Bekijk het origineel

De droge dood en normvervaging

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

De droge dood en normvervaging

Aards lijden lijkt zinloos, omdat aards leven zinloos schijnt

6 minuten leestijd

In het rapport “Met zorg besluiten” van het Centrum voor Bio-ethiek en Gezondheidsrecht van de Universiteit van Utrecht (februari 1997) staat dat artsen in 1995 naar schatting ongeveer 175 keer een medische beslissing namen die de dood van verstandelijk gehandicapten bespoedigde. In 135 gevallen gebeurde dat door het staken of niet instellen van een behandeling.

Uit het rapport blijkt verder dat in de periode 1991 tot maart 1996 vier gevallen zijn gemeld van levensbeëindiging zonder verzoek. In alle vier gevallen werd een verklaring van natuurlijke dood afgegeven uit vrees voor juridische complicaties.

Onlangs werd Nederland weer opgeschrikt door het uitdrogingsen versterfbeleid van het psychogeriatrisch verpleeghuis ‘t Blauwbörgje in Groningen. Een van de patiënten, die leed aan de ziekte van Alzheimer, werd naar het Martini Ziekenhuis in Groningen overgebracht waar hij na toediening van vocht weer ontwaakte. Inmiddels beschuldigt de familie ‘t Blauwbörgje van poging tot moord. Bij de besluitvorming tot versterving door uitdroging en uithongering was de familie totaal niet betrokken.

Euthanasie lijkt in Nederland vrij breed te worden geaccepteerd. Het jodendom kan hierin niet meegaan, omdat het uitgaat van het zekere geloof dat ieder moment van leven van belang is. In de voorbereidende fase van het leven dat komen gaat, kan men juist met het oog op dat toekomstige leven nog veel veranderen. De joodse traditie verkondigt de gedachte dat men in één moment van een “zondaar” kan veranderen in een rechtschapen mens, die zijn Schepper zonder vrees tegemoet kan treden.

Leven en dood

Leven is een ondeelbare en niet te kwantificeren grootheid. Ook het slachtoffer van een “locked-insyndroom” weet precies wat er in zijn omgeving gebeurt en heeft een volwaardig innerlijk leven, hoewel dit voor de buitenwereld niet herkenbaar is. Door beschadiging van de hersenstam raakt de patiënt totaal verlamd en kan niet meer communiceren met de omgeving. Toch is de kans groot dat zo iemand nog wel kan communiceren met het Opperwezen en met Hem in het reine kan komen.

De Bijbel gaat ervan uit dat leven met pijn te prefereren is boven het afbreken van het leven: „God heeft mij zwaar gekastijd maar aan de dood heeft Hij mij niet overgegeven” (Psalm 118:18). Ook passieve euthanasie druist in tegen de woorden van de psalmist.

Ook doden uit medelijden is een vorm van doodslag: „En waarlijk, ik zal uw eigen bloed eisen (verbod van zelfmoord) ... en uit de hand van iemands broeder zal ik het leven van de mens opeisen” (Genesis 9:5). De frase „uit de hand van iemands broeder” lijkt overbodig, want broedermoord is geen geringer misdrijf dan gewone moord. Rabbi Ja’akov Mecklenburg ziet in deze overbodigheid een aanduiding dat mercy-killing ook door de thora verboden wordt, hoewel het onder verpleeghuisomstandigheden soms als een daad van medemenselijkheid par excellence wordt aangevoeld. „

Waardige dood

Maar zijn al deze vormen van passieve euthanasie ook werkelijk daden van medemenselijkheid? Nog onlangs las ik het verslag van een arts die sprak met een patiënt die door zijn dokter uitgedroogd werd met de beste bedoelingen om hem zo zachtjes mogelijk te laten sterven. Omdat de patiënt maar niet dood wilde, raakten arts en familie in paniek. Na toediening van vocht werd de patiënt wakker uit zijn coma. Hij bleek alles gedurende de periode van versterving gevoeld en gehoord te hebben, maar was niet in staat aan zijn omgeving tekenen van bewust leven te geven. Naar het zeggen van de patient was dit een afschuwelijke ervaring.

