Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Communisme is de Russen aangepraat maar de kerk heeft 'n plaats in hun hart

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Communisme is de Russen aangepraat maar de kerk heeft 'n plaats in hun hart

Met gillende sirenes, rode en blauwe zwaailichten naar het klooster in Zagorsk

9 minuten leestijd

De derde dinsdag in juli, neen, niet in september: politiewagens met rode en blauwe zwaailichten, soms gillende sirenes, drukken auto's aan de kant, zetten kruisingen af, negeren rode verkeerslichten. Zij begeleiden een internationaal gezelschap van zeshonderd kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders van het zuidwesten van Moskou naar Zagorsk, 70 kilometer benoorden de hoofdstad van Rusland, die bijna zo groot is als de provincie Utrecht, Het CenItraal Comité van de Wereldraad van Kerken is uitgenodigd door het opperhoofd van de 50 miljoen zielen tellende Russisch-Orthodoxe Kerk, patriarch Pimen. Want in Zagorsk, in het drievuldigheidsklooster, in het centrum van de Russische orthodoxie, viert de heilige Sergius zijn verjaardag.

Op de achterste bank van een der vele hobbelende bussen lees ik een collega van de NCRV voor, hoe artikel 36 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis de overheidstaak tekent; dat die overheid er is tot bescherming der vromen en om de hand te houden aan de heilige kerkedienst. Wij zijn het er spoedig over eens, dat dit de motivatie niet is van het politie-escort. Anders hadden wij niet speciaal voor Zagorsk een visum hoeven aan te vragen. En ik zou ook niet zonder meer de leden van het Centraal Comité en de hen begeleidende pers als "vromen" durven betitelen.

Perestrojka

Toch is het een verrassende ervaring te horen, dat er die dag zo'n 10.000 Russen in Zagorsk zullen zijn. Niet om de eerste secretaris van de Moskouse communistische partij na de revolutie te aanbidden: naar hem is de stad sedert 1930 genoemd. Maar om zich te laten zegenen. Vooral ook zieken en gehandicapten trekken naar het klooster in de stad die voorheen Sergjev Posad heette. En men zegt dat er Russen zijn, die er een dagenlange reis voor over hebben. 
De werkelijk overvolle kathedraal met ikonen van Andrej Rublev is indrukwekkend. Maar nog meer -of liever, een heel andersoortige- indruk maakt de wijze waarop de zes Russische lidkerken van de Wereldraad zich presenteren. Die zes lidkerken zijn de Armeense Apostolische Kerk met vier miljoen leden, de Evangelisch-Lutherse Kerk van Estland met 200.000 leden, de Evangelisch-Lutherse Kerk van Letland, die 250.000 zielen telt, de Georgisch Orthodoxe Kerk, die vijf miljoen zielen telt, de Russisch-Orthodoxe Kerk met 50 miljoen leden en de Alunieraad van Evangeliechristen-Baptisten, die zegt 550.000 leden te hebben.

Ik schrijf nog niet over de inhoud -dat komt straks— maar over de wijze waarop deze kerken zich presenteren. En dan bedoel ik: zelfbewust. De aartsbisschop van Letland, Karlis Garlitis, mag zijn moedertaal spreken. Datzelfde geldt Kuno Pajula, de aartsbisschop van Estland. Het was enkele jaren geleden ondenkbaar!
Toen waren de Esten en de Letten een minderheid, die net zo weinig te vertellen hadden als de Hongaren in het Roemenië van nu. Jongeren wagen het tijdens de presentatie om nadrukkelijk te zinspelen op de zelfstandige rechten van Estland. Perestrojka zorgt voor ongekende mogelijkheden.

Zagorsk

Zagorsk bestond oorspronkelijk uit een aantal dorpen rond het in 1340 gestichte klooster en het heeft een veelbewogen geschiedenis. Vandaag is het een industriecentrum, waar vooral speelgoed vervaardigd wordt. Niet het spefelgoedmuseum is voor mij het belangrijkste.

