Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Niet-Russische volken wachten op een Gorbatsjov-doctrine

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Niet-Russische volken wachten op een Gorbatsjov-doctrine

Hoeveel vrijheid krijgen de republieken door perestrojka?

12 minuten leestijd

„Gorbatsjov bezit geen partijrecept voor een perestrojka-aanpak van het national iteitenprobleem. De volken van de SowjetUnie wensen perestrojka, verwachten perestrojka. Zij verlangen een nieuwe national iteitenpolitiek van de partijleiding, en juist die ontbreekt tot op dit moment. Gorbatsjov heeft een weifelend beleid gevoerd tegenover de niet-Russische volken en hij aarzelt nog steeds. Concessies en opmerkelijke staaltjes van glasnost wisselt hij plotseling af met repressailles, het afwijzen van alle eisen en het belasteren van activisten in Armenië en Estland die voor perestrojka opkomen. Zo schommelt hij maar heen en weer". Dr. Gerhard Simon van het Keulse Bundesinstitut für ostwissenschaftliche und internationale Studiën (Bonus 'denktank' voor Oosteuropa) over de last van het Sowjetimperium op de schouders van partijsecretaris/president Michail Gorbatsjov.

„Ik ben altijd van mening geweest dat de Sowjetleiders zich eens genoodzaakt zullen zien om aan de verlangens van de niet-Russische volken tegemoet te komen. Het punt is natuurlijk hoe ver die concessies zullen gaan. De huidige Sowjetleiders zullen het zeker noch de Esten noch enig ander Sówjetvolk voor de afzienbare toekomst toestaan zich van de Sowjet-Unie af te scheiden. Deze grens mag niet overschreden worden.

Maar tot welke concessies de partijleiding dan wel bereid moet zijn, weet ze naar mijn stellige overtuiging zelf ook niet! Het ontbreekt haar aan een nieuw nationaliteitenconcept. Wellicht kunnen we de huidige situatie omschrijven als het wachten op een Gorbatsjov-doctrine.

Twintig jaar geleden werd de Brezjnev-doctrine uitgevonden, dat wil zeggen de leer van de beperkte soevereiniteit van de Oosteuropese staten. Vandaag de dag beweren Sowjetpolitici en Sowjetjournalisten die achter GorbaIsjovs hervormingsbeleid staan, dat de Brezjnev-doctrine achterhaald is, niet meer bestaat. Nou ja, laten we het hopen. In elk geval bestaat er momenteel behoefte aan een Gorbatsjov-doctrine, die precies aangeeft hoe ver de niet-Russische volken in hun vrijheidsdrang mogen gaan.

Twintig jaar geleden ging het erom de vrijheid van de Oosteuropeanen in te perken. Nu ligt het allemaal nog moeilijker voor het Kremlin. De Sowjetleiders moeten thans de politieke speelruimte voor de niet-Russische volken binnen het Sowjetimperium gaan aangeven. Het wachten is derhalve op een Gorbatsjov-doctrine!"

Vruchteloze verwijten

„Tot op dit moment bedreigt de aanhoudende nationale onrust in de SowjetUnie Gorbatsjovs machtspositie nog niet. Ik behoor tot degenen die menen dat Gorbatsjov erg stevig in het zadel zit. Uit alles wat hij tot dusverre onderneemt, zoals een hervorming van de grondwet en een nieuwe opzet van zijn leiderschap, blijkt een groot zelfvertrouwen. Hoe zou hij het anders wagen in korte tijd zulke belangrijke wijzigingen door te voeren in het Sowjetsysteem?! Natuurlijk kan ook hij zich niet alles permitteren.

Anderzijds kan Gorbatsjov tegen de critici van zijn nationaliteitenbeleid zeggen: „Wat voor oplossingen hebben jullie dan? Als de onrust in de Kaukasus en in de Baltische republieken mijn schuld is, moeten jullie maar eens zeggen wat er dan moet gebeuren! Met een puur onderdrukkingsbeleid houd je op de lange termijn heus geen wereldrijk in stand". Ik geloof dat Gorbatsjov met deze argumenten sterk staat. Zijn tegenstanders kunnen hem wel verwijten maken, maar ook zij hebben geen concept voor een beter nationaliteitenbeleid.

Het is heel goed denkbaar dat er in de politieke top druk op Gorbatsjov wordt uitgeoefend, bij voorbeeld van centralistische Russische zijde. En daar geeft hij dan soms aan toe".

Niets bijzonders!?

