Bekijk het origineel

Pieter Saenredam als Helmantels leermeester uit de Gouden Eeuw

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Pieter Saenredam als Helmantels leermeester uit de Gouden Eeuw

Nieuw licht op „gebochelde kluizenaar en kerken-schilder"

9 minuten leestijd

Pieter Saenredam: is dat niet die Gouden-Eeuwse schilder van kerkinterieurs? Dat verre voorbeeld voor fijnschilders van nü, zoals Henk Helmantel, Maarten 't Hart en ook Johan Grabijn? De leermeester van de 19e-eeuwer Johannes Bosboom? Dat klopt allemaal, maar er is méér te zeggen over deze kunstenaar uit Assendelft bij Haarlem, die nu terecht wordt geëerd met een heel mooi uitgevoerd lijvig boek en die eigenlijk oneer wordt aangedaan met een uiterst bescheiden tentoonstelling in het Frans Hals Museum te Haarlem, Saenredam: de eerste Nederlandse architectuurschilder die bestaande gebouwen afbeeldde en die zo vijftien kerken en vier stadhuizen vastlegde.

Men moet eerst een flink deel van het voormalige weeshuis aan het Groot Heiligland in Haarlem doorwandelen voor men, als bij toeval, in een kleine hal stuit op de Saenredam-expositie. Het is ook niet bedoeld als een groot overzicht van leven en werk. De schilder leefde van 1597 tot 1665 en er valt dit jaar dus geen kroonjaar of eeuwfeest te gedenken...

Zaandammer in Haarlem

Maar de kunsthistoricus en uitgever Gary Schwartz uit Maarssen schreef samen met Marten Jan Bok het kostbare, maar ook kostelijke "Pieter Saenredam De schilder in zijn tijd". Zo'n boekuitgave —door SDU in Den Haag, waar Schwartz als uitgever van kunstboeken nu nauw aan verbonden is— is natuurlijk een prima gelegenheid om er een kleine tentoonstelling tegenaan te gooien. Gezien de geboorteplaats van de kunstenaar, zijn latere woonplaats Haarlem èn de door hem vastgelegde bouwwerken ligt de keuze van dit Haarlems museum wel voor de hand, hoewel die kunsttempel zich meer met de door Frans Hals vervaardigde staatsiefoto's der schutters en andere gildebroeders bezighoudt.

Met even veel recht kon men in Utrecht of Amsterdam aandacht aan Saenredam schenken. Ook in Assendelft, Alkmaar, Den Bosch en Rhenen vond hij de thema's voor zijn werk. Maar boek, expositie en videopresentatie in het museum geven samen een goede inleiding tot deze kunstenaar, wiens naam Saenredam (Zaandam) verwijst naar de geboorteplaats van Pieters vader, Jan Saenredam. Deze was een bekend graveur. Hij overleed in Assendelft in 1607 en kort daarna verhuisde zijn weduwe met de jonge Pieter naar Haarlem. Daar werd de knaap leerling van schilder Frans Pietersz. de Grebber. Op 24 april 1624 werd Pieter Saenredam ingeschreven als lid van het Haarlemse Lukasgilde voor beeldende kunstenaars.

Opmeting en perspectief

Het vroegste schilderij dat we van hem kennen dateert uit 1628: een interieur van de kerk die hij nog veel vaker zou schilderen: de Grote of St. Bavokerk aan de Haarlemse Grote Markt. Vooral als architectuurschilder zou Saenredam grote naam maken. De vele kerken —interieurs en exterieurs— schilderde hij niet ter plaatse. Wèl maakte hij uitvoerige Een vroeg schilderij van Saenredam is dit paneeltje "Prins Maurits bezoekt Haarlem om het stadshestuurte vervangen, 1618" met het stadhuis aan de Grote Markt. Het ongedateerde werk dateert vermoedelijk uit 1630. schetsen en veelal nam hij ook de maten op van de gebouwen of onderdelen daarvan, zoals zuilen, gewelven, ramen en dergelijke. Deze gegevens legde hij vast in zogeheten opmetingstekeningen en die gebruikte hij dan weer bij de laatste voorbereidingen voor het schilderij: zeer nauwgezette perspectieftekeningen. Zulke constructietekeningen gebruikte Saenredam dan weer als 'onder-tekening' van zijn schilderijen. Het museum toont nu, nog tot 13 augustus, twee schilderijen en een aantal tekeningen van het stadhuis en de Nieuwe Kerk in Haarlem. De "Nieuwe Kerk" is eigendom van het Frans Hals Museum. Het stadhuis is een vroeg schilderij, eigendom van een particulier in New York, die het speciaal voor deze expositie tijdelijk aan het museum afstond.

