Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Gorbatsjov wil van stropers nette jachtopzieners maken

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Gorbatsjov wil van stropers nette jachtopzieners maken

Professor Vojtech Mastny over de coup in het Kremlin:

12 minuten leestijd

Professor Vojtech Mastny verricht tot juli volgend jaar wetenschappelijk onderzoek aan het Nederlandse Instituut voor Voortgezette Studie (NIAS) te Wassenaar.

„Europeanen hebben de neiging de Oost-Westbetrekkingen vooral vanuit politiek perspectief te beschouwen, Amerikanen daarentegen leggen de nadruk op de militaire factor. Ik geloof dat een combinatie van deze westerse benaderingen van het Oostblok het best is. Juist in deze roerige tijd in de Sowjet-Unie moet er zinvol te onderhandelen zijn met het Kremlin. Het is dan wel zaak Gorbatsjov op een redelijke wijze onder druk te blijven zetten".

Professor Vojtech Mastny -tot volgend jaar zomer te gast op het fraai gelegen Nederlandse Instituut voor Voortgezette Studie te Wassenaar— geeft ons na een boeiende conversatie over de enerverende gebeurtenissen in Moskou van precies een week geleden op de valreep nog een paar aardige opstekers mee. Mastny heeft internationaal naam gemaakt met zijn voortreffelijke studie "Russia's Road to the Cold War" (Ruslands Weg naar de Koude Oorlog). De Amerikaanse geleerde (Professor of International Relations aan de universiteit van Boston) geldt als een van de grootste kenners van Oost-Europa.

In de westerse pers zijn er de afgelopen dagen kritische kanttekeningen geplaatst bij het machtsspel dat Gorbatsjov gespeeld heeft. De partijleider beweert te staan voor meer democratie, discussies, verkiezingen met verscheidene kandidaten en machtsdeling. Welnu, naar deze principes handelde Gorbatsjov zelf niet. Integendeel, geheel in de politieke stijl van zijn voorgangers trok hij ook nog het ambt van president naar zich toe. Hoe kijkt u tegen de succesvolle 'Blitzkrieg' van de Sowjethervormer aan?

„Zijn optreden komt strikt bekeken inderdaad tegenstrijdig over. Maar in de )raktijk ligt dat anders. In de SowjetJnie is er sprake van een democratiseringsproces. Het streven is gericht op een opener politiek systeem en dat is heel wat anders dan een democratie naar westerse snit. Voorzo'n zware taak -denk aan de Sowjettradities- heb je een sterke leider nodig die de democratisering zelf van harte is toegedaan. Volgens mij lijdt het geen twijfel dat Gorbatsjov zo'n man is. In deze positie diende hij te verhinderen dat de tegenstanders van dit beleid te veel invloed konden gaan uitoefenen. Welnu, daar heeft hij eind vorige week via een 'coup' een stokje voor gestoken.

De veranderingen die hij in de top heeft aangebracht, betekenen geenszins een terugkeer naar het stalinisme of de een of andere traditionele vorm van Russische alleenheerschappij. Er wordt momenteel trouwens gewerkt aan grondwetswijzigingen die, zij het onder beding van een presidentschap met zeer grote bevoegdheden, het in het verleden zo schadelijk gebleken kwaad van machtsmisbruik voortaan moeten voorkomen. De kansen voor een democratisering van het Sowjetsysteem zijn met Gorbatsjovs overwinning toegenomen". Een monument in de Sowjetrepubliek Armenië ter herinnering aan de massamoord die de Turken in 1915 en volgende jaren op het Armeense volk hebben bedreven. ZATERDAG 8 OKTOBER 1988 Een nieuwe ster aan het Kremlinfirmament, het nieuwe lid van het Politburo Wadim Medwedev, heeft dezer dagen nog eens nadrukkelijk de idee van meer politieke partijen verworpen...

„Natuurlijk is het een ideale toestand wanneer er in een land meer partijen functioneren. Ik zou wensen dat de Sowjet-Unie er rijp voor was. De westerse landen hebben overigens over de invoering van ons type democratie honderden jaren gedaan. Misschien zijn sommige Oosteuropese landen er nu aan toe. Of dat ook het geval is met de Sowjet-Unie waag ik te betwijfelen. Wat dat betreft hoeven we niet op te kijken van Medwedevs uitlating.

