Bekijk het origineel

Donkere wolken boven Vijfde Franse Republiek

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Donkere wolken boven Vijfde Franse Republiek

Linkse Mitterrand morgen tegenover rechtse regering

8 minuten leestijd

Donkere wolken pakken zich samen boven de Franse Vijfde Republiek. Als de verkiezingen morgen voor de Nationale Assemblee een overwinning voor rechts zullen opleveren, en dat is nu al bijna zeker, krijgt men een uiterst vreemde situatie: een linkse president die wordt geconfronteerd met een rechtse meerderheid in het parlement.

Toen president Charles de Gaulle in 1958 de Vijfde Republiek oprichtte met een nieuwe grondwet, ging hij ervan uit dat de politiek machtige president zich altijd gesteund zou weten door een comfortabele meerderheid in het parlement. Le General maakte een eind aan de situatie van de staatshoofden onder de Vierde Republiek, die niet meer waren dan lamgeslagen lintenknippers.

De Gaulle had met zijn grondwet geen rekening gehouden met de situatie die hoogstwaarschijnlijk volgende week in Frankrijk zal zijn ontstaan: een linkse president die moet samenregeren met een rechtse regering.

Inzet voor de verkiezingen van morgen zijn 577 zetels in de Nationale Assemblee. Het staat vrijwel vast dat links zijn absolute meerderheid van de afgelopen vijf jaar zal verliezen. Volgens de laatste opiniepeiling, die van vorige week zaterdag, zal rechts 55 procent van de stemmen behalen en links 45 procent.

Constitutionele crisis

Maar terwijl het Franse volk zich vooral druk maakt om de partijleuzen over werkloosheid, de kwaliteit van het onderwijs en de grote immigratie, dreigt het land na de verkiezingen terecht te komen in een constitutionele crisis.

De afgelopen decennia wordt de Franse president beschouwd als een van de machtigste politici in de westerse democratieën. Grondwettelijk gezien heeft hij meer macHt dan de president naalB FRANSE NATIONALE VERGADERING Aantal zetels per politieke fractie •tnnCESCHMVtl, 1978 1981 JI HET IIGESCHMV» van de Verenigde Staten. Hij alleen' kan het besluit nemen tot het inzetten van de Franse kernmacht. En, op een heel ander niveau, hij is ook degene die bevriende zakenlieden aanwijst om het eerste particuliere televisiestation. Canal 5, te runnen. Mitterrand heeft overal een vinger in de pap.

De politieke constellatie na de verkiezingen van morgen heeft al voor de nodige verwarring gezorgd in Frankrijk. De afgelopen tijd zijn duizenden boeken en artikelen over de politieke toekomst van het land verschenen. Allerlei theorieën zijn uiteengezet over het al dan niet mogelijk zijn van de „cohabitation", oftewel het samenleven van de socialistische prosident met een regering van andere kleur.

Presidentiële monarchie

Dat de presidenten De Gaulle, Pompidou, Giscard d'Estaing en Mitterrand altijd beschikten over een politieke meerderheid had tot gevolg dat het regime zich tot een soort presidentiële monarchie ontwikkelde. Van een dergelijke monarchie is in de grondwet evenwel geen sprake. Volgens de gezaghebbende professor Maurice Duverger zorgt de grondwet zelfs voor een President Mitterrand te midden van de socialistische regering, waarmee hij de laatste vijf jaar Frankrijk heeft bestuurd. Na morgen zal er een andere regeerploeg staan, Mitterrand mag nog twee jaar blijven staan. goede machtsdeling. Duverger ontwikkelde zijn theorie voor de verkiezingen van 1978, toen president Giscard d'Estaing dreigde te moeten samenwerken met een linkse parlementaire meerderheid.

De grondwet noemt de mogelijkheid tot coëxistentie tussen de president en de premier niet met zoveel woorden. Zij bevat wel bepalingen die samen regeren mogelijk maken: de president wordt voor zeven jaren gekozen, het zogenaamde „septennat", terwijl de Assemblee voor vijf jaar wordt gekozen. De kans dat de president, die een premier uit de parlementaire meerderheid aanwijst, twee jaar met een regering van andere politieke signatuur moet samenwerken wordt dus niet uitgesloten. Een andere bepaling is dat de president geen verantwoording aan het parlement hoeft af te leggen. Wat de ontwikkelingen ook zijn, hij mag zijn mandaat uitzitten.

Het belangrijkste wapen waar de president over beschikt is het recht de Assemblee hoogstens een keer per jaar te ontbinden. Een dergelijke beslissing zou echter geen enkele zin hebben als hij dat doet omdat de Assemblee een door hem benoemde premier afwijst. Hij zou zich daarmee alleen maar de ergernis van de kiezers op de hals halen, wat een nog grotere meerderheid tegen hem tot gevolg kan hebben. Tot ontbinding van het parlement zal hij derhalve alleen overgaan als er geen parlementaire meerderheid meer te vinden is.

„Alleenheerser"

De presidenten hebben hun macht onder de Vijfde Republiek veelal door decreten uitgebreid, ontwikkelingen die geen verzet van de geestverwante premiers hebben ondervonden. Zo kunnen zij functionarissen op alle niveaus benoemen, zoals leden van de Raad van State, rectoren, ambassadeurs. De grondwet voorziet er echter in dat de premier in bepaalde gevallen de decreten van het staatshoofd via kaderwetten kan herroepen. Ook kan de premier besluiten nemen per decreet in de ministerraad waar de president niet bij is.

