Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Een veldslag rond Hemmens kerk

Bekijk het origineel

+ Meer informatie

Een veldslag rond Hemmens kerk

Betuwse heerlijkheid ontleent bekendheid aan ds. O. G. Heldring

7 minuten leestijd

Sinds begin december heeft de kerkenraad van de hervormde gemeente van Hemmen zekerheid: Het uurwerk in de kerktoren stamt uit het eind van de zestiende of het begin van de zeventiende eeuw. Daarmee bezit dit fraaie, 120 zitplaatsen tellende kerkje in de Betuwe een van de oudste uurwerken van ons land.

Het is een wonder dat de eeuwenoude kerk met zijn toren er nog staat in het lommerrijke Hemmen. Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog leverden de terugtrekkende Duitsers in en rond het dorpje een veldslag met de geallieerden die verwoestende gevolgen had. De bevolking waande zich op 23 september 1944 al bevrijd. In november werden alle inwoners echter gedwongen te evacueren en grote delen van de "heerlijkheid" kwamen onder water te staan.

Een legerbericht in het voorjaar van 1945 sprak over de "slag om Hemmen." De geallieerden ontmoetten felle tegenstand van de SS'ers, die zich in het kasteel van de heer Van Lijnden van Hemmen hadden verschanst. Dat kasteel lag niet zo ver bij de kerk vandaan. Het gevolg was dat het kasteel onherstelbaar werd vernield. De kerk liep echter betrekkelijk weinig schade op. Dat was niet minder dan een wonder.

Elke zondagmorgen komt de hervormde gemeente hier bijeen. De gemeente, die vanwege haar midden-orthodoxe signatuur het karakter van een streekgemeente heeft, wordt sinds augustus 1998 gediend door mevrouw ds. J. W. de Kam-Diepeveen.

Kentering

Tot zo'n vier jaar geleden leidde de Hemmense gemeente een kwijnend bestaan. Door het opbouwwerk van de te hulp geroepen ds. G. van der Stouw (vorig jaar overleden) kwam daarin een kentering. Met de komst van ds. De Kam is, zegt ouderling-kerkvoogd J. M. Weseman, de gemeente weer gaan groeien. Momenteel is het kerkje tijdens de diensten goed gevuld. Ook de bijzondere zondagavonddiensten, eenmaal per maand, worden in het algemeen goed bezocht.

Weseman is enthousiast over 'zijn' gemeente en kerk. Hij is er ook voor in om op tijden als er geen kerkdiensten zijn vanuit Zetten naar Hemmen te komen om de deuren open te zetten. Voorbijfietsende recreanten kunnen de kerk dan bezichtigen en desgewenst onder de klanken van echte of 'ingeblikte' orgelmuziek even tot zichzelf komen.

De kerk of kapel in Hemmen wordt voor het eerst genoemd in 1395. Daarna komt de kerk voor in een document uit 1513. Het bedehuis, oorspronkelijk gebouwd als bidkapel, had toen de naam "Onze Lieve Vrouwe bij de brug", naar de nabijgelegen brug over het riviertje de Linge. Die brug was in de Middeleeuwen een onderdeel van de toen wegens roofovervallen beruchte route Wageningen-Nijmegen.

Reformatie

Het is niet bekend wanneer de Hemmense bevolking overging naar de kerk van de Reformatie, maar het moet zo rond 1600 zijn geweest. In elk geval diende ds. Rutgers à Rheenen tussen 1611 en 1614/15 de gemeente als eerste predikant.

Van 1682 tot 1737 (dus niet minder dan 55 jaar) stond ds. J. M. Mommers in Hemmen. Deze predikant schreef een uitleg over "Het Duyzendjarig Rijck der Heyligen", naar aanleiding van Openbaring 20, en het boek "Luther Gereformeert", over de eenheid tussen lutheranen en calvinisten (op dit moment hoogst actueel). Ten slotte publiceerde ds. Mommers het boek "Eubulus of goede raadt om de verschillende broederen, de zogenaamde Voetianen en Coccejanen, met malkanderen te bevredigen."

Dit boek is wel genoemd als het symbolische einde van de "tachtigjarige oorlog" tussen de voetiaanse en coccejaanse stromingen die de kerk der Reformatie sinds 1658 verdeeld hielden. Inderdaad, uit zijn pennenvruchten blijkt dat ds. Mommers een uiterst verzoeningsgezind theoloog was.

Ds. Heldring

Op het predikantenbord in de later toegevoegde consistoriekamer staan nog meer namen van illustere predikanten. Zo stond ds. O. G. Heldring hier van 1827 tot 1867. Van 1949 tot 1951 diende emeritus hoogleraar dr. M. J. A. de Vrijer de gemeente.

Door ds. Heldring werd Hemmen bekend, want hij kreeg naam als grondlegger van de inwendige zending in ons land. Hij mocht mensen als G. Pierson, mr. G. Groen van Prinsterer, de dichter-predikant J. J. L. ten Kate en predikant/schrijver N. Beets tot zijn vriendenkring rekenen.

Ds. Heldring was ook de grondlegger van de Heldringgestichten in het naast Hemmen gelegen Zetten. In het gesticht, ondergebracht in de voormalige bierbrouwerij van Steenbeek, werden vanaf 1848 "boetvaardige gevallen vrouwen" opgevangen, die een nieuw leven wilden beginnen.

Dat zo'n betrekkelijk kleine gemeenschap een fraai en goed onderhouden kerkgebouw bezit, is te danken aan het geslacht Van Lijnden van Hemmen. Eeuwenlang hebben de heren uit dit geslacht de heerlijkheid in bezit gehad. Zij bepaalden wie zich in Hemmen mocht vestigen. Zij hadden ook het collatierecht van predikant en koster: het recht om de predikant te beroepen, of althans ter beroeping voor te dragen, en de koster te benoemen. Opvallend is dat predikant en koster in dit collatierecht op dezelfde lijn stonden. Dit recht is pas in 1922 door de toenmalige heer Van Lijnden afgeschaft.

Collatierecht

Deze in 1931 kinderloos overleden laatste telg uit de tak van de Van Lijndens van Hemmen deed echter nog meer. Volgens een in 1922 opgemaakt en tien jaar daarna openbaar gemaakt testament richtte hij drie stichtingen op voor het beheer van zijn goederen na zijn dood. De stichting Het Lijndensche Fonds voor Kerk en Zending is de 'moederstichting'. Deze beheert de gehele heerlijkheid.

Volgens ouderling-kerkvoogd Weseman vergaderen de kerkvoogden tweemaal per jaar met het bestuur van het Hemmensche Fonds over het beheer van de kerk, het oude en het nieuwe kerkhof, de pastorie en het zendingslokaal. Het fonds schenkt jaarlijks een fiks bedrag aan de kerk voor de exploitatie, waardoor de kerkvoogdij van de Hemmense hervormde gemeente minder problemen kent dan menige kerkvoogdij elders.

Grafkelder

Het lichaam van de laatste heer Van Lijnden was ook het laatste dat werd bijgezet in een van de grafkelders bij en onder de kerk. Voor deze bijzetting kon geen gebruik meer worden gemaakt van de ingang vanuit de kerk, want die was inmiddels dichtgemetseld. Men hakte zich daarom van buitenaf een toegang tot de grafkelder.

Het kerkgebouw is in 1932 grondig gerestaureerd en van gebrandschilderde ramen voorzien. In consistoriekamer en koor hangen twee kronen uit de zeventiende eeuw. De tweede kroon in de kerk is in de twintigste eeuw nagemaakt. Van het avondmaalszilver dateert de beker uit 1658 en de kan uit 1852.

De Statenbijbel in het liturgisch centrum (vroeger het koor) is door Hendrik en Jakob Keur gedrukt in 1686. Op de kansel bevindt zich een koperen lezenaar, die uit de tweede helft van de zeventiende eeuw stamt. De preekstoel is tijdens de restauratie in het midden van het koor van zijn poot gehaald en links in het koor geplaatst. Het klankbord is verdwenen. De poot van de preekstoel dient nu als voet voor het doopbekken.

Kerkorgel

Recht tegenover het koor hangt aan de binnenkant van de toren het eeuwenoude pijporgel. Het wordt voor het eerst in 1815 vermeld, maar was toen al lang in gebruik. Rond 1900 is het barokorgel op een slordige, onde skundige manier gerestaureerd. Ook de restauratie van kort na de oorlog was nogal amateuristisch en bracht dus meer schade dan verbetering. Maar uiteindelijk is mede dankzij geldelijke steun uit binnen- en buitenland het orgel in 1972 door orgelbouwer De Jongh in oude luister hersteld. Het instrument telt veertien registers, waaronder drie uit de eerste bouwperiode. De orgelkas is door gemeenteleden in een oud-Hollandse kleur, ossenbloedrood, geschilderd en van nieuw verguldsel voorzien.

De kerk neemt in Hemmen een belangrijke plaats in. Hemmen was tot 1955 zelfstandig en behoort nu tot de gemeente Valburg. De grond in Hemmen is grotendeels in handen van het Lijndensche Fonds. Als iemand van elders in Hemmen een huis wil bouwen, kan hij de grond alleen maar via erfpacht bemachtigen. Bovendien heeft hij een vestigings- of woonvergunning nodig.

Oudgotisch

Weseman is trots op de gebrandschilderde ramen, die tijdens de restauratie door Femmy Geesink, de latere mevrouw Schilt, zijn aangebracht. Zij was een leerlinge van prof. R. N. Roland Holst. De twee ramen links in het schip stellen het leven in de wereld voor en het in aanraking komen met Jezus als Leraar, onder het thema "God zoekt ons", met vooral uitbeeldingen van gelijkenissen. De vijf ramen in het koor beelden de "Heilsbeloften" uit: de geboorte, de kruisiging, het lege graf en het avondmaal, de opstanding en Pinksteren. Het thema van de twee ramen rechts in het schip luidt: "Onze opdracht is te prediken met Woord en daad."

De Hemmense kerkelijke gemeente leeft, aldus Weseman. Ds. De Kam doet haar (deeltijd)werk in die gemeente in het besef dat "het voor iedereen een rijke schat (is) om je werk te mogen doen, maar onze mogelijkheden zijn broos, