Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Bouwen als geestelijk bezigzijn

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Bouwen als geestelijk bezigzijn

Het 'geldpakhuis' van Alberts en de theosofische ''Amsterdamse School"

6 minuten leestijd

Is het ontwerpen van een bankgebouw een geestelijke zaak? En mag of moet een gebouw in zekere zin de natuur nabootsen? Is, zoals Le Corbusier beweerde, een bouwwerk een machine? Hoe spiritueel is de meedenk-bank wel? Allemaal vragen die aan de orde komen in een boekje van Ton Alberts, waarin de architect zich rekenschap geeft van zijn ommekeer. Die leidde ertoe dat hij voortaan niet meer mechanisch en strak bouwde, maar 'organisch', 'natuurlijk', en zó, dat degenen die door zijn immense bankgebouw wandelden zich in een bos waanden.

"New Age" is helemaal niet nieuw: het is een opgeklopte oude mystiek met een dosis Rudolf Steiner (antroposofie), Madame Blavatsky (theosofie) en allerlei geklutste oosterse denkbeelden en spirituele gedachten. Dat bouwkunde ook spiritueel en antroposofisch (natuurlijk of organisch) kan zijn, wisten we al van Rudolf Steiner zelf, van zijn beide "Goetheana" met hun organische vormen.

Organisch bouwen

Dat betekent: niet strak-vierkante ramen, geen rechte hoeken en waterpas aangebrachte gevellij sten, maar gebouwen waaraan de natuur, in de vorm van bomen of planten, ten grondslag ligt en die in elk opzicht het tegendeel zijn van de mechanische en betonnen strakke "Nieuwe Zakelijkheid". Welnu, dat 'organisch bouwen' is de laatste jaren weer erg in de mode en de goeroe ervan is een aanhanger van Rudolf Steiners bouwdenkbeelden, architect Ton Alberts.

Zijn door menigeen, ook buiten ons land, zeer geprezen meesterwerk is het hoofdkantoor van de NMB-bank in Amsterdam-Zuidoost. Het heet een bankgebouw „dat diepe, warme menselijkheid uitstraalt" en waarvan een bezoekster tegen Alberts zei: „Het is, alsof ik hier door een bos wandel". Over dat bankgebouw -waarvan in diverse steden op kleinere schaal min of meer vergelijkbare NMBfilialen worden afgeleid, zoals in Apeldoorn en Den Bosch- schreef Ton Alberts "Een organisch bouwwerk", met als ondertitel "Architectuur en spiritualiteit".

Uitgeverij Kosmos brengt het uit in een serie "New Age. Boeken voor geestelijke groei", en dat lijkt me een beetje misplaatst. Want zó zweverig is Alberts' bouwsel -van Architectenbureau Alberts & Van Huut- nu niet, dat het een plaats zou moeten krijgen tussen boeken over: Helen door inzicht (tajot), De wereld van de sjamaan, Hekserij, De Zetel van de Ziel, Oceaan van Wijsheid of Gaia (de aarde) danst. "Een organisch bouwwerk" telt 125 blz., bevat een aantal kleurenfoto's en kost 29,90 gld. Men kan het, zonder profaan te worden, een soort 'bekeringsgeschiedenis' noemen. Alberts heeft, zo meent hij, het Licht gezien en legt blij verantwoording af van zijn nieuwe inzichten en gevoelens.

Menselijke maat

Hij betoogt hoezeer wijsbegeerte en kunst met elkaar samenhangen. Uit de theosofie van Blavatsky kwam als kunststijl de Jugendstil (Art Nouveau) voort. Theosofie en Jugendstil waren volgens deze architect de eerste tekenen dat er, na 2000 jaar Christendom en Vissentijdperk, een nieuwe tijd zou aanbreken, de Aquarius- of Waterman-periode. „Jugendstil is in feite de eerste kunstuiting van het Aquariustijdperk". Maar die krullen en tierelantijnen en spiritualiteit kwamen te vroeg, hoewel ook veel architecten van de Amsterdamse School, onder wie Berlage, deze theosofie aanhingen. Dè meesters van het organisch, spiritueel bouwen zijn voor Alberts echter Antonio Gaudi (Barcelona) en Rudolf Steiner.

