Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Thomas Shepard, vruchtbaar schrijver en stichter van Harvard-Universiteit

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Thomas Shepard, vruchtbaar schrijver en stichter van Harvard-Universiteit

„Met zulke studieresultaten was een beurs goed aan hem besteed"

12 minuten leestijd

Het is een opmerkelijk feit dat in een tijd waarin de kerkverlating steeds onrustbarender vormen aanneemt, steeds meer herdrukken verschijnen van de werken van de 'oude schrijvers'. Met name de buitenlandse auteurs mogen zich in een goede belangstelling verheugen. Recentelijk verscheen een herdruk van "De gezonde gelovige" van dominee Thomas Shepard bij Den Hertog BV te Houten. Wellicht is het verschijnen van dit prachtige boek een goede aanleiding om onze aandacht te richten op Shepard, een man die veel geschreven heeft.

Shepard was niet alleen een man die veel geschreven heeft, maar vrijwel alles wat hij in zijn toch niet zo lange leven schreef was ook van hoog geestelijk gehalte, doorademd van een geestelijk-praktische gezindheid. Vandaar dat we in dit artikel aandacht willen besteden aan Thomas Shepards levensloop. En vooral aan zijn werken. In het bijzonder het pas verschenen werk willen we met elkaar wat nader bezien, omdat het mij voorkomt dat allerlei verkeerde opvattingen die thans alom worden verbreid, reeds door Shepard op een grondige en duidelijke wijze werden weerlegd.

Wie was Thomas Shepard? Een puriteins godgeleerde, een balling om des gewetens wil, een prediker in twee werelddelen en de stichter van de Harvard Universiteit. Hij werd geboren te Towcester in het Engelse graafschap Northamptonshire, op 5 november 1604. Over zijn geboortejaar heeft lange tijd enige verwarring bestaan, en sommigen noemen niet 1604 maar 1605 als zijn geboortejaar. Als dat waar was, zouden verschillende data in Shepards leven óók moeten 'opschuiven', maar het is nu vrijwel zeker dat de eerstgenoemde datum de juiste is.

Puriteinse opvattingen

Na zijn schooljaren te Towcester vertrok Thomas naar Emmanuel College te Cambridge, waar hij op 10 februari 1620 werd toegelaten als "student met een beurs". Later zou hij zelf in Amerika het stelsel van studiebeurzen invoeren, kennelijk overtuigd van het nut daarvan!

Het is vrijwel zeker, dat zonder een beurs de academische opleiding voor de jonge Thomas onmogelijk zou zijn geweest. Zijn vader was namelijk een eenvoudige kruidenier. Reeds in 1623 behaalde Thomas het kandidaats-diploma (Bachelor of Arts), en na nog vier jaar studie was hij "Master of Arts" (het doctoraal- examen). Met zulke studieresultaten was de beurs goed besteed!

Tijdens de universitaire periode was hij een man geworden met strenge puriteinse opvattingen. Op 13 juli 1627 werd hij geordend tot predikant in de Kerk van Engeland. Na het slagen voor het doctoraal-examen verbleef hij de rest van het jaar 1627 te Tarling in Essex, in de pastorie van dominee Thomas Weid. Waarschijnlijk in het vroege voorjaar van 1628 werd hij predikant te Earles- Colne. Daar woonde en werkte hij ongeveer drie jaar.

Hoogkerkelijk denkend

Op 16 december 1630 werd de jonge predikant ontboden bij William Laud, toen nog bisschop van Londen, later aartsbisschop van Canterbury. Laud verbood Shepard de uitoefening van zijn ambt in het bisdom Londen, vanwege de inhoud van Shepards prediking! Laud was een zeer hoogkerkelijk denkend man, wiens opvattingen op bepaalde punten de roomse leer zeer dicht benaderden en die volledig dacht volgens de historische lijn. De Kerk van Engeland, zónder pausdom en aflaat weliswaar, maar met veel vormendienst en een remonstrantse leer, was voor hem dè kerk. Merkwaardig is het, dat hij wel langs historische lijnen dacht wanneer het ging over de wordingsgeschiedenis van de Kerk in Engeland, maar dat hij Gods genadig ingrijpen door de reformatie niet 'vermocht te zien als een historische gebeurtenis niet alleen, maar als een schakel in de geschiedenis van de kerk. We mogen toch weten dat God de geschiedenis schrijft met Zijn eigen hand! Laud heeft onzegbaar veel kwaad gedaan aan de zaak van Christus in Engeland, gevangen als hij zat in het beginsel van de historische legitimiteit. Onder het bewind van Oliver Cromwell zou zijn optreden hem op 10 januari 1645 letterlijk het hoofd kosten!