Dat de president „alleenheerser" is op gebieden als defensie en buitenlandse politiek staat ook niet in de constitutie vast maar is een opvatting die door gewoonte is gegroeid. Het is krachtens in de jaren zestig uitgevaardigde decreten dat de president, die volgens de grondwet wel hoofd is van de strijdkrachten, het laatste woord heeft in beslissingen op het gebied van de nationale veiligheid en over inzet van de kernmacht. Het leger zou de herroeping van deze decreten overigens niet dulden omdat de geloofwaardigheid van de „force de frappe" erdoor zou worden geschaad.

Frangois Mitterrand heeft er geen enkele twijfel over laten bestaan dat hij tot het einde van zijn ambtstermijn in 1988 denkt aan te blijven. Bij de rechtse oppositie heeft dit vooruitzicht van een politieke voordeurdeling tot scherpe polemieken geleid. Ex-president Giscard d'Estaing en de neo-gauUistische leider Chirac zijn tot samenwerking met de socialistische president bereid, mits deze het regeren zal overlaten aan de nieuwe meerderheid die de parlementsverkiezingen zullen opleveren. Mitterrand zou zich volgens hen in de rol van een constitutionele monarch moeten schikken.

Grootrespect

Daarentegen betoogt een ander vooraanstaand rechts leider, Raymond Barre, dat de „cohabitation" onvermijdelijk tot verlamming van de staat zal leiden. In de hypothese van vervroegde presidentsverkiezingen is Raymond Barre al geruime tijd de beste kandidaat van rechts. Barre heeft er alle baat bij dat presidentsverkiezingen dit jaar en zo snel mogelijk na de parlementsverkiezingen worden gehouden. Zijn kansen beloven af te nemen naarmate de „cohabitation" beter zou functioneren.

Niets in de grondwet verplicht overigens president Mitterrand ertoe te vertrekken wanneer zijn partijgenoten morgen het onderspit delven. Zijn sterkste punt in zo'n situatie belooft het feit te zijn dat een meerderheid van de Fransen groot respect voor het presidentschap heeft. Die meerderheid wenst dat het staatshoofd ook na een socialistische nederlaag zijn functie zal kunnen behouden.

Mitterrand zal dus met een vijandige meerderheid in het parlement worden geconfronteerd. De presidentiële dominantie die de Vijfde Republiek tot nu toe kenmerkt, zal dan plaats maken voor een meer parlementair regime. De desbetreffende teksten van de grondwet zijn zo ambivalent dat zowel een presidentiële als een parlementaire uitleg mogelijk is.

Eric Bogerman schetst in zijn onlangs verschenen boek „Frankrijk 19811986" verschillende scenario's die mogelijk worden. De eerste minister zal niet langer van het staatshoofd afhankelijk zijn, zoals tot nu toe het in de Vijfde Republiek het geval was. Zijn positie zal vergelijkbaar worden met die van bondskanselier Kohl of premier Thatcher. Omgekeerd echter hoeft Mitterrands rol niet te zijn uitgespeeld. Al is het waarschijnlijk dat de president zich in het eerste stadium van de „cohabitation" op de achtergrond zal moeten houden.

In tactisch opzicht heeft Mitterrand in ieder geval de laatste twee jaar van zijn ambtstermijn goed voorbereid. Door de introductie van het evenredig kiessysteem wil Mitterrand verhinderen dat de neo-gaullistische RPR morgen het socialistische voorbeeld van 1981 kan kopiëren door in haar eentje de absolute meerderheid van de parlementszetels te veroveren. Mitterrands positie zou in zo'n geval onhoudbaar worden. De twee rechtse partijen RPR en UDF samen zullen waarschijnlijk wel de absolute meerderheid kunnen behalen. Maar de socialisten moeten wel in staat worden geacht een derde van de parlementszetels te veroveren. In een dergelijke constellatie kan Mitterrand de nodige ruimte tot manoeuvreren behouden. Het vooruitzicht van vervroegde presidentsverkiezingen, zoals vooral Raymond Barre die nastreeft, wordt dan minder plausibel.

Nog niet afgeschreven

Barre voorspelt dat de „cohabitation" president Mitterrand in staat zal stellen het economische programma van een conservatieve regering te saboteren. Maar het is twijfelachtig of de president hiertoe de middelen zal bezitten. Mitterrand zal zich niet openlijk kunnen verzetten tegen de wensen van de meeste Franse kiezers, ervan uitgaande dat dezen zich morgen voor beëindiging van de socialistische periode en voor een nieuw economisch programma zullen uitspreken.

Tegelijk zal het een rechtse regering niet meevallen op korte termijn zichtbare verbetering in de economie en vooral de werkgelegenheid aan te brengen. De openbare mening in Frankrijk is nogal wispelturig, en het uitblijven van concrete resultaten kan een conservatieve coalitie snel opbreken. Bij zo'n ontwikkeling kan het enige wapen van belang waarover president Mitterrand tijdens de „cohabitation" zal beschikken, namelijk het uitschrijven van vervroegde presidentsverkiezingen, wel eens doeltreffend kunnen blijken. In ieder geval is het te vroeg om Frangois Mitterrand nu al af te schrijven.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 15 maart 1986

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

Donkere wolken boven Vijfde Franse Republiek

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 15 maart 1986

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

PDF Bekijken