Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Gemeenteraad als tijger op papier

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Gemeenteraad als tijger op papier

Magere rol maakt lokaal bestuur tot hypocriete democratie

6 minuten leestijd

Het belangrijkste probleem van de lokale democratie betreft niet de wijze van aanstelling van de burgemeester, maar de positie van de gemeenteraad. Het lijkt wellicht wreed om op deze relativerende manier over het eerbiedwaardige ambt van de burgemeester te praten, maar toch: de recente ophef over de al of niet te kiezen burgemeester verbloemt gemakkelijk de meest prangende vraag: Wat willen we met de gemeenteraad?

Er zijn aanwijzingen dat er in toenemende mate een discrepantie is ontstaan tussen de feitelijke machtsrol en de normatieve machtsrol van de gemeenteraad. Vorig jaar nog kraakte de Raad voor Openbaar Bestuur in dit verband harde noten. In het rapport "Op de grens van monisme en dualisme" (1997) gebruikte deze Raad desolate kwalificaties als "marginale beleidsbeïnvloeding", "slecht gefiatteerd" of "nauwelijks in te halen achterstand in kennis en informatie" om de gemeenteraad in de praktijk te typeren.

Uit zeer recent onderzoek onder gemeenteraadsleden blijkt hoe weinig lokale volksvertegenwoordigers zélf nog geloven dat zij met de politieke vuist op tafel kunnen slaan: "Elf procent van de raadsleden meent dat de gemeenteraad feitelijk de hoofdlijnen van het gemeentelijk beleid bepaalt".

Uit deze studies rijst het verontrustende beeld op van de lokale democratie als een soort operette, waarin de hoofdrolspelers op het politieke toneel van andere aard zijn dan de indrukwekkende figuren die het programmaboekje ons belooft.

Nuttig debat

Als de positie van de gemeenteraad de brandende kwestie vormt van de plaatselijke politiek, is het actuele debat over de wijze van aanstelling van de burgemeester dan misplaatst? Nee, er zijn goede redenen om dit debat te voeren; er zijn bovendien sterke argumenten om een nieuw systeem van aanstelling te beproeven.

Waarom is het goed dit debat te voeren? Iets was 'is' (het huidige systeem van benoeming) is niet per se goed, maar moet steeds kunnen worden gerechtvaardigd. Niets is in het politieke leven vanzelfsprekend, dus ook niet het heersende, bij tijd en wijle regenteske stelsel van benoeming, dat vooral in het teken lijkt te staan van verdeling van belangrijke posten over (grote) politieke partijen.

Welke argumenten zijn er om een systeem van de gekozen burgemeester door de gemeenteraad te beproeven? Nee, niet het 'kloofdenken' ofwel het almaar klagen over de toenemende kloof tussen burgers en politiek. Wel (1) het democratieargument: burgers behoren direct of indirect hun eigen bestuurders te kunnen kiezen; (2) de feitelijke machtspositie van de gemeenteraad behoeft versterking; (3) de onmiskenbaar veranderende politieke rol van de burgemeester, waardoor een direct of indirect mandaat van de kiezers van toenemend belang wordt.

Let wel, het debat over de wijze van aanstelling van de burgemeester is relevant, maar mag geen geïsoleerde discussie zijn. Dit debat, met andere woorden, mag ons niet afleiden van de eerder genoemde brandende kwestie. Het denken over de al of niet gekozen burgemeester moet daarom worden verbonden met het denken over zowel de gemeenteraad als de wethouders.

Schamel

Normatief beschouw ik de gemeenteraad als het hoogste orgaan in de lokale democratie en in termen van bevoegdheden de machtigste actor; feitelijk vervult de raad een grotendeels schamele machtsrol. Zo'n discrepantie tussen 'zijn' en 'behoren' maakt van het lokaal bestuur een hypocriete democratie.

Zo de drie-eenheid van gemeenteraad, burgemeester en wethouders dan in democratische zin uit de pas loopt en als de gemeenteraad bijvoorbeeld alleen op het papier van de wet een tijger lijkt te zijn, dan is het tijd om veranderingen te bepleiten.