Op weg naar een maatschappij waarin de verschillende meningen beter tot hun recht komen, heeft het Sowjetsysteem wel de vorming van zogenaamde informele groepen toegestaan. In de Baltische republieken lijken deze nieuwe organisaties nog het meest op politieke partijen, zij het dat ze tot op heden zichzelf zo niet noemen, noch geaccepteerd worden door de autoriteiten. De situatie in deze gebieden vormt echter een uitzondering op de regel in de SowjetUnie". Hoe kan een ex-chef van de KGB, het Politburo-lid Tsjebrikov, als voorzitter van een nieuwe juridische commissie van het Centraal Comité de stuwende kracht zijn in de omvorming van de USSR tot een rechtsstaat? En hoe kan een tegenstribbelaar op het perestrojkapad als zijn collega Ligatsjov voorzitter worden van een soortgelijke commissie die de Sowjetlandbouw van marktimpulsen moet gaan voorzien?

„In het Engels bestaat de uitdrukking "van een stroper een jachtopziener maken". Tsjebrikovs benoeming maakt deze beeldspraak waar! Als voorzitter van een commissie die juridische hervormingen moet gaan doorvoeren, kan Tsjebrikov dit proces heus niet in zijn eentje blokkeren. Nee, Gorbatsjov heeft het slim gespeeld. Hij dwingt niemand minder dan de voormalige KGBchef zich te identiferen met zijn hervormingsbeleid en zo is Tsjebrikov tegelijk nog een lichtend voorbeeld voor anderen! Voor opposanten wordt het op deze wijze extra moeilijk tegen de stroom in te zwemmen.

Ligatsjov is een wat ander verhaal. Hij is belast geworden met een wel heel weinig aantrekkelijke sector van de Sowjeteconomie. Ik kan me gewoon niet voorstellen dat Ligatsjov zijn stempel op het te voeren landbouwbeleid zal weten te drukken. Het grote belang en de brede maatschappelijke betekenis van de agrarische hervormingen nopen Gorbatsjov en zijn naaste adviseurs tot het spelen van een cruciale rol in Ligatsjovs domein. Ondertussen blijft hij wel alleen verantwoordelijk voor de gang van zaken. Alles wat verkeerd gaat in de landbouw kan in zijn schoenen worden geschoven! En dat werkt alweer in het voordeel van Gorbatsjov". Tot opvolger van Tsjebrikov als hoofd van de KGB is generaal Wladimir Krjoetsjkov benoemd. Deze man is vanaf 1986 lid van het Centraal Comité, maar heeft geen zitting in het Politburo. Momenteel is het enorme en machtige veiligheidsapparaat dus niet vertegenwoordigd in het absolute toporgaan van de Sowjet-Unie. Zegt deze situatie iets over de relatie Gorbatsjov-KGB?

We moeten onderscheid maken tussen de KGB als een van de zuilen van de macht en de KGB als politiek instrument. Onder Brezjnjev was de veiligheidsdienst uitgegroeid tot een zelfstandige politieke machtsfactor. Het nieuwe regime wil van deze erfenis af. Daarmee is de rol van de KGB zeker niet uitgespeeld onder Gorbatsjov. Hij wil maar al te graag gebruik blijven maken van de indrukwekkende hoeveelheid kennis die in dit orgaan is samengebald. Ondanks zijn bar slechte reputatie is de KGB van alle Sowjetinstanties het beste op de hoogte van de maatschappelijke werkelijkheid in de USSR. En dat is van kardinaal belang voor het uitzetten van de politieke lijnen.

Van groot belang is ook dat de KGB niet alleen de meest corrupte elementen binnen zijn gelederen telt, maar eveneens de beste en intelligentste! Ik denk dat Gorbatsjov na het wegsnijden van de rotte plekken uit de veiligheidsdienst de KGB graag wil benutten als zijn politieke instrument. Met de benoeming van een professioneel man als Krjoetskov tot hoofd van de KGB zonder hem op te nemen in het Politburo accentueert de jartijleider/president de nieuwe rol van iet veiligheidsapparaat.

