Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Praag voorbij de fluwelen revolutie

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Praag voorbij de fluwelen revolutie

Tsjechië kan het communistische verleden maar moeizaam verwerken

5 minuten leestijd

In november en december 1989, toen de fluwelen revolutie in Praag een einde maakte aan ruim vier decennia communistische overheersing, vermoedde nog niemand dat ook het einde van Tsjechoslowakije naderde. De Tsjechen en Slowaken verkeerden destijds in een overwinningsroes. De communistische dictatuur in hun land was tot aan het einde hard geweest. Veel harder dan in de buurlanden Polen en Hongarije.

De dissidente schrijver Václav Havel zat dat jaar nog een gevangenisstraf uit, terwijl zijn dissidente vrienden in Polen reeds regeringsposten bekleedden. Het Tsjechoslowaakse bewind van de kameraden Jakes en Husak behoorde tot de 'betonkoppen' in het voormalige Oostblok, gelijk het regime van Ceausescu in Roemenië of van Honecker in de DDR. Voor de hervormingen van het systeem was geen plaats, het hervormingsgezinde bewind van Michail Gorbatsjov in Moskou werd door de Praagse kameraden verafschuwd.

Binnen drie weken vol massale protesten bezweek het regime en stortte in elkaar. In december 1989 werd Havel president van een vrij en democratisch Tsjechoslowakije. Hij trachtte de splitsing van zijn land in twee republieken te voorkomen, maar tevergeefs. Vrijheid van meningsuiting en vereniging -twee grote democratische verworvenheden- bracht met zich mee dat in Slowakije politieke groeperingen ontstonden die onafhankelijkheid nastreefden. Na de fluwelen revolutie kwam de "fluwelen scheiding". De Tsjechen en Slowaken gingen uit elkaar met opvallend weinig ruzie, zonder internationale tussenkomst, keurig en gedisciplineerd.

Gerechtigheid

De Tsjechische republiek werd officieel op 1 januari 1993 in het leven geroepen. De Tsjechen profiteerden het meest van de scheiding. Hun land grensde in geopolitiek opzicht niet meer aan de "zone van chaos", zoals de staten werden beschouwd die de voormalige Sovjet-Unie opvolgden. Anders dan Slowakije, waar een aanzienlijke Hongaarse minderheid woont, werd Tsjechië dankzij de scheiding een vrij homogene staat.

De Tsjechische president, Havel, oefende in de eerste fase van het bestaan van de jonge republiek grote invloed uit op de politiek. Zelf een politiek gevangene (hij bracht ruim vijf jaar van zijn leven in communistische kerkers door), was Havel ten opzichte van de gewezen heersers, de communistische nomenclatura, vergevingsgezind. De communisten werden weliswaar uit hun politieke macht gezet, maar verder werden zij met rust gelaten.

Veel invloedrijke partijleden hebben zich moeiteloos aan de nieuwe omstandigheden aangepast en veranderden in succesvolle kapitalistische ondernemers zonder dat hun een strobreed in de weg werd gelegd. Dit tot ongenoegen van brede lagen van de Tsjechische bevolking, die de oude heersende bovenlaag tot verantwoording wilde roepen.

Niet dat de Tsjechen bloed of draconische straffen wilden zien, zij verlangden slechts gerechtigheid. Deze is echter niet gekomen, hetgeen in de samenleving tot grote frustraties leidde. Tien jaar na de democratische omwenteling is het verwerkingsproces van het communistische verleden in Tsjechië nog nauwelijks op gang gekomen. Met de wijsheid achteraf kan men stellen dat het Tsjechische democratische bewind in deze kwestie faalde.

Moeizaam

Aanvankelijk zag het er naar uit dat Tsjechië vrij snel de weg naar een volwassen democratie en markteconomie zou afleggen. Door westerse waarnemers werd de "republiek aan de Moldau" een tijdlang gezien als een succesvol voorbeeld van een land in transformatie, de beste leerling in de klas. Immers, de economische indicatoren leken gunstig te zijn: inflatie en werkloosheid waren laag, het staatsbudget was in evenwicht. En dan was er nog Praag, een stad met grandeur, opgeknapt en rijk, in menig opzicht nog westerser dan het Westen zelf. Maar schijn bedriegt. Praag is nog geen Tsjechië.

De privatisering -het terugbrengen van staatseigendommen in privé-handen- verliep zeer moeizaam. Zeker bij de grote bedrijven en banken. De Tsjechische premier, Václav Klaus, schuwde weliswaar niet de schoktherapie, dat wil zeggen een radicale doorvoering van economische hervormingen, maar was tegelijkertijd ook voorstander van de "Tsjechische weg naar het kapitalisme." Dit hield in dat de regering haar uiterste best deed om de bedrijven en banken niet in buitenlandse handen te laten overgaan.

Op den duur bracht deze politiek grotere nadelen dan voordelen met zich mee en remde de buitenlandse investeringen in Tsjechië af. De privatisering stokte, de economische groei stagneerde. Het conservatief-liberale kabinet van Klaus moest uiteindelijk in 1997 het veld ruimen. Na de vervroegde verkiezingen, het jaar daarop, heeft het nieuwe sociaal-democratische kabinet van Milos Zeman de deuren voor de buitenlandse investeringen opengegooid. Het beloofde tevens corruptiepraktijken aan te pakken en de stijgende criminaliteit een halt toe te roepen. Tastbare resultaten zijn tot nu toe echter uitgebleven.

Gunstig perspectief

De Tsjechische teleurstelling over de politieke en economische gang van zaken is overal in het land voelbaar. De Tsjechen, evenals de andere volkeren achter het neergehaalde IJzeren Gordijn, verwachtten dat met de invoering van de democratie de welvaart onmiddellijk het land zou binnenstromen. Ook zij realiseerden zich onvoldoende hoe desastreus de communistische erfenis was en hoe lang deze nog zou doorwerken.

Toch zijn de vooruitzichten voor Tsjechië op de middellange termijn (tien tot vijftien jaar) gunstig. Sinds maart van dit jaar is Tsjechië lid van de NAVO en daarmee ingebed in de westerse veiligheidsstructuren. Het land beschikt reeds nu over een behoorlijke infrastructuur en is vanwege zijn gunstige ligging, goed opgeleide arbeidskrachten en rustig sociaal klimaat aantrekkelijk voor westerse ondernemers.

Voor de Tweede Wereldoorlog vormden de Tsjechische landen, Bohemen en Moravië, het meest welvarende deel van Midden-Europa. Er is thans geen reden om aan te nemen dat de geschiedenis zich niet zal herhalen. Alleen zal de welvaart niet van de ene op de andere dag komen. Onze ervaring met de wederopbouw van Nederland na de Tweede Wereldoorlog bevestigt dit.

Prof. dr. H. Renner is hoogleraar geschiedenis van Midden-Europa aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 30 september 1999

Reformatorisch Dagblad | 1 Pagina's

Praag voorbij de fluwelen revolutie

Bekijk de hele uitgave van donderdag 30 september 1999

Reformatorisch Dagblad | 1 Pagina's

PDF Bekijken