„Je komt er overigens heel moeilijk achter wat zijn persoonlijke mening over het nationaliteitenvraagstuk in de Sowjet-Unie is. Tijdens zijn recente bezoek aan India liet hij zich ontvallen: „Ach wat in Estland gebeurt, is toch eigenlijk niets bijzonders! Dat past gewoon in het kader van de perestrojka. Er bestaat geen enkele reden voor om daar een oproer in te zien". Nauwelijks terug in Moskou, haalde hij echter weer onverwachts hard uit naar de Esten.

Deze manier van optreden in de nationaliteitenkwestie toont zowel zijn eigen politieke wisselvalligheid als de pressie waaraan hij blootstaat van de Russen in de hoogste partijregionen. Wat de praktische consequenties van zulke harde uitspraken uit Gorbatsjovs mond zijn? Ik zou dat op dit moment niet durven zeggen".

Vredestichter Gorbatsjov

„Tussen de situatie in de Transkaukasus en de Baltische republieken bestaan zeker verschillen. De situatie in het zuiden van de Sowjet-Unie is daarom al dramatischer en moeilijker omdat er bloed vloeit en het niet te overzien valt öf en hoe snel het centrale gezag in staat is de rust te herstellen en de veiligheid van de Armeniërs te garanderen.

Anderzijds bergt de ernstige situatie in de Transkaukasus vanuit Moskou bekeken ook het aspect van een geluk bij een ongeluk in zich. Het gaat hier namelijk om een conflict tussen twee nietRussische volken. Als natie staan deRussen er volkomen buiten. Het Russische centrale gezag krijgt zo de kans zich als vredestichter te profileren! Moskou's militaire ingrijpen was dringend noodzakelijk geworden. De Armeniërs weten heel goed dat er onder hen anders veel en veel meer slachtoffers gevallen zouden zijn.

Als Gorbatsjov nü een bekwaam beleid voert in de Transkaukasus, kweekt hij veel vertrouwen in zijn leiderschap bij zowel Armeniërs als verstandige Azerbeidzjanen. Zonder hem immers geen vrede! Beide volken kunnen momenteel niet buiten de Pax Sovietica (de Sowjetvrede). Een merkwaardige situatie, maar zo liggen de zaken nu eenmaal. Als volken elkaar naar het leven gaan staan, moeten goedwillende Armeniërs en Azerbeidzjanen wel dankbaar zijn dat Gorbatsjov troepen heeft gestuurd. Volgens mij is het ook de eerste keer in de geschiedenis van de Sowjet-Unie dat het besluit van Moskou om troepen van het ministerie van binnenlandse zaken in te zetten, door het welwillende buitenland niet slechts als noodzakelijk, maar zelfs als te laat en te weinig doortastend wordt beschouwd. Alweer een situatie waar het centrale Sowjetgezag politieke munt uit kan slaan".

Een Azerbeidzjaans gerucht
de ontwikkelingsniveau verkeerden. Vandaag de dag ligt Estland echter een hele generatie achter op Finland qua binnenlandse vooruitgang. Twintig jaar wordt wel gezegd. Kortom, de Baltische volken hebben eigenlijk niets aan de Sowjet-Unie te danken! Dat wil zeggen, op economische achteruitgang en verlies van onafhankeljkheid na".

„Interessant is de vraag waarom met maanden vertraging nu ook de Azerbeidzjanen tot massademonstraties zijn overgegaan. Mogelijk speelt het wijdverspreide gerucht van de losmaking van Berg-Karabach van de Sowjetrepubliek Azerbeidzjan en zijn annexatie door de Russische unierepubliek hierbij een belangrijke rol. Let wel, Berg-Karabach zou dus niet bij Armenië gevoegd worden, maar bij de Russische Federatie. Het is heel goed mogelijk dat juist dit gerucht de Azerbeidzjaanse emoties zo hoog heeft doen oplopen. De vrees Karabach kwijt te raken dreef honderdduizenden Azerbeidzjanen eindelijk mede de straat op in Bakoe en andere steden.

Geen Aziaat in Politburo

„In het Aziatische deel van de SowjetUnie ziet de situatie er anders uit. De Aziatische volken hebben, in tegenstelling tot de Europese niet-Russische volken, aan de Sowjetmacht wel wat te danken. Moskou heeft hen een zekere mate van modernisering gebracht. Dank zij de centrale Sowjetoverheid kwamen er een onderwijssysteem, een elementaire medische sector en een bescheiden industrialisatie van dè grond.

