Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Een omstreden visie op het verzet

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Een omstreden visie op het verzet

Dr. J. W. M. Schulten: De militaire functie van de Ordedienst was vrijwel nihil

6 minuten leestijd

Zijn proefschrift is omstreden. De vrouw van dr. J. W. M. Schulten zegt: "In Nederland mag je alles publiceren. Taboes worden doorbroken, geheimen liggen op straat. Behalve het verzet, daar mag je ábsoluut niet aankomen". Vandaag promoveerde Schulten aan de Rijksuniversiteit Leiden op "De geschiedenis van de Ordedienst". Zoals de ondertitel aangeeft, is deze studie het slotakkoord van vijf jaar onderzoek naar "mythe en werkelijkheid" van deze verzetsorganisatie.

Drs. Schulten begon in 1992 aan zijn proefschrift te werken. "Mijn tweelingbroer, oud-Riod-directeur dr. C. M. Schulten, heeft een boek geschreven over jonkheer Six, die jarenlang leider was van de Ordedienst (OD). Hij zei tegen mij: "Is de Ordedienst niets om op te promoveren?"". Zo begon de voormalig militair-historisch docent aan zijn onderzoek. Schulten heeft niet alleen archiefmateriaal nageplozen, maar ook veel contact gehad met mensen die bij de OD zaten. "Zij komen nog steeds samen, al wordt het natuurlijk wel minder. Daarom was de tijd aangebroken om het allemaal op een rijtje te zetten".

De OD is een zelfstandige organisatie die in 1940 ontstaat. Doel is het voorkomen van een gezagsvacuüm, dat na een oorlog kan ontstaan wanneer er nog geen nieuwe regering is gevormd. Schulten: "Dat was de eerste opzet. Behalve een groot aantal legerofficieren zijn bij de OD ook burgers betrokken. Ik schat het aantal actieve leden op vierduizend, maar het aantal sympathisanten is veel groter. Al snel constateerde ik dat het beeld van de OD nog net zo is als in 1945. De beeldvorming is het uitgangspunt dat ik gebruikt heb voor mijn proefschrift. Wanneer je alleen maar een reconstructie maakt, ben je niet vernieuwend bezig. Geschiedenis is beeldvorming over het verleden, daar voegt dit proefschrift een nieuwe zienswijze aan toe".

Zware klappen

De Ordedienst stond bekend als rechts, militair, conservatief en autoritair. "Bij verwante organisaties heerste de opvatting dat de OD in w ezen geen verzetsgroep was, maar een beweging die na de oorlog een belangrijke politieke invloed zou willen uitoefenen. Dit met het doel om een sterke greep op de Nederlandse samenleving te krijgen". Deze mening deelt Schulten niet. "De OD had absoluut geen politieke bedoelingen en was evenmin een organisatie van alleen beroepsofficieren. Dat werd vaak gedacht, maar de officieren vormden een beperkte groep binnen de OD".

In 1942 kreeg het verzet, waaronder de OD, zware klappen van de Duitsers. "De Ordedienst was toen op sterven na dood", stelt Schulten, "maar in de zomer van 1942 kwam jonkheer P. J. Six aan de leiding. Met harde hand wist hij de OD organisatorisch weer goed in elkaar te zetten". Schulten omschrijft Six als iemand die altijd gelijk had. "Een echte doordouwer, tegenstanders legden het tegen hem altijd af. Bij de OD heerste het verstand, het was geen organisatie voor 'cowboys'.

Zo meende de Ordedienst dat blokkades geen zin hadden. Wanneer een spoorlijn werd gesaboteerd, was die na twee dagen weer hersteld. Je lokte er represailles mee uit, maar voor het verloop van de oorlog maakte het in principe niets uit. In het kader van verzet waren deze acties begrijpelijk, maar als militaire operatie hadden ze geen enkele zin, luidde de redenering. Hierover ontstond een soort concurrentie met andere verzetsorganisaties, die minder georganiseerd waren en wel veel avonturiers in de gelederen hadden".

Spanningen

In september 1944 werden de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) opgericht, met het doel de grote verzetsorganisaties onder één noemer te brengen. Schulten: "Zo kon het gewapende verzet onderdeel worden van de Nederlandse regering, die vanuit Engeland meer grip kreeg op de situatie. In de BS waren naast de OD ook de Landelijke Knokploegen, de Raad van Verzet en een aantal kleinere organisaties verenigd. Binnen de BS ging de OD door de krachtige leiding van Six al snel domineren".