Zoals we weten hanteerden Stalin en ook Lenin de veiligheidsdienst eveneens als een instrument en wel als een terreurmiddel. Ik geloof niet dat Gorbatsjov dezelfde kant op wil, nog afgezien van het feit dat hij er waarschijnlijk de kans niet voor krijgt". Vorige week heeft geen enkele nietRus politieke promotie gemaakt. In het huidige Politburo van twaalf leden en acht kandidaat-leden zijn de niet-Russische volkeren slechts door drie personen vertegenwoordigd, te weten de Oekraïense partijchef Sjtsjerbitski, de Witrus Sljoenkov en de Georgiër Sjewardnadze. Is de russificering onder Gorbatsjov toegenomen?

Het is een interessante ontwikkeling die Gorbatsjov problemen kan gaan opleveren. En dat te meer omdat het Russische volk het volgende decennium waarschijnlijk in de minderheid zal raken binnen het Sowjetimperium.

Nu valt het Gorbatsjov op dit ogenblik ook buitengewoon moeilijk om niet-Russen op een evenredige wijze in de politieke top op te nemen. Zijn grote probleem hierbij is de corruptie. Dat zie je vooral in de Aziatische republieken. Daar is het hele partijapparaat van hoog tot laag door knoeierijen aangetast. Haal uit deze Sowjetrepublieken maar eens niet-corrupte en tegelijk competente leiders vandaan!

Dit is natuurlijk geen onbeperkt geldig excuus voor Gorbatsjov. Nü vindt hij het belangrijker om zich door bekwame mensen te laten omringen dan zich druk te maken over een evenredige vertegenwoordiging van de niet-Russische nationaliteiten aan de politieke top. Dat probleem kan ook veel beter aangepakt door een reorganisatie van de Sowjetstaat op basis van echt federalisme in )laats van het schijnfederalisme van de aatste zeventig jaar. Gegeven de enorme druk die er in deze richting wordt uitgeoefend -kijk maar naar NagornoKarabach en de Baltische staten— zal Gorbatsjov deze netelige kwestie vroeg of laat moeten aanpakken".

Precies een week geleden trad Andrej Gromiko (gebarend met zijn hand) als president van de Sowjet-Unie af ten gunste van zijn rechterbuurman, partijleider Michail Gorbatsjov. stel eens dat ook de andere Sowjetrepublieken in hun streven naar meer autonomie eveneens dat lidmaatschap gaan opeisen. Zo'n ontwikkeling zou niet alleen de Sowjetregering, maar ook de andere VN-leden in ernstige verlegenheid brengen. Hoe kun je een dergelijk verzoek nog met goed fatsoen weigeren!" Zullen de brandende nationale problemen Gorbatsjovs machtsbasis niet op de lange of mogelijk zelfs korte termijn uithollen?

„Dat valt moeilijk te voorspellen. Opmerkelijk is ondertussen dat Gorbatsjov heel anders reageert op de Armeense uitdaging dan op de Baltische. En dat is begrijpelijk. Het betreft hier twee aparte probleemgevallen. De Baltische kwestie oogt voor hem veel gevaarlijker omdat Esten, Letten en Litouwers zich meer anti-Sowjet opstellen. De Armeniërs daarentegen keren zich vooral tegen hun buren, de Azerbeidzjanen.

Dat lijkt minder gevaarlijk, maar zo simpel ligt de nationale kwestie niet. In feite bedreigt het Armeense nationalisme de eenheid van de Sowjetstaat veel en veel meer! De Armeniërs trekken immers de mogelijkheid van het vreedzaam naast elkaar leven van verschillende volken binnen dezelfde staatsgrenzen in ernstige twijfel. Dat verklaart ook waarom de centrale Sowjetoverheid relatief strenger opgetreden is tegen het Armeense nationalisme dan zijn Baltische tegenhanger. Die tegenmaatregelen zijn mij trouwens nog meegevallen. Het had veel erger kunnen zijn.

In de Baltische staten daarentegen -en dan vooral in Estland— heeft het Gorbatsjov-regime veel meer tolerantie aan de dag gelegd. Nationalistische manifestaties werd geen strobreed in de weg gelegd. In Estland werd zelfs de oprichting van een politieke partij -zij het geen oppositie-, maar een pro-perestrojkabeweging- toegestaan. Op instigatie van Moskou -dat kan niet andershebben de plaatselijke partijleiders de Baltische nationalistische uitingen zelfs aangemoedigd.