Huisprediker

Nadat Shepard de uitoefening van zijn ambt was verboden, keerde hij terug naar zijn geboorteplaats Towcester. Na enige tijd werd hij "huisprediker" en leraar bij Sir Richard Darley, een edelman te Buttercrambe, in de North Riding van Yorkshire. In 1632 trad hij in het huwelijk met een nicht van Darley, Margaret Tauteville. Niet lang na zijn huwelijk vertrok hij naar Heddon bij Newcastle in Northumberland. Ook daar mocht hij zijn ambt niet bedienen wegens zijn streng-puriteinse opvattingen. De bisschop van Durham, Morton, verbood hem het preken en catechiseren, omdat „Laud al eerder notitie van hem genomen had". Bisschop Morton werd hierin gesteund door aartsbisschop Neile van York.

Op allerlei manieren werd het Shepard dus onmogelijk gemaakt zijn ambt te vervullen waartoe hij zich toch zo duidelijk geroepen wist. Hij besloot daarop naar de Engelse koloniën in Nieuw Engeland, Noord-Amerika, te vertrekken, in de hoop daar in vrijheid te kunnen werken. In oktober 1634 vertrok hij per schip naar Boston in Noord-Amerika. Het schip waarop hij zich bevond werd echter door een zware storm naar Engeland teruggedreven, zodat Shepard niet lang na zijn vertrek weer terug was in Engeland.

Onderduiken

Onder het bewind van Oliver Cromwell zou Lauds optreden hem op 10 januari 1645 letterlijk het hoofd kosten! 1620 werd toegelaten als "student met een beurs". Later zou hij zelf in Amerika het stelsel van studiebeurzen invoeren, kennelijk overtuigd van het nut daarvan! Het is vrijwel zeker, dat zonder een beurs de academische opleiding voor de jonge Thomas onmogelijk zou zijn geweest. Zijn vader was namelijk een eenvoudige kruidenier. Reeds in 1623 behaalde Thomas het kandidaats-diploma (Bachelor of Arts), en na nog vier jaar studie was hij "Master of Arts" (het doctoraal-examen). Met zulke studieresultaten was de beurs goed besteed! Tijdens de universitaire periode was hij een man geworden met strenge puriteinse opvattingen. Op 13 juli 1627 werd hij geordend tot predikant in de Kerk van Engeland. Na het slagen voor het doctoraal-examen verbleef hij de rest van het jaar 1627 te Tarling in Essex, in de pastorie van dominee Thomas Weid. Waarschijnlijk in het vroege voorjaar van 1628 werd hij predikant te EarlesColne. Daar woonde en werkte hij ongeveer drie jaar. Tot augustus 1635 moest hij met zijn ;gezin in Engeland min of meer 'onderduiken'. Toen vertrok hij opnieuw naar Boston. Op 3 oktober 1635 kwam hij daar veilig aan. De zeereis was echter voor de familie Shepard een hele beproeving geweest. Shepard's vrouw, Margaret Tauteville, was ten gevolge van een zware kou doorlopend ziek tijdens de overtocht. In februari 1636 stierf ze, waarschijnlijk aan longontsteking, haar man achterlatend met een zoontje, Thomas jr. Een ander zoontje was reeds in Engeland gestorven. Kort na het sterven van zijn vrouw werd Shepard gekozen als herder en leraar te Newtown, waar vroeger de bekende dominee Thomas Hooker had gestaan. Hooker was met het grootste deel van zijn gemeente verhuisd naar de bekende Engelse universiteitsstad Oxford, waar de puriteinse theologie zo gebloeid heeft. Nog in 1636 werd er bij de "Algemene Raad" van de kolonie Massachusetts een plan ingediend tot het stichten van een universiteit. Naast Shepard was de drijvende kracht achter dit plan John Harvard, een rijk man, wiens levensloop veel overeenkomst vertoont met die van Shepard. Bezwaarlijk Besloten werd inderdaad een universiteit te stichten, en wel in Cambridge, dit laatste op voorstel van Shepard. Deze was kort tevoren voor de eerste maal weduwnaar geworden, en het is in te denken dat het geven van colleges in een andere plaats voor hem bezwaarijk zou zijn geweest. In 1639 stierf John Harvard. In zijn testament vermaakte hij zijn boekenbezit (400 stuks, toen een flinke bibliotheek) en de helft van zijn grote vermogen aan de jonge universiteit. Uit erkentelijkheid kreeg de nog steeds naamloze instelling daarop de naam van "Harvard-Universiteit". Nog steeds is "Harvard" een begrip in de wetenschappelijke wereld, maar helaas niet meer op het terrein van de puriteinse theologie!