Welke veranderingen? Welke eisen zijn aan een nieuw systeem van lokaal bestuur te stellen?

a. De eis van een monistisch of dualistisch systeem is nauwelijks van praktisch belang. In 1997 stelde de Raad voor Openbaar Bestuur: "De Raad vindt de vraag of het decentraal bestuur monistisch of dualistisch zou moeten zijn niet de meest voor de hand liggende vraag". Het waren wijze woorden. Uw politieke interesse dient niet te liggen in monisme of dualisme; analytische tegenstellingen zijn niet van bijzonder belang. Benoem het lokaal bestuur zoals u wilt, maar ambitieuzer lijkt mij daarentegen een politiek systeem te ontwerpen waarin burgemeester, wethouders en gemeenteraad verantwoordelijkheden helder verdelen en zij allen gebonden zijn aan de regel van politiek vertrouwen.

b. Tot de verantwoordelijkheid van de gemeenteraad moet mijns inziens de aanwijzing van de burgemeester gaan behoren: de gekozen burgemeester moet door de raad worden gekozen én door de raad naar huis kunnen worden gestuurd. De verhouding tussen burgemeester en gemeenteraad is een politieke vertrouwensrelatie, in het geval van een ernstige botsing beslecht de raad het conflict desnoods met het zwaard van opgezegd vertrouwen.

Aldus is de raad ten opzichte van de burgemeester een "countervailing power", hetgeen enerzijds de burgemeester dwingt tot zorgvuldig handelen en anderzijds de raad voor de burgers tot een herkenbare machtsfactor maakt. Namens burgers wordt de burgemeester -en vergelijkenderwijs ook de wethouders- door de raad gekozen en gecontroleerd.

Vertrouwensregel

c. De presidentiële variant van aanstelling (dat wil zeggen: de directe verkiezing van de burgemeester door de burgers) wordt met dit alles verworpen. Deze variant, hoewel zeer sympathiek, sluit de verwerkelijking uit van de voor onze parlementaire democratie zo wezenlijke vertrouwensregel. Bij een conflict tussen raad en een direct gekozen burgemeester zal de laatste zich beroepen op zijn of haar mandaat van de kiezers en dus ontbeert de raad in zo'n geval het laatste woord.

In dit land van politieke minderheden blijkt de vertrouwensregel daarentegen een vruchtbaar beginsel; de invoering van een presidentiële variant in een overigens parlementair systeem werkt mijns inziens onnodig complicerend. Bovendien, een presidentiële aanstelling dwingt de kandidaten tot kostbare presidentiële campagnes, waardoor rijkdom al snel een voorwaarde kan gaan vormen voor de vervulling van een publiek ambt.

d. Bij de benoeming van al deze eisen aan een nieuw systeem kan gemakkelijk aan de belangrijkste eis tot succesvolle vernieuwing worden voorbijgegaan. Investeren in menselijke kwaliteit, zo luidt mijn laatste voorstel.

De democratie bloeit uiteindelijk niet door haar regels, procedures en kenmerken -hoe ingenieus en belangrijk ook- maar door de mensen die bewogen en oprecht pogen politieke waarden te verwerkelijken.

Geïnvesteerd zal moeten worden in het aantrekken en ontwikkelen van democratisch talent ten behoeve van met name de gemeenteraden. Het belang van investeren in de kwaliteit van volksvertegenwoordigers en lokale bestuurders kan niet genoeg worden benadrukt. Misschien moeten in dit verband zelfs onorthodoxe wegen worden bewandeld; de geringe populariteit van politieke partijen geeft daartoe in elk geval aanleiding.

De auteur is als politicoloog verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

Dit artikel is de enigszins bekorte lezing die Pelle op 23 september hield ter gelegenheid van de lustrumviering van de Regio Zuid-Holland Zuid, een samenwerkingsverband van 21 gemeenten.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 3 oktober 1998

Reformatorisch Dagblad | 40 Pagina's

Gemeenteraad als tijger op papier

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 3 oktober 1998

Reformatorisch Dagblad | 40 Pagina's

PDF Bekijken