Bekijk het origineel

Koningin is enorm honkvast

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Koningin is enorm honkvast

Hommelmannetje met paarse stip vliegt kilometers ver

4 minuten leestijd

Paarse en blauwgroene verfstippen: daarmee werden in 1995 5700 aardhommels gemerkt door twee onderzoekers van de Universiteit Utrecht. In alle kranten verscheen de oproep om waarnemingen van de hommels-met-stip te melden via een enkel telefoontje. „Dat had succes”, meldt onderzoeker dr. Velthuis.

De kleur van de stippen is anderhalfjaar zorgvuldig geheimgehouden. Want Velthuis en zijn collega Duchateau wilden niet het slachtoffer worden van grappenmakers. Ze wilden checken of bellers de juiste kleur van de stip op de gemerkte hommel konden noemen. Intussen is het onderzoek afgerond en is het laatste geheim prijsgegeven: de 3700 mannetjes werden gemerkt met paarse stippen, de 2000 ko\ninginnen met blauwgroene.

De aardhommel heeft in de wetenschap de welluidende naam Bombus terrestris. Het is een van de bekendste insecten uit de Nederlandse hommelfamilie. Deze twee centimeter lange, harige zoemer is zwart met een gele band op de rug, een gele band op het achterlijf en een witte punt aan het achterlijf. De insecten kregen de haam aardhommel mee omdat de koninginnen hun nest vaak bouwen in de grond, in een verlaten muizennest. Daar leven de dieren in kolonies van maximaal vierhonderd exemplaren. Vergeleken met bijen -die wel met vijftigduizend in een kolonie leven- is dat bepaald niet veel.

Laboratorium

Waar draaide het onderzoek van de Utrechtse wetenschappers om? Om vliegafstanden. Want tot dusver was het grotendeels onbekend hoe ver hommels vlie gen. En vooral, of er verschillen zijn tussen de hommelkoninginnen en de hommelmannen. Nu is een tipje van de sluier opgelicht.

Het onderzoek had nauw te maken met het paringsgedrag van de aardhommel. Velthuis en Duchateau hadden tevoren ontdekt dat broer en zus hommel alleen met elkaar paren als ze in een laboratorium bij elkaar worden gezet. In de natuur komen dergelijke paringen -die tot inteelt en degeneratie kunnen leiden- nooit spontaan voor. De hypothese van Velthuis en Duchateau, die zichzelf wel „de gedragskundigen onder de biologen” noemen, was deze: mannetjes en vrouwtjes leggen in de natuur verschillende afstanden af. Ze komen elkaar dus gewoonweg niet tegen, zodat inteelt uitgesloten is.

Volgens Velthuis heeft het onderzoek zijn vruchten afgeworpen. „De hypothese is bevestigd. In het eerste jaar, toen de gemerkte mannetjes nog leefden, zagen dertig mensen een hommel met paarse stip. Die waarnemingen kwamen allemaal uit de omgeving Utrecht, in een straal van maximaal 12 kilometer.

Er zat een uitschieter bij”, meldt Velthuis. „Een man in Amsterdam had ook een met paarse stip gemerkte hommel gezien, op de bloemen op zijn balkonnetje. Die hebben we wel extra goed ondervraagd. Tijdens het telefoongesprek is hij zelfs nog twee keer naar zijn balkon gelopen om te kijken of hij het echt goed had gezien. Maar het klopte!”

Vervolgens was het wachten op waarnemingen van koninginnen. Deze dieren kruipen na de bevruchting zo snel mogelijk in de grond. Naar verwachting was het aantal terugmeldingen daarom klein: in 1995 werden er slechts drie opgemerkt. In de zomer van 1996 zouden de dieren weer tevoorschijn moeten komen. Telefoontjes van enthousiaste waarnemers bleven echter uit.

Totdat de onderzoekers zelf plots een gemerkte koningin-hommel zagen vliegen voor het raam waar de diertjes een jaar eerder waren vrijgelaten. Het zou niet bij één enkele waarneming blijven. In totaal kwamen zes koninginnen terug op de plek waar ze uitgevlogen waren. Velthuis: „Bovendien vonden we in de botanische tuinen, die hier nog geen honderd meter vandaan liggen, nog eens vijftien gemerkte koninginnen. Verder hebben we de hele wijde omgeving van Utrecht afgespeurd. Maar hoe we ook keken op alle bloemenvelden, meer gemerkte koninginnen zagen we niet”.

Populaties

Velthuis is enthousiast over het onderzoek. „Dit onderzoek bevestigt onze vermoedens. De koningin van de hommels is enorm honkvast. Maar de mannetjes zwermen uit en kunnen afstanden van kilometers overbruggen”.

Dat hommels kilometers ver konden vliegen, werd al langer vermoed. Het komt voor dat de diertjes midden op het IJssel meer op boten landen om even uit te rusten van hun reis. Nu is duidelijk dat dat vrijwel altijd om mannetjes gaat. Uit ander onderzoek, dat door Fransen is uitgevoerd, blijkt dat hommelpopulaties in heel Europa (een gebied van acht- a negenhonderd vierkante kilometer) dezelfde genetische variëteit hebben. Daaruit leidt Velthuis af dat een hommelgeslacht in vele generaties honderden kilometers kan overbrug

Kieskeurig

De Utrechtse biologen, die het hommelgedrag al jaren bestuderen, hebben dit jaar al weer een vervolgonderzoek op touw gezet: nu naar de geur die de dieren verspreiden. Want mannetjes maken een koningin het hof door hun geur. „Wellicht is de koningin kieskeurig”, vermoedden Velthuis en Duchateau. „Misschien is de geur van een nauw verwant mannetje niet aantrekkelijk en ruikt een hommel die geen familie is veel lekkerder”. Uit de eerste resultaten blijkt overigens dat die hypothese niet houdbaar is. Voor een hommel-koningin ruikt ieder mannetje zonder meer aangenaam.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 1 augustus 1997

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

Koningin is enorm honkvast

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 1 augustus 1997

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

PDF Bekijken