Invloed op navolgers

Hoe Saenredam ook latere kunstenaars bleef inspireren —niet alleen de al genoemde 19e- en 20e-eeuwers— blijkt ook op de expositie. Een prent en twee tekeningen van de 18e-eeuwse kunstenaars Hendrik Spilman en Cornells van Noorde zijn gemaakt naar Saenredams "Stadhuis". Overigens was hij niet de enige kunstenaar in de Gouden Eeuw die zich geboeid wist door de St. Bavo en omgeving. Het museum hier heeft ook een "Grote Markt re Haarlem" van Gerrit Adriaensz. Berckheyde met de kerk in het midden, en een fraai "Gezicht in de Grote of St. Bavokerk" uit 1668 van Job Adriaensz. Berckheyde. En zo waren er in de Gouden Eeuw wel meer schilders van deze kerk en markt.

Bij de Haarlemse expositie over het stadhuis-schilderij verscheen ook een voor vijf gulden beschikbaar boekje. Het werk is een paneeltje van zo'n 39 bij 49 cm., "Prins Maurits bezoekt Haarlem om het stadsbestuur te vervangen, 1618". Maar het is ongedateerd en niet gesigneerd. Een 18e-eeuwsenatekening vermeldt dat het in 1630 is geschilderd. De kunstenaar ligt nu trouwens goed in de markt. Vorig jaar in november werdt erop een veiling van Sotheby's in Amsterdam voor een tekening van Saenredam —opnieuw een interieur van de Haarlemse St. Bavokerk— het aardige bedrag van 2.127.500 guldens neergeteld. Die ruim twee miljoeji is volgens Gary Schwartz het hoogste bedrag dat in ons land ooit op een veiling is geboden voor een telcening van een kunstenaar die toch betrekkelijk onbekend is.

Goud en zachte pigmenten

Althans, wie het over de Gouden Eeuw en de kunsten heeft, zal in het rijtje van Rembrandt, Vermeer, Hals, Hobbema en consorten niet meteen Saenredam noemen. Wie het boek van Schwartz en Bok in handen neemt, beseft dat deze schilder ten onrechte slechts in een kring van ingewijden naam geniet. Hij werkte buitengewoon nauwkeurig en de voortekeningen van zijn schilderijen zijn grotendeels bewaard. Die vormen nu voor architecten en bouwhistorici een bron van grote waarde, terwijl ook restauratie-deskundigen graag een beroep doen op zijn perspectief- en ander tekenwerk. Hij legde de middeleeuwse gebouwen zeer gedocumenteerd vast en biedt zó na drie eeuwen nog steun aan Monumentenzorg!
Ook schildertechnisch zijn z'n panelen de moeite waard: voor zijn decoraties gebruikte hij soms echt goud, en om het wit van de kerkwanden gloed te geven hanteerde hij roze en gele pigmenten. Naastr architectuur- en kunsthistorici waren en zijn er in onze eeuw ook kunstenaars in binnen- en buitenland, die de waarde van Saenredam beseffen. Zoals de schrijvers Menno ter Braak, J. Bernlef, Susan Sontag, Roland Barthes en de schilder/beeldhouwer Jan Dibbets.

Zonderlinge kluizenaar?

In zijn eigen tijd was Pieter in Haarlem zeer gezien. Hij werd ook deken van het Lukasgilde en zijn schilderijen werden door belangrijke instanties aangekocht: de burgemeesteren van Amsterdam, de Staten van Holland (die één van zijn 'jt.-Bavopanelen schonken aan de Engelse koning Karel II). Saenredam had ook een belangrijke bibliotheek en een kunstverzameling. Maar in onze tijd is hij wel als zonderlinge kluizenaar getypeerd, hoewel er juist nu een ecnte waardering op gang komt.
Schwartz en Bok willen in hun boek een geïntegreerd beeld van de schilder, de mens, de kluizenaar Saenredam bieden. Het boek bevat veel paginagrote kleurenfoto's van zijn werken. Schwartz de kunsthistoricus en Bok de economisch historicus passen Saenredam in in het culturele, politieke en religieuze leven van de Gouden Eeuw. Er Bleek veel materiaal over de man en zijn werk te vinden, zelfs zo dat aan de hand van archiefstukken zijn leven van maand tot maand en af en toe van dag tot dag kon worden gereconstrueerd. Genealogische navorsing leverde op dat hij tot een familie behoorde, die nogal wat predikanten en schouten telde.