Ik denk dat Gorbatsjov deze destabiliserende krachten toch als potentieel veelbelovende bewegingen inschat. Ze kunnen hem helpen bij de opbouw van een werkelijk federale Sowjetstaat op voorwaarde dat de Esten, Letten en Litouwers geen afscheiding van de USSR beogen. Tot dusverre is de eis van volledige onafhankelijkheid zelfs door de meest radicale groepen nog niet naar voren gebracht.

In deze ontwikkeling herken ik de status die Finland tegenover het tsarenrijk vóór de Eerste Wereldoorlog innam. Finland genoot toen echte autonomie en van deze situatie hebben zowel de Finnen als de Russen geprofiteerd. Mogelijk hoopt Gorbatsjov op een soortgelijke nuttige regeling met de Baltische staten. Mocht dat inderdaad haalbaar zijn dan is er hoop voor de omvorming van de Sowjet-Unie tot een echte federatie". Welke invloed oefenen de enorme problemen, waarmee Gorbatsjov in eigen land zoveel te stellen heeft, op zijn leiderschap in het Oostblok uit? In een concreet en actueel kader geplaatst: kan de Sowjetpresident zijn gast van deze week, collega Ceausescu van Roemenië, nog effectief onder druk zetten?

„Hij kan zeker niet dezelfde invloed uitoefenen als zijn voorgangers. Kijk maar eens hoe behoedzaam Gorbatsjov zich tegenover Ceausescu opstelt. Ze vechten hun meningsverschillen op een indirecte manier uit. Gorbatsjov praat over het binnen- en buitenlandse belang van hervormingen voor socialistische landen. Ceausescu haakt daarop in door te verwijzen naar hun verschillende ontwikkelingsniveaus. In feite praten ze gewoon langs elkaar heen.

In mei was ik nog in Boekarest. Tot mijn verbazing hoorde ik daar van diplomaten dat ongeacht de huidige slechte betrekkingen tussen Roemenië en de VS de Amerikaanse ambassade meer ingangen, meer contacten had bij Ceausescu's bewind dan de Sowjetvertegenwoordiging! We moeten daar ook weer geen overdreven betekenis aan gaan hechten. De Roemenen houden eigenlijk iedereen op zeer grote afstand.

Onder Gorbatsjov houdt de SowjetUnie zich erg op de vlakte ten aanzien van de interne ontwikkelingen in de Oosteuropese landen. Zij heeft de neiging hen hun eigen zaken te laten behartigen, zonder te veel druk uit te willen oefenen in de richting van hervormingen of op de rem te trappen bij al te grote ijver. Waar de grenzen van deze manoeuvreerruimte liggen, staat de Sowjetleiders niet helder voor de geest. Ze hebben zelf immers openlijk verklaard de optie van militaire interventies in de socialistische broederlanden achterhaald te vinden. De gewelddadige ingrepen in het verleden zijn fout geweest. Moskou hoopt er nu het beste van, maar ja, je kunt nooit weten. Onlangs hebben leden van het Karabach Comité al laten doorschemeren dat hun Sowjetrepubliek Armenië evengoed als de Oekraïne en Wit-Rusland recht heeft op het lidmaatschap van de VN.

Veertig jaar geleden werd de afzonderlijke vertegenwoordiging van de Oekraïne en Wit-Rusland in de VN als een bizarre politieke afwijking opgevat. Het stelde in de praktijk niets voor. Maar

Gorbatsjov schijnt sympathiek te staan tegenover een eventuele speciale autonomiestatus van de Baltische republieken binnen de Sowjet-Unie. Hij denkt daarbij vooral aan economische voordelen. De discussies over de idee om van Estland een speciale economische zone te maken met particuliere bedrijven vloeien uit deze gedachtengang voort.

De ontwikkeling van Oost-Europa wordt op dit ogenblik steeds meer van binnenuit bepaald. De Sowjet-Unie legt zich steeds meer bij dit proces neer. Als deze trend doorzet —volgens mij is het een onomkeerbaar proces— zullen we na verloop van tijd te maken krijgen met een heel ander Sowjetimperium. Welke vorm dat zal aannemen durf ik niet te zeggen, maar hetzelfde geldt voor Mr. Gorbatsjov".

Een vreedzaam tafereeltje in het roerige zuiden van het Sowjetimperium. een dame die verrukkelijke koeken verkoopt. Een Georgische geestelijke poseert gewillig met

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 8 oktober 1988

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

Gorbatsjov wil van stropers nette jachtopzieners maken

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 8 oktober 1988

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

PDF Bekijken