Shepards ambtelijke bediening in Cambridge werd bijzonder gezegend: de Koning der Kerk hechtte er kennelijk Zijn zegel aan. Als prediker en als geestelijk raadsman was hij zeer gezocht. Edward Johnson noemt Shepards prediking „zielsverkwikkend".

Geen voet aan de grond

Opmerkelijk was dat het antinomianisme, dat in de Amerikaanse koloniën veel aanhang had, in Cambridge geen voet aan de grond kreeg. Middelijkerwijs door de evenwichtige, bijbelse prediking van Shepard? Theologisch was Shepard een volgeling van de door hem zeer bewonderde Calvijn. In de kerkregering was hij voorstander van het conjregationalisme, een tussenvorm tussen iet brownisme en het presbyteriaalsynodale systeem. We kunnen hier nu niet verder op ingaan.

In 1647 werd een door hem ontworpen kerkorde ingevoerd, en door de nauwe verbinding van kerk en staat in die dagen werd de kerkorde ingevoerd als wet in Massachusettes. Hij was ook de man die sterk ijverde voor het invoeren van het systeem van studiebeurzen voor studenten die zelf de studie niet konden betalen. Het begon met giften in natura (jaarlijks een vierde deel van een bussel tarwe) maar om praktische redenen ging men al spoedig over op giften in geld.

Shepard was niet alleen een ijverig prediker en een bevorderaar van het hoger onderwijs, ook de zending onder de Indianen had zijn belangstelling. Zijn vriend John Eliot stichtte de eerste zendingspost voor dit werk, en Shepard heeft hem voortdurend daarin gesteund. Men stelt het weleens zó voor, dat de kerken van de reformatie geen oog hadden voor het werk der zending. Maar zulke beweringen blijken bij nader en jrondig onderzoek te berusten op onbekendheid met de werkelijke situatie.

Arm, zwak en bleek

Shepards leven is niet alleen geweest een leven vol van allerlei activiteit, maar ook een leven vol van verdriet. Zijn persoonlijk leven kende heel wat droevige gebeurtenissen. We schreven hierboven reeds over de dood van zijn eerste vrouw en van een zoontje. In oktober 1637 trad hij voor de tweede maal in het huwelijk, nu met Joanna Hooker, een dochter van dominee Thomas Hooker, de predikant die voor hem in Cambridge werkzaam was geweest. Uit dit huwelijk werden 4 kinderen geboren, waarvan er een kort na de geboorte stierf, en een ander in de vroege kinderjaren. Alleen Samuel en John overleefden hun vader. Toen ook Joanne stierf, op 2 april 1646, kwam aan dit zeer gelukkige huwelijk een einde. Op 8 september 1647 huwde Shepard voor de derde maal, met Margaret Boradel. Uit dit huwelijk werd een zoon geboren, Jeremiah. Sterk is Shepard nooit geweest. Tijdgenoten beschrijven hem als een „arme, zwakke en bleke man". Hij is niet oud geworden: op 25 augustus 1649 stierf hij te Boston. Dat men hem nog niet vergeten is, ook niet in ons land, is wel te danken aan zijn schriftelijk nalatenschap. Want als puriteins schrijver neemt Shepard een belangrijke plaats in.

Shaperd als schrijver

Shepard heeft veel geschreven, over allerlei onderwerpen. Tijdens zijn leven verschenen heel wat boeken van zijn hand en na zijn dood werden nog enkele uitgegeven. Waarschijnlijk is zijn eerste werk geweest "The Sincere Convert", door J. Tobiassen ten onrechte vertaald met: De ware bekering. Convert betekent immers bekeerde, bekeerling, en niet bekering. In de jaren 1654 tot en met 1664 verscheen er in ons land jaarlijks een druk van dit werk! De uitgave van 1964 van Den Hertog is gebaseerd op de herdruk van 1664, dus precies na 300 jaar.