In de geweldige kloostergebouwen met de kerken met goudovertrokken koepels bevindt zich het vormingscentrum voor nascholing van Russisch-orthodoxe priesters. In het klooster leven ongeveer 100 monniken en circa 500 jonge mannen studeren theologie in Zagorsk. Patriarch Pimen, die overigens zwaar ziek is, had er tot voor kort zijn residentie. Maar die heeft hij nu naar Moskou overgebracht. Ook heeft de Russisch-Orthodoxe Kerk het Danilovklooster teruggekregen. Dat doet de betekenis van Zagorsk wel iets afnemen. Het is en blijft echter een bolwerk van orthodoxie.

Kleding

Ik moet zeggen dat de hoge heren van de Wereldraad zich voor deze gelegenheid keurig gekleed hebben. Secretarisgeneraal dr. Emilio Castro draagt zijn ambtsgewaad. Voorzitter dr. Heinz Joachim Held heeft eveneens een prachtige lange zwarte jas aan. De Westduitse Lutherse bisschop dr. Martin Kruse en zijn Oostduitse collega dr. Johannes Hempel dragen een fraai zwart pak en priesterboord. Zo gaan ze natuurlijk niet elke dag gekleed. Maar ze hebben gevoel voor stijl en zij weten zich te onderscheiden door hun kleding op een wijze waaraan wij een voorbeeld kunnen nemen.
Trouwens, de massa mensen -vooral vrouwen, maar ook wel kinderen en mannen- die, dicht opeengedrongen staande, de imposante kathedraal bijkans uit zijn voegen doen barsten -het is voor iemand die het zag een wonder, dat er niemand doodgedrukt wordt- is ook opvallend gekleed. Dat wil zeggen: ik zie bij de vrome Russische vrouwen vrijwel geen lange broek. Zeer velen dragen een hoofddoek. Of dat een zaak van cultuur is, armoede of traditie; of eenvoudig van gehoorzaamheid aan de Schrift, ik weet het niet.

Communie

Wat kunnen de Russen machtig zingen! Ik krijg er steeds meer begrip van, zeker als ik een paar dagen later op zaterdagavond een indrukwekkend concert bezoek met klankvolle bassen, beheerste sopranen en een virtuoze pianist, dat er vele zeer begaafde mensen rondlopen in de Sowjet-Unie.

Zelfs een uit hooguit 20 mensen bestaand kerkkoor zorgt in Zagorsk voor ademloze stilte. Een geestelijke houdt -tussen de vele ceremoniën door met buigingen, kaarsen en het kussen van kruisen en ikonen- de preek. Ik kan er geen woord van verstaan. Maar hij spreekt met gezag en een avond later hoor ik bisschop Kirill tijdens een forumavond over perestrojka zeggen, dat de kerk er al duizend jaar is, dus veel langer dan het communisme. Dat mag ietwat triomfantelijk klinken, maar het maakt de situatie duidelijk. Het communisme is de Russen aangepraat, opgelegd, de kerk heeft een plaats binnen in het hart.
De geestelijken met hun lange, grijze baard hebben vaak een markante kop. Hun karakteristieke mutsen blinken van de juwelen. Is dat namaak of hebben zij echt Stalins woede overleefd?

Na de preek is het dringen om de communie te ontvangen. Zelfs kleine kinderen krijgen het voedsel met een lepel op de tong gelegd. En met welk een devotie knielt men, kust men de grond, slaat men een kruis. Afgoderij? Volksvroomheid? Ongeremde reactie op eindelijk ingetrokken beperkingen van het communisme? Wie zal het zeggen! Wie weet hoevelen erbij zijn die God vrezen in dit land waar Calvijn en Luther pas na eeuwen enige invloed kregen?

Museum

Het blijkt mogelijk om in het klooster 'even' 600 gasten een uitstekend maal voor te zetten. En daarna bekijken wij het museum van de theologische academie, waar net als in de Utrechtse aula tal van portretten van geestelijken de wand sieren. Ikonen vragen opnieuw en in onafzienbare hoeveelheid om aandacht. Kenners moeten hier dagen kunnen doorbrengen. De diepe symboliek die in elke ikoon weer op een andere manier verborgen is, ontgaat mij echter, tenzij ik een uitlegger heb.

