Hertog van Gelre bouwde bij Nijkerk slot Hulkestein als verdedigingswerk

Het "ampt Neijkerk", het uiterste westen van Gelre, lag strategisch. Want het Sticht bestaat uit twee delen, namelijk het Benedensticht (Utrecht) en het Oversticht (Overijssel en Drenthe). Als er oorlog was tussen Gelre en het Sticht -wat nogal eens gebeurde- viel de verbinding over land weg. De route via de Zuiderzee was de levensader tussen het Benedensticht en het Bovensticht. Als men dan nu aan de kust een slot zou bouwen, dan bood dit de hertog van Gelre de mogelijkheid de Stichtse transporten over zee te hinderen.
In het jaar 1427 trokken de troepen van de bisschop van Utrecht weer eens de Veluwe binnen. Ook Nijkerk kreeg in deze strijd weer zijn portie mee. Om dit in de toekomst toch tegen te gaan is men begonnen met de bouw van slot Hulkestein. Eind 1427 was de bouw voltooid. De strijdende partijen sloten in 1429 vrede, maar toch bleef het kasteel van belang. Vanuit Nijkerk kan men nu de monding van de Eem beheersen en de toegang naar de Zuiderzee bewaken. Tevens werden de bewoners van de Veluwe en met name Nijkerk beschermd. Het slot was voor de verdediging gunstig gelegen.

Hulken

Hoe kwam het slot eigenlijk aan zijn naam? De naam heeft het kasteel te danken aan de schepen die in de bij het slot behorende havens lagen. Deze werden namelijk hulken genoemd. Een hulk was een in de vijftiende tot zeventiende eeuw vrij veel voorkomend, tamelijk groot zeilschip.

In het jaar 1517 nam Felix van Oostenrijk Hulkestein in en hij liet de toren, die de voornaamste versterking van het slot was, met buskruit opblazen, de muren werden vernield en de schepen in de haven, de hulken, werden verbrand. Dat het kasteel van enorm strategisch belang was, blijkt wel uit het feit dat de hertog van Gelre, Karel van Egmond, na enkele maanden al weer begon met de herbouw van het verwoeste kasteel. Groter en sterker werd het kasteel weer opgebouwd. Uit een geschrift van de Veluwse drost Gerrit van Scherpenzeel aan de hertog van Gelre kunnen we iets te weten komen over het slot Hulkestein.

Goede uitkijkpost

Het nieuwe kasteel bestond uit een toren met een brede onderbouw. Van bijgebouwen wordt niet gesproken. De toren telde drie verdiepingen en was waarschijnlijk tien a twaalf meter hoog. Omdat het landschap van Nijkerk en de polder Arkemheen nogal vlak is, moet Hulkestein een zeer goede uitkijkpost geweest zijn. Op de bovenste verdieping bevond zich de voorraad buskruit van Hulkestein. De reden waarom dit op de hoogste plek werd bewaard moet gezocht worden in het feit dat het omliggende land zo vochtig was en de derde verdieping was voor de drie volle vaten buskruit de meest droge plek. Op de middelste torenverdieping stonden twee bedden en tevens bevond zich daar de graanvoorraad van ongeveer 500 liter rogge; ook de turf was daar opgeslagen. Beneden was de keuken met potten, pannen en de voedselvoorraad (bestaande uit onder andere zout, boter, vlees en haring). Ook het wapenarsenaal lag beneden in de toren. De wapenvoorraad van 50 geweren en twee kanonnen bood wat bewapening betreft de mogelijkheid om bij dreigend gevaar het aantal manschappen snel op te voeren.

Koeien geroofd

Grote wapenfeiten hebben de soldaten van Hulkestein na de herbouw waarschijnlijk niet geleverd. Eén keer hebben de soldaten een jonge klerk die van het Benedensticht naar het Oversticht wilde gaan en er ietwat verdacht uitzag, overvallen, beroofd en gevangen gezet op het kasteel. In 1528 schijnen de soldaten van Hulkestein ook een groot aantal koeien uit Utrecht geroofd te hebben. Maar deze buit moesten ze op aandrang van de hertog weer prijsgeven.

Nadat het nieuwe slot jarenlang als afweer tegen de vijand dienst had gedaan, verloor het indrukwekkende kasteel in 1544 zijn functie omdat de Nederlandse Gewesten, inclusief Gelre, één geheel waren geworden onder Karel V, de Habsburger. Het kasteel werd niet meer goed onderhouden en van de kostbare stenen van Hulkestein werd later in het stadje Nijkerk een huis gebouwd met een zeshoekig torentje: Nieüw-Hulkestein, Torenhuis of ook wel Pannekoékhuis genoemd. In de tweede helft van de achttiende eeuw woonden hier de voorouders van Bernardus Kardinaal Alfrink. Niemand zal in die tijd vermoed hebben dat een telg uit het geslacht Alfrink, dat woonde in een huis opgebouwd uit de ruïnes van het oude slot Hulkestein in de Zuiderzee, een slot gebouwd tegen de bisschoppen van Utrecht, eens bisschop van Utrecht zou worden...

Restanten

Het verhaal gaat dat het in de tijd dat de Afsluitdijk nog niet was aangelegd kon gebeuren dat, als het water van de Zuiderzee bij Nijkerk laag stond en er een oostenwind waaide, er aan het Zuidcrzcestrand tussen Bunschoten en Nijkerk restanten van een groot bouwwerk droog kwamen te liggen. Een gedeelte van een oude poort, een opening als van een venstertje, verscholen in zwaar, maar oud en vergaan muurwerk vormden tastbare herinneringen aan het eens zo trotse kasteel Hulkestein. In 1983 is er een onderzoek gedaan naar Hulkestein, maar de ruïne is niet gevonden. Waar slot Hulkestein precies heeft gestaan, is daarom een moeilijk te beantwoorden vraag. Historische teksten over de plaats van slot Hulkestein zijn schaars. Uit twee processtukken van 1621 en 1622 kan geconcludeerd worden dat Hulkestein ongeveer 750 meter ten noordwesten van de Rassenbeeksluis heeft gestaan. Wil men op deze plaats nogmaals een poging wagen om op zoek te gaan naar de ruïne van het kasteel Hulkenstein, dan heeft men niet veel kans op succes, want daar waar het legendarische kasteel Hulkestein eens stond ligt nu de dijk van de polder van Zuidelijk Flevoland.

Bron: drs. F. van Dooren, Landschappen van Nijkerk- Arkemheen. Uitgeverij Callenbach-Nijkerk.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen