Bekijk het origineel

Stiekem dromen van Luilekkerland

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Stiekem dromen van Luilekkerland

Voedsel werd in Middeleeuwen gezien als iets dat de wellust aanwakkerde

5 minuten leestijd

De honger loerde in de zeventiende eeuw om de hoek van de straat. Voedseltekort was geen verschijnsel dat zich afspeelde in een land duizenden kilometers verderop, maar in de eigen stad, straat of soms zelfs thuis. Mede daardoor was het ondersteunen van de minder bedeelden een zaak die hoog genoteerd stond: „Soo gij die hongerd spijst in nood, gij kneed uw eigen zielenbrood".

De spreuk staat genoteerd onder een gravure uit 1613 van P. Noppe. Op de afbeel ding zit de rijke man uit de bijbelse gelijkenis aan een overvloedig gedekte tafel. Op de achtergrond is de arme Lazarus te zien, die zelfs niet één „kruymke van den dis” ontvangt. De strekking is duidelijk: degenen die zich niet bekommeren om de armen maken zich schuldig aan dezelfde zonde als de onbarmhartige rijke man. Rond het bijbelse tafereel zijn nog enkele, bijna lugubere, prentjes te zien die de hardste onverschilligen moeten vermurwen. Eén daarvan toont een man op zijn sterfbed, met de woorden „Die leeft na lust, sterft ongerust".

De gravure maakt deel uit van de tentoonstelling “Vier eeuwen eten” in Het Schielandshuis in Rotterdam. De prenten en tekeningen zijn alle afkomstig uit de Atlas van Stolk en laten verschillende aspecten zien van de eetcultuur in Nederland van 1560-1970. Ingrediënten, etenswaren, de keuken, de maaltijd, de menukaart, de smaak en liefdadigheid komen achtereenvolgens aan de orde. De afbeeldingen, voornamelijk etsen, gravures en houtsneden, geven een verrassend en soms amusant beeld van de wijze waarop Nederlanders in het verleden tegen voedsel aankeken.

Luilekkerland

Voedsel werd in de Middeleeuwen gezien als iets dat de wellust aanwakkerde. Moralistische prenten zoals die van de rijke man en de arme Lazarus, met een ernstige waarschuwing tegen overdadigheid, waren in die tijd dan ook geen uitzondering. Maar het verboden Luilekkerland waar onbeperkt geschranst en geluierd kon worden, vond men tegelijkertijd zeer aantrekkelijk, zo blijkt uit het werk van Pieter Bruegel. Hij laat een boer, een soldaat en een klerk verzadigd en tevreden slapen tussen een omheining van worsten terwijl een gebraden varken met het mes in de rug rondloopt. Bruegel heeft echter ook gevoel voor de harde realiteit van zijn tijd: naast de “Vette keuken” laat hij in de “Magere keuken” „Magherman” in de pot roeren.

Niet alleen het scherpe contrast tussen overvloed en schaarste laat zien dat we in de twintigste eeuw met ongekend luxe leefomstandigheden te maken hebben. Wij vinden het de normaalste zaak van de wereld als we in december vers fruit in de schappen van de groenteboer zien liggen. Enkele eeuwen geleden was dit ondenk baar. De voedselvoorziening was sterk seizoengebonden. Een kalender uit 1664 vermeldt dat februari de “sprockelmaendt” was, augustus de “ooghstmaendt” en november de “slachtmaendt". Het vlees werd in november gezouten, gerookt en tot worst verwerkt. Verder stonden er op het wintermenu ingelegde groenten en gedroogde of geconfijte vruchten.

Aardappel

Brood stond eeuwenlang hoog genoteerd op het lijstje van het dagelijks voedsel. Met name het goedkope roggebrood was populair. Na 1800 verdrong echter de aardappel het brood als volksvoedsel. Dat werd niet door iedereen in dank afgenomen en leidde zelfs tot antipropaganda. Een litho uit 1850 is hier een voorbeeld van. De associaties die gemaakt worden zijn hoogst merkwaardig. Volgens de prent gaan met het aardappel eten „geest en veerkracht verloren". Het leidt tot drankmisbruik („in geestrijk vocht wordt herstel gezocht") en zelfs tot maatschappelijke achteruitgang: „Luiheid en misdaad nemen toe, gebreken en kwalen vermeerderen". Wie had dat kunnen denken van de gezonde aardappel, vol vitamine C...

Op deze wijze reclame maken was niet ongebruikelijk: P. van der Borcht maakte rond 1600 propaganda voor vlees. Op de ets doen huisvrouwen boodschappen op de markt. Kooplui hakken het vlees in stukken en tussen de kraampjes doen honden zich tegoed aan botten. „Het maeckt goet sop, ende verblijt den gheest", aldus Van der Borcht. Het „sop” was een dikke soep, gemaakt van vlees en groenten die gestoofd waren in een pot. Dit gerecht was overigens niet weggelegd voor de armen. Vlees konden de minder bedeelden zich niet veroorloven; zij moesten zich meestal beperken tot brij en schraalbier.

Kool

Een grappig onderdeel van de expositie bestaat uit enkele politieke spotprenten waarop het eten gebruikt wordt als commentaar op de actualiteit. Een tekening van L. Raemaekers in De Telegraaf uit 1912 geeft weer hoe graag politici hun waar aan de man willen brengen. Troelstra van de SDAP leurt met Internationale Rode Kool, de CHU heeft Blanco Bloemkool in de aanbieding en Kuyper wil graag zijn Kool met den Bijbel kwijt. De Rotterdamse burgemeester Wytema werd in 1927 in de Haagsche Post afgebeeld als HoUebollegijs, die „van den honger niet kon slapen". De tekenaar bekritiseert de annexatiepolitiek van Rotterdam door Vlaardingen. Hoogvliet, IJsselmonde en andere gemeenten als kant en klare gerechten in de grote mond van de burgemeester te laten vliegen.

"Vier eeuwen eten, eetcultuur op prenten en tekeningen uit de Atlas van Stolk” is tot 12 oktober te bezichtigen in Het Schielandshuis, Korte Hoogstraat 31, Rotterdam. Geopend: dinsdag tot en met vrijdag 10.00-17.00 uur, zaterdag 11.00-17.00 uur.


Wat de pot schaft

In het Drentse monumentendorp Orvelte is de hele zomerperiode de tentoonstelling “Wat de pot schaft” te zien, over de geschiedenis van de dagelijkse maaltijd, samengesteld door het Nederlands Centrum voor Volksculuur. In het kader van de expositie is er op dinsdag 12 augustus op de Brink een speciale voedingsmarkt ingericht, met kraampjes waarin demonstraties gegeven worden, onder andere over oude bereidingswijzen van voedsel, beenbewerken, bierbrouwen, mandenmakèn en tafelschikking. Informatie: 0593-322335.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 8 augustus 1997

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

Stiekem dromen van Luilekkerland

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 8 augustus 1997

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

PDF Bekijken