Wanneer de moslimvolken van de Sowjet-Unie hun huidige ontwikkelingsniveau vergelijken met dat van hun buren en geloofsgenoten in Afghanistan, Ik denk dat Gorbatsjov al een halfjaar % De Opperste Sowjet van de voor Moskou zo lastige Baltische republiek Estland in vergadering bijeen. geleden de knoop snel had moeten doorhakken door Berg-Karabach voorlopig aan te sluiten bij de Russische Socialistische Federatieve Sowjetrepubliek. Dat had een hoop narigheid voorkomen. De Azerbeidzjanen hadden zich daar toen eerder bij neergelegd dan nu het geval is. Momenteel eisen ze zelfs de opheffing van de autonome status van Karabach en de volkomen inlijving van dit overwegend door Armeniërs bewoonde gebied bij hun republiek. Het is ook een zeer ernstige zaak dat de criminelen die in Soemgait Armeniërs vermoord hebben, door demonstranten in Bakoe als nationale helden zijn vereerd".

Twintig jaar achterop

„De actuele gebeurtenissen van dit jaar tonen aan dat de Europese nietRussische volken in staat geweest zijn binnen zeer korte tijd tot eigen organisatie te komen en daarbij een opmerkelijke politieke activiteit ontplooid hebben. Wat wij dit jaar bij de Baltische volken en in de Transkaukasus gezien hebben, vind je niet terug bij de islamitische volken van de Sowjet-Unie.

Een schrijver uit Estland heeft onlangs opgemerkt dat voor de Tweede Wereldoorlog Estland en Finland politiek en economisch ongeveer op hetzelfPakistan en Iran, krijgt Moskou enig krediet. Daarom kijken de islamitische elites in de Sowjet-Unie anders tegen het centrale gezag aan dan de Baltische elites. Oezbeken en Toerkmenen piekeren er niet over zich af te scheiden van de Sowjetstaat. Integendeel! Ze willen juist meer van de Sowjetmacht hebben. Meer industrialisatie, meer ontwikkelingshulp.

Het is een schandaal dat de Aziatische volken niet in het huidige Politburo zijn vertegenwoordigd. Zoiets is in dertig jaar niet voorgekomen! Er zitten nu alleen nog maar Slaven in plus de Georgiër Sjewardnadze, maar die neemt zijn zetel in als minister van buitenlandse zaken en niet op grond van zijn nationale afkomst. Het is een ondragelijke situatie. Het is zelfs een stap terug ten opzichte van de Brezjnev-tijd".

Hoe valt dat te rijmen?

„We hebben hier opnieuw een bewijs van het ontbreken van een duidelijke nationaliteitenpolitiek. Enerzijds staat men de Sowjetvolken onder luide fanfares toe hun nationale belangen na te jagen. Zo kwamen Witrussen, Balten en Oekraïeners de afgelopen twee jaar in de officiële media nog wel op felle wijze voor hun moedertaal op en keerden ze

Dr. Gerhard Simon van het Bundesinstitut für ostwissenschaftliche und internationale Studiën te Keulen is een van de grootste westerse kenners van het ingewikkelde nationaliteitenvraagstuk in de Sowjet-Unie. zich heftig tegen de russificering van het onderwijs. Dat mocht allemaal. De centrale overheid werd zelfs bedolven onder een stortvloed van nationale culturele verwijten. Anderzijds worden daarentegen niet-Russen uit het Politburo en het Centrale Comité geweerd. Hoe valt dat nu te rijmen? Daar klopt toch niets van!

Ondertussen noemen historici en ook wel partijfunctionarissen in Litouwen en Estland de inlijving van de Baltische staten bij de Sowjet-Unie van 1940 heel openlijk een bezetting,, een agressiedaad. Tot voor kort heetten dezelfde historische gebeurtenissen „een sociale revolutie van de Baltische massa's", „een vrijwillige aansluiting". Vooral het streven van Estland naar grotere nationale zelfstandigheid is vanzelfsprekend een duidelijke uitdaging van de centraHstische eenpartijdictatuur in de SowjetUnie".

Russen 'in huis'

Blijkbaar is de vastbeslotenheid van de Esten bijzonder groot om juist nu van de gunstige omstandigheden te profiteren. Tegelijkertijd is hun vertwijfeHng bijzonder groot. De Letten verkeren voor zo'n stoutmoedig nationaal optreden in een moeilijker uitgangspositie. Ze hebben veel meer Russen 'in huis'. Daar komt nog bij dat de Letten al vanaf de 19e eeuw gewend zijn, vooral in Riga, met een groot aantal Russen samen te moeten leven. Bij de Esten heeft de Russische 'invasie' vrij plotseling en op dramatische wijze plaatsgevonden.