Wijsheidsleraar

Alberts zet zijn ideeën uiteen over de menselijke maat in het bouwen -en de machtswellust die uit het onvoltooide paleis van Ceaucescu in Boekarest spraken hij noemt zich géén tegenstander van moderne en 'kubische' architectuur. Die vormgeving kan op die plaatsen zelfs nodig zijn. Maar Alberts is er wel van overtuigd dat er op den duur uitsluitend organisch zal worden gebouwd. Bij het begin van het Waterman-tijdperk is het rationele denken onmisbaar, om straks het fantasietijdperk met nieuwe architectuur en kunst te kunnen binnentreden.

Christus of de Maitreya of welke wijsheidsleraar dan ook: het is Alberts om het even. Hij gelooft er op zijn wijze in. De aarde is voor hem geen dode materie, maar een spirituele zaak: ze is sterfelijk, gevoelig voor beschadiging (vervuiUng). De toekomst is aan de organische ontwikkeling, maar eerst moet men nog door „die rationele brij heen". Hoe Alberts tot zijn nieuwe inzichten kwam zet hij uiteen: de uitgangspunten, van samenwerking naar identiteit, de Nieuwe Tijd en het bouwen voor de mens. Hij biedt een analyse van 'zijn' NMB-kantoor: hoe en waarom schuine muren?, het gebruik van wind, water en kleuren.

Uitgangspunt bij de hoeken is het pentagram. Deze vijfhoek is het symbool van de mens. De scheve lijnen zijn niet zomaar scheef, „want dan zou het gebouw meer lijken op een spoorwegongeluk", maar gaan uit van oplopende stappen van 9 graden: de scheve mnuren staan onder hoeken van 9, 18, 27, 36 graden en zo voort. Twee kernwoorden staan voor Alberts centraal bij dit organisch bouwen: integratie en intuïtie. En een gebouw is een drieslag van materiaal, vorm en kleur. Steeds meer architecten gaan nu ook "organisch" ontwerpen, aldus Alberts, maar daarbij wordt er ook geïmiteerd zonder spirituele inhoud.

Amsterdamse School

Na Alberts noem ik nog een boek over bouwkunst waarin ook een spirituele, theosofisch beïnvloede bouwstijl voorkomt: de Amsterdamse School. Volgens Alberts is de mystieke en wijsgerig-spirituele achtergrond van veel architecten uit deze stroming onbekend of wordt zelfs doodgezwegen, ook in officiële architectuur-boeken. Bedoeld werk is "De Amsterdamse School" door de Itahaanse Maristella Casciato, deel 6 in de serie Architectuur van ui tg. 010 (Rotterdam). Het telt 240 blz., bevat veel foto's en kost 29,50 gld. Eerdere delen waren gewijd aan Aldo Rossi, Ludwig Mies yan der Rohe, J. J. P. Oud en ir. J. Duiker.

Over de Amsterdamse School betoogt Casciato dat hierbij geen sprake was van een echte 'School' of homogene groep, maar van een veelheid van verschijnselen. Zo is er naast H. Th. Wijdeveld en Kramer ook Michel de Klerk. De door hen gebezigde expressionistische beeldtaal wordt Amsterdamse School genoemd.

Krop en Berlage

Hoogtepunten zijn Van der Mey's Scheepvaarthuis, het plan van Berlage voor Amsterdam-Zuid, de bruggen van Pieter Lode wijk Kramer en De Klerks woningbouw voor de verenigingen De Dageraad en Eigen Haard. Het boek bevat ook summiere biografieën van deze 'School'. Het waren niet alleen bouwmeesters: beeldhouwer Hildo Krop leverde ook een belangrijk aandeel, in het verfraaien van de panden.

Ook de eerste vrouwelijke architect van ons land komt aan de orde, Margaret Kropholler. Zij bouwde onder meer villa's in Park Meerwijk en woningen in Amsterdam-Zuid en rond het Mercatorplein. Ze werkte samen en trouwde met architect Jan Frederik Staal. Het boek geeft een beknopte introductie over wat die Amsterdamse School nu wel is. Alberts krijgt niet helemaal ongelijk: dat Berlage een theosoof was en dat veel vakgenoten van hem dweepten met die nieuwe religiositeit -onder wie de schilder Piet Mondriaan- blijft onderbelicht.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 8 augustus 1992

Reformatorisch Dagblad | 20 Pagina's

Bouwen als geestelijk bezigzijn

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 8 augustus 1992

Reformatorisch Dagblad | 20 Pagina's

PDF Bekijken