Geweldige oude, soms handgeschreven boeken, trekken mijn aandacht eerder. Maar nu wreekt zich dat ik voor Russen niet meer ben dan een analfabeet. Vanuit onze reformatorische opvatting zijn wij tegen afbeeldingen van de Heere Jezus. Maar het schilderij "Verraadt gij de Zoon des mensen met een kus?" toont genoeg van Judas Iskarioth om bang voor hem te worden.

Presentatie
Dan komt de overweldigende presentatie van de zes lidkerken van de Wereldraad. Overweldigend, omdat dit allemaal mogelijk is in een land dat immers decennia lang zijn beste burgers gevangen nam, martelde en doodde. Een vertegenwoordiger van .de Armeense Apostolische Kerk vertelt eerst over de aardbeving, waardoor een half miljoen mensen dakloos werd. Hij bedankt voor de hulp.
Maar hij vertelt ook hoe de heilige mhyrre -waarmee kinderen worden gezalfd als ze in de kerk worden opgenomen- symbool is van de Heilige Geest. Kinderen spelen ook een rol als Bichkov zijn Alunieraad presenteert: een kinderkoor zingt. En dat is natuurlijk revolutionair in een land waar de kerken juist de catechese en de religieuze opvoeding van kinderen moesten nalaten. Bichkov legt er de nadruk op, dat de Naam van Christus hoger is dan alle namen in de wereld.
Dus ook hoger dan die van Gorbatsjov - al zegt Bichkov dat met. Hij spreekt zijn blijdschap uit over „nieuwe mogelijkheden" en de bouw van kerken en hij bedankt voor de toezending van Bijbels en boeken. De vertegenwoordiger van de Georgisch Orthodoxe Kerk zinspeelt nadrukkelijk op de etnische spanningen in de Sowjet-Unie, als hij het heeft over de moeilijkheden waarmee de perestrojka gepaard gaat.
„Maar wij hopen dat met Gods hulp alle moeilijkheden overwonnen worden en dat het proces niet opgehouden wordt". 
De bisschop van Letland vertelt openhartig over de tijd waarin zijn kerk vanuit de politiek tegengewerkt werd. Maar nu kunnen wij ons kerkelijk leven weer opbouwen".

Russisch-Orthodoxe Kerk

Misschien wantrouwt iemand de opstelling van deze kerken. Kennen wij immers niet de verhalen van collaboratie, van samenwerking met de regering? Is de officiële kerk wel te vertrouwen? Ik spreek vanzelf niet over de leer. Want in dat opzicht zijn er best vele kwesties waarop kritiek te leveren valt. Maar terzake van de vreugde over en de feiten van de perestrojka is de kerk nu geloofwaardig. Anders zou ze niet zo openhartig -ja letterlijk- kunnen spreken over het stalinistisch verleden. „Stalin was een tiran", zei mij een Russische tolk en plein publique.

Zonder terughouding kwam, toen de Russisch-Orthodoxe Kerk zich presenteerde, aan de orde hoe er sprake geweest is van vervolging. „Maar de kerk heeft nooit de solidariteit met het volk verbroken". Er komt een stuk kerkelijk diaconaat op gang. Het ontbreken van een kader van ervaren geestelijken blijkt een groot probleem, nu de opbouw van het kerkelijke leven grootscheeps ter hand genomen wordt en er iedere week een paar kerken teruggegeven worden. De gemiddelde leeftijd van de orthodoxe priesters ligt beneden de 40 jaar.
„De kerk heeft zich nooit laten losmaken van het volk. Zij begint er nu pas over te denken, hoe zij het verleden moet beoordelen. Maar zij hoopt op de hulp van God en de Heilige Geest", zegt een orthodoxe geestelijke. Dat is een goed uitgangspunt in een samenleving die wel gekenmerkt wordt door perestrojka, maar waarin ook velen zich afvragen hoe lang Gorbatsjov het volhoudt en waar het met de Unie precies heengaat. Een samenleving ook, waar niet in elke stad de situatie precies eender is als in Moskou en omgeving.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 26 augustus 1989

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

Communisme is de Russen aangepraat maar de kerk heeft 'n plaats in hun hart

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 26 augustus 1989

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

PDF Bekijken