De Litouwers hebben het sowieso stukken gemakkelijker dan de Esten, omdat zij qua bevolking een van de homogeenste Sowjetrepublieken vormen. Je vindt er nauwelijks Russen. Blijft bij dit alles staan dat de Esten inderdaad heel energieke lieden zijn.

Opmerkelijk is ook dat een groot deel van de Russische afgevaardigden in de Opperste Sowjet van Estland eveneens voor meer nafionale soevereiniteit, voor meer nationale rechten voor hun republiek heeft gestemd. Het is de communisten in Estland blijkbaar gelukt de meesten van hun Russische kameraden en medeburgers aan hun kant te krijgen. Geen geringe politieke prestatie!"

Geen Oekraïens Volksfront

„In de Baltische republieken zijn Volksfronten opgericht. Sinds de zomer wordt hetzelfde nagestreefd in Wit-Rusland en de Oekraïne. Maar in deze twee Sowjetrepublieken hebben tot op dit moment de autoriteiten de oprichting van Volksfronten onder andere via politieoptreden verhinderd. Ook hier zie je weer die ambivalente nationaliteitenpoUtiek van Gorbatsjov. Wat in de Baltische staten toegestaan wordt, is in de Oekraïne en Wit-Rusland verboden.

Traditioneel treden de Oekraïense machthebbers altijd al harder op dan elders in de Sowjet-Unie. In deze repubHek zijn ook de partijkaders uit de Brezjnev-tijd grotendeels blijven zitten, Sjtsjerbitski en consorten. Deze functionarissen moeten totaal niets hebben van een Volksfront, een organisatie die de potentie bezit uit te groeien tot een oppositiebeweging. Moskou zal waarschijnlijk de oprichting van een populaire oppositiebeweging als het Volksfront in de Sowjetrepubliek Oekraïene met haar 45 miljoen burgers ook wel veel gevaarlijker achten dan in Estland met zijn miljoen inwoners".

Een vertrouwenscrisis

„Wat de recente protesten in de Sowjetrepubliek Georgië betreft, moeten we bedenken dat Georgiërs al sinds decennia heel duidelijk voor hun nationale verlangens zijn uitgekomen. De Georgische communistische partij steunde deze gevoelens onder de bevolking. Het huidige Politburolid Sjewardnadze heeft hier een voorbeeld gesteld. Als partijchef in Tblisi schermde hij de culturele autonomie van zijn republiek Georgië perfect af.

Toch kunnen de huidige plotselinge, massale publieke protesten op de meest uiteenlopende plekken in de SowjetUnie niet louter teruggevoerd worden op klassieke nationale verlangens als culturele en economische autonomie. Nee, daarachter steken diepe politieke en sociale frustraties, die veel verder reiken dan ontevredenheid over russificering van het onderwijs en soortgeHjke problemen. Er is in wezen sprake van een politieke crisis, een vertrouwenscrisis inzake de communistische partij. Zij heeft haar krediet bij de mensen verspeeld. De burgers vertrouwen de partij niet meer".

Ieder Sówjetvolk klaagt

„Zo is er in de Sowjet-Unie een politiek vacuüm ontstaan. En dat is door de nationale beweging opgevuld! Een ander politiek alternatief voor de communistische partij bestaat er immers niet in de Sowjet-Unie. De burgers hebben zich massaal op de nationale verlangens van de Volksfronten georiënteerd. Het protest over de corrupte partijleiding, de sociale frustraties, de ontevredenheid over het economische prestatievermogen van de Sowjet-Unie, de milieucrisis, de verontwaardiging over de terreur van de StaHn-tijd, kristalliseren zich bij de niet-Russische volken in de nationale beweging. De nationale beweging biedt de mensen de hoop uit het maatschappelijke moeras te komen.

Nogmaals, het gaat hier uiteindelijk om een crisis van het Sowjetsysteem. Het Sowjetsysteem is steeds minder tot politieke en economische prestaties in staat. En wat er zich nu afspeelt in de niet-Russische unierepublieken is de sterkste uitdrukking van deze crisisontwikkeling in de Sowjet-Unie.

Russen en niet-Russen vinden elkaar in elk geval op één punt: grote ontevredenheid over het vigerende politieke systeem. De Esten klagen over hun vrijheidsberoving, de Oezbeken willen juist dat Moskou meer over de brug komt en de Russen morren dat ze voor alle nietRussen financieel moeten opdraaien".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 3 december 1988

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

Niet-Russische volken wachten op een Gorbatsjov-doctrine

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 3 december 1988

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

PDF Bekijken