Onlangs werd mij gezegd dat sommigen ontkennen dat Shepard de schrijver is van dit werk, maar voor die mening zijn niet veel argumenten aan te voeren. Het onlangs door Den Hertog herdrukte "De gezonde gelovige" is eigenlijk een vervolg op "De ware bekering". En niemand heeft ooit ontkend dat dat een werk van Shepard is.

We kunnen in dit artikel niet alle boeken noemen die Shepard heeft geschreven. Werkelijk geïnteresseerden kunnen via de redactie van dit blad met mij contact daarover opnemen. Voor we wat nader ingaan op "De gezonde gelovige", noemen we nog alleen de werken van Shepard die in het Nederlands zijn vertaald. In de meeste gevallen zijn ze echter alleen antiquarisch verkrijgbaar. Die werken zijn: "Enige uitgelezen gevallen opgelost" (Certain se eet cases resolved), "Der heiligen kleinood" (The first principles of the oracles of God), "Overdenkingen en geestelijke bevindingen" (Meditations and spiritual experiences) en ten slotte "De gelijkenis van de tien maagden" (The parable of the ten virgins).

Beginnen bij het begin

"De gezonde gelovige" is door Den Hertog keurig uitgegeven, in een vormgeving' derhalve die bij de kostelijke inhoud past. Het boek is verdeeld in twaalf hoofdstukken, die weer zijn ondergebracht in drie lioofddelen. Het eerste hoofddeel, vijf hoofdstukken, gaat over de verlossing van een zondaar door Christus' macht. Achtereenvolgens toont Shepard aan dat, zoals de mens zélf de grote oorzaak is van zijn eeuwig verderf, Jezus Christus alleen de oorzaak is van verlossing en zahgheid. Als daden van Christus' macht in het verlossingswerk noemt hij de overtuiging van zonden, verder het gevoel van de zonden en de verbrijzeling van het hart. Dat is niet zonder betekenis: de overtuiging van zonde zou er óók nog kunnen zijn zonder de verbrijzeling van het hart! Dan worden nog genoemd: verootmoediging en geloof. We merken het aan alles, Thomas Shepard begint bij het begin. Hij is kennelijk niet bang geweest te worden uitgemaakt voor een „schematisch prediker". Het tweede hoofddeel telt zes hoofdstukken, die handelen over de betekenis en de vruchten van het geloof, de rechtvaardiging, de verzoening en de vrede met God, de aanneming tot kinderen, de heiligmaking, de vrije toegang tot God in het gebed, en ten slotte de heerlijkmaking. Dit alles wordt op een praktischgeestelijke manier beschreven, in een goed leesbare stijl. Weliswaar zijn de zinnen weleens wat lang voor ons, haastige twintigste-eeuwers, en is het soms goed merkbaar dat we met een vertaling uit het Engels te maken hebben.

Hoogst actueel

Het derde hoofddeel bestaat uit maar één hoofdstuk, over het leven der dankbaarheid. Hierin rekent Shepard grondig af met alle antinomianisme, maar ook met alle zelfgemaakte godsdienst. Met kracht en nadruk wijst hij op de plaats van de wet, óók in het stuk van de dankbaarheid. Wanneer we willen samenvatten, kunnen we zeggen dat Shepard in dit mooie boek heel wat zaken aan de orde stelt die hoogst actueel zijn. Ik denk aan de orde des heils, aan de noodzakelijkheid van de persoonlijke toepassing door de Heilige Geest aan het hart en in het leven van de zondaar van het door Christus verworven heil, verder aan de plaats van het geloof en de reeds genoemde plaats van de wet.

N.a.v.: "De gezonde gelovige", door Thomas Shepard, uitg. Den Hertog te Houten; 1987; 231 blz.; prijs 22,50 gulden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 29 april 1988

Reformatorisch Dagblad | 30 Pagina's

Thomas Shepard, vruchtbaar schrijver en stichter van Harvard-Universiteit

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 29 april 1988

Reformatorisch Dagblad | 30 Pagina's

PDF Bekijken