat hij in Harderwijk de meestertitel en doctorsbul gekocht had — dat ging toen erg simpel — en werd uit Amsterdam weggeplaagd omdat hij, aldus Poortman, nogal wat spotprenten op de Amsterdamse vroedschap had gemaakt.

Daarna verschenen er pamfletten die hem beschuldigden van ...pornografie...

Dat liep zo'n vaart niet. Maar zijn bijbelse voorstellingen zijn, meent Poortman, niet diepzinnig of emotioneel; het zijn voor hem gewoon verhalen die hij uitbeeldt op de wijze die indirect ontleend is aan die van Rembrandt. In het 18e-eeuwse Frankrijk heeft Romeyn, die ook in pa^js ^e^^te, veel invloed gehad naar eigen zeggen had hij in zijn atelier „gedurig 36 knechts aan het werk".

Opdracht aan VOC

De prentbijbel, mooi herdrukt op getint papier op zeer groot formaat (25 bij 38.5 bij 3 cm), bevat 138 kunstplaten telkens op één pagina (die alle eenzijdig bedrukt zijn), met kort gedicht en een bijpassend verhaal van Henricus Vos. Voorin is een ets met breedsprakige opdracht opgenomen voor de bewindhebbers van de Verenigde Oostindische Compagnie.

Daarnaast zijn er twee grote titelprenten (OT en NT), vijf landkaarten over twee pagina's per stuk met toelichting, een „voorrede" van ds. Frederik van Leenhof op rijm, een woord vooraf van de uitgever en een gedicht van Vos ter inleiding, terwijl een omvangrijke bijdrage van Wilco Poortman, achterin opgenomen, veel verheldert over het tot stand komen van dit vroeg-18e-eeuwse bijbelse prentenboek. Dat is deze auteur en verzamelaar, van wie in de loop van dit jaar het omvangrijke ,,Bijbel en Prent" verschijnt bij „De Banier", wel toevertrouwd.

Scheve prenten?

De uitgave begint met prenten van Gods heerlijk oog, de val der engelen en de schepping van mens en wereld; inclusief de ons nu soms wat naïef voorkomende teksten van Vos en eindigt — althans in mijn exemplaar — wonderlijk genoeg met het verhaal van Saulus' vlucht via een mand over de muur, terwijl juist daarvóór de prenten bij Openbaring zijn opgenomen: de overwonnen draak, het nieuwe Jeruzalem. Vermoedelijk dus een fout  ingebonden (recensie)exemplaar.

(Ik weet niet of er voor de pers wat minder fraaie soorten uitgelicht zijn, maar in mijn nummer zijn een aantal prenten ook duidelijk scheef onder het fotokopieerapparaat vandaan gekomen; voor zo'n te kostbaar boek niet zo'n beste beurt. In elk geval lopen bij mij o.a. de Schenker en de bakker, de kwakkelen in de woestijn en de hoofden van Achabs zonen helemaal schuin omhoog. Maar misschien is de failliete Jacob Lindenberg ook hiervan de dader?...)

De prentbijbel bedraagt tot 15 april nog ƒ 395,-; daarna wordt het 450 gulden voor de eenvoudige kunstleren uitvoering. Een aantal in leer gebonden exemplaren kan men voor 625 en straks 695 gulden krijgen.

Dit artikel werd u aangeboden door: Reformatorisch Dagblad

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 7 februari 1981

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

Prentbijbel van Romeyn de Hooghe verscheen zonder vergunningen

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 7 februari 1981

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

PDF Bekijken