Wat is een waardige dood? De Bijbel erkent het recht op een waardige dood. Alleen de definitie van een waardige dood is verschillend. De strijd om het leven te verlengen, wordt nooit geacht mens onterend of onwaardig te zijn. Het behoud van het leven is een uiting van de hoge waarde die aan iedere vorm van leven wordt gehecht. De mens heeft geen recht op zelfbeschikking. Ongeveer tweeduizend jaar geleden werd de volgende joodse traditie opgetekend: „Tegen uw wil leeft u en tegen uw wil sterft u”. Het leven is iets onvrijwilligs en alleen de Schepper Die het leven gaf, mag dit ook weer nemen.

Grensverlegging

Het eerste euthanasieproces vond in 1952 plaats in Utrecht. De tijd heeft geleerd dat er op het gebied van euthanasie sprake is van een steeds verdergaand normvervagend en grensverleggend rechtsbewustzijn. Werd er in eerste instantie door de rechtbanken bijvoorbeeld geëist dat de patiënt lichamelijk of psychisch ondraaglijk lijdt, later (rechtbank Rotterdam 1981) werd het niet meer noodzakelijk geacht dat er van een ongeneeslijke ziekte sprake was, doch alleen van de duurzaamheid van het lijden, een uiterst vaag begrip. De centrale rol van het geweten van mensen in moeilijke situaties acht ik onaanvaardbaar, zowel op religieuze gronden als op psychologische gronden. Religieus gezien moet de mens hier op aarde een bepaalde opdracht vervullen, die soms afgeslo ten moet worden met veel lijden. Hoewel de mens het lijden niet mag zoeken of verheerlijken, vormt lijden in de joodse levensvisie toch een onderdeel van het leven met onder andere een louterende functie, voornamelijk gericht op het leven in het hiernamaals.

Confrontatie aandurven

Ook psychologisch acht ik het zelfbeschikkingsrecht van de mens moeilijk te verteren. De grenzen van het leven vervagen. Het graf wordt de toevlucht voor moeilijke problemen, terwijl er in feite niets opgelost wordt. De opdracht iets van het leven te maken, verschuift naar de achtergrond. De werkelijk waardevolle mensen in onze maatschappij zijn zij die hun problemen hebben weten te ontstijgen; zij die de confrontatie met de dood aandurven en die kunnen omzetten in een positieve ervaring.

De strijd voor euthanasie door gezonde mensen die nog met beide benen in het volle leven staan, komt mij wat onwerkelijk voor. Hoezeer zelfbeschikkingsrecht over leven en dood de moderne mens ook mag aanspreken, toch meen ik dat er achter de gepassioneerde strijd van de voorvechters van vrijwillige euthanasie een intens gevoel van nihilisme schuilgaat, een diepgeworteld doemdenken. Het aardse lijden lijkt zinloos omdat in feite het aardse leven zin loos lijkt. In onze gemakzuchtige maatschappij geloof ik dat de liberalisering van en de gemakkelijke houding tegenover elke vorm van het afbreken van leven (euthanasie, abortus en zelfmoord) begrijpelijk is. Te rechtvaardigen vind ik het echter niet.

Weigering

Onlangs vertelde een bevriende arts mij dat de vrouw van een terminale patiënt hem verzocht „er nu maar een einde aan te maken”. De arts weigerde. Twee maanden later bedankte de vrouw de medicus voor zijn weigering. De laatste maanden waren de mooiste tijd van hun leven geweest, hoe paradoxaal dit misschien ook klinkt.

We leven nu in een tijd van normvervaging en grensverlegging. Indien euthanasie steeds meer erkend gaat worden, zal de uiteindelijke beslissingsbevoegdheid hoogstwaarschijnlijk bij de arts komen te liggen. Welke opleiding heeft hij daartoe genoten en welke criteria zal hij gaan hanteren? Zoals iedere jurist weet, blijken zogenaamde strenge wettelijke normen en criteria binnen de kortste keren in confrontatie met de maatschappelijke realiteit; uiterst rekbaar, multi-interpretabel en elastisch. Een arts uit de Terp nam al heel snel aan dat mensen uit hun lijden gehaald moesten worden. En wie oefent er controle uit op dit ‘medisch’ handelen? Geen staatsorgaan is in staat alle gevallen van ‘zinloos geacht leven’ op een gouden schaaltje af te wegen.

De auteur is rabbijn van het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap en rector van het Nederlands Israelietisch Seminarium te Amsterdam.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 14 augustus 1997

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

De droge dood en normvervaging

Bekijk de hele uitgave van donderdag 14 augustus 1997

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

PDF Bekijken