Verwanten en afnemers

Vroegere eigenaren van Saenredams schilderijen waren vaak Haarlemse regenten en de landdrosten van Kennemerland en die waren dan weer aan zijn familie verwant door afstamming, huwelijken en beklede ambten. Kortom, Saenredam was niet een wereldvreemde kluizenaar van wie we alleen zijn werk kennen. Schwartz betoogt dat het boek van Bok en hem het meest complete is van een 17e-eeuwse Nederlandse schilder, dat tot nu is verschenen.
Nu moet ik zeggen dat zijn werk ook mij steeds erg geboeid heeft. Bij voorbeeld zijn bekende "Mariakerk te Utrecht" uit 1663, die nu niet meer bestaat en die een voorname plaats in het Utrechtse kerkenkruis innam. Dat werk hangt nu in Museum Boymans-Van Beuningen in Rotterdam. Of zijn "Koor en schip van de Sint Odolphuskerk te Assendelft" uit 1649, waar hij de grafzerk van zijn vader, „de zeer beroemde beeldhouwer Johannes Saenredam", op de voorgrond plaatst. Of die andere Utrechtse kerken, die na een langjarige restauratie weer in (oude?) luister pralen: de Buurkerk, de St. Catharijnekerk, de Pieters- en Janskerk. Ook het oude stadhuis van Amsterdam en het voor de „winterkoning" Frederik V van de Palts bij de Rhenense Cunerakerk gebouwde paleis, beide inmiddels verdwenen, zijn bewijzen van zijn scherpe waarneming.

Rijke verzameling

Saenredam een kluizenaar? Hij was klein en had een bochel en hij leek uitsluitend voor zijn schilder- en tekenkunst te leven, maar er zijn ook hoofdstukken gewijd aan zijn maatschappelijke volwassenheid: als echtgenoot, vader en deken van het gilde, èn aan zijn economische volwassenheid: als enig erfgenaam van zijn ouders in goeden doen, als geldschieter aan het stadsbestuur van Haarlem, als kunstenaar met een vaste kern van kapitaalkrachtige kopers.
Hij wordt ook „een humanist zonder Latijn" genoemd. Na zijn dood werd zijn schilderijenbezit geveild en in 1976 kwam in een bibliotheek te Wolfenbüttel een "Catalogus van verscheyde treffelijcke uytnemende boecken" van Saenredam te voorschijn. Uit een en ander bleek dat de schilder als een ware Renaissance-humanist in zijn tijd stond: een 'uitgelezen' boekerij, een kostbare collectie 'eigentijdse' meesters. Zo had Pieter veel boeken over kunst(enaars), maar ook werken van Coornhert en de klassieke Griekse en Romeinse auteurs, van Homerus en Seneca tot Cicero, zij het ook in vertalingen.

Calvinistische laatbloeier

Ook theologie bezat hij. Pas in 1651 was Saenredam, toen al 54 jaar oud, toegetreden tot de Gereformeerde Kerk waartoe ook zijn vader behoord had. Hij kocht de boeken van de godgeleerde Johannes Crucius (meditaties over de Psalmen en Ruth), Calvijns "Institutie", op z'n minst twaalf boeken van zijn plaatsgenoot Samuel Ampzing (waaronder preken en godsdienstige twistredes, maar ook lofredes op de Oranjes, satirische vertalingen en dergelijke), veel historische werken, gedichten van Constantijn Huygens en nog zoveel meer. De veiling-catalogus uit 1667 telt al 424 verschillende titels, maar er zijn diverse aanwijzingen dat Saenredams erfgenamen een flink deel van zijn kostbare boekerij buiten deze veiling hebben gehouden. Anders is het niet te verklaren dat er maar weinig titels over architectuur, perspectief en dergelijke in vóórkomen. Drie boeken van tijdgenoten, waarin Saenredam zelf werd genoemd, zijn toen ook in het openbaar verkocht, waaronder een beschrijving van Haarlem door Ampzing uit 1628 en idem van Amsterdam door Olfert Dapper uit 1663.

Rijk gedocumenteerd boek

Het zeer complete boek "Pieter Saenredam" door Gary Schwartz en Marten Jan Bok bevat zestien hoofdstukken over zijn leven en werk, een catalogus van al zijn bekende kerken en gebouwen, lijsten met documenten en genealogieën en uitvoerige literatuuropgaven, noten en register. Het groot formaat gebonden boek met stofomslag telt 344 pagina's en bevat meer dan 250 illustraties, waaronder een flink deel paginagroot en in kleur. Het boek is een uitgave van SDU in Den Haag en kost nu 125 gulden. 

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 4 augustus 1989

Reformatorisch Dagblad | 20 Pagina's

Pieter Saenredam als Helmantels leermeester uit de Gouden Eeuw

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 4 augustus 1989

Reformatorisch Dagblad | 20 Pagina's

PDF Bekijken