Volgens Schulten ontstond juist door de goede organisatie binnen de OD een soort "grootheidsidee". "Men beweerde een leger van honderdduizend mensen op de been te kunnen brengen én te leiden". Dit bestempelt Schulten als een illusie. "Technisch is het volstrekt onmogelijk om zoveel mensen binnen een organisatie als de OD aan te sturen".

Volgens de promovendus presenteerde de Ordedienst zich telkens als de grootste verzetsorganisatie. "Zo ontstonden er binnen de BS spanningen. In theorie moest de BS een organisatie zijn die verenigde, maar in de praktijk bleek dit allerminst waar te zijn. De wil van de OD om anderen ondergeschikt te maken, schoot bij velen in het verkeerde keelgat", weet Schulten.

De vraag is waarom de OD zo wílde domineren. "Zoals gezegd beweerden tegenstanders dat de OD na de oorlog een greep naar de macht wilde doen, met als doel een conservatieve regering te vormen onder aanvoering van een krachtige vorstin. Dit verhaal is ook in veel geschiedenisboeken terechtgekomen". Schulten is ervan overtuigd dat politieke macht niet de doelstelling van de OD is geweest. "Het domineren van anderen was een organisatorische aangelegenheid, omdat de Ordedienst goed in elkaar stak. Omdat de OD overbodig werd -met een regering op korte afstand was een gezagsvacuüm niet waarschijnlijk-, werd de organisatie een doel op zichzelf. Dat is een constatering die je nu kunt doen".

Overschat

Schulten meent dat de Ordedienst in plaats van een militaire veelmeer een maatschappelijke functie heeft vervuld. "Een samenleving probeert in tijden van oorlog en verdrukking te overleven. Een sterk voorbeeld daarvan is Rusland. Na tachtig jaar communisme en atheïsme staan de kerkdeuren weer open. Zo zie je dat er allerlei zaken zijn die sluimerend blijven bestaan en na een korte of langere periode weer opleven".

Dat neemt niet weg dat de OD in het geheel geen militaire functie heeft vervuld. "Zo werd tijdens de bezetting al uitvoerig gesproken over hoe de arrestaties na de oorlog moesten plaatshebben. Grote woede-uitbarstingen zijn voorkomen en een collectieve bijltjesdag is er ook niet geweest. Toch is het belangrijkste kader waarbinnen ik de OD probeer te begrijpen: een organisatie die een belangrijke bijdrage leverde aan het overleven van de samenleving, maar waarvan de militaire functie vrijwel nihil was".

Volgens Schulten wordt binnen de OD de eigen militaire functie ver overschat. "Er wordt bijvoorbeeld geschermd met een wapendropping boven Nederland. Van de 30.000 wapens die werden afgeworpen, viel eenderde in handen van de Duitsers. Maar wat wil je met 20.000 her en der verspreide wapens beginnen tegen een leger als het Duitse?"

Juist de conclusies over de militaire kant van de OD maken het proefschrift van Schulten omstreden. Sommige personen binnen de voormalige Ordedienst menen dat de promovendus de organisatie omlaag haalt. Schulten bestrijdt dit. "Ik heb juist waardering voor de OD. Wel zie je dat de interne beeldvorming na vijftig jaar nog steeds niet veranderd is. Er is een groot schemergebied tussen waarheid en illusie. Op dit terrein krijg je altijd emotionele reacties. Het gaat mij niet om het heldenverhaal. Dat is ook aangegeven met een Franse spreuk van Voltaire voor in het boek: "Egards zijn voor de levenden, doden ben je slechts de waarheid verschuldigd"".

Mede n.a.v. "De geschiedenis van de Ordedienst. Mythe en werkelijkheid van een verzetsorganisatie", door J. W. M. Schulten; uitg. Sdu, Den Haag, 1998; ISBN 90 1208 633 7; 432 blz.; 49,90.

Dit artikel werd u aangeboden door: Reformatorisch Dagblad

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 19 november 1998

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

Een omstreden visie op het verzet

Bekijk de hele uitgave van donderdag 19 november 1998

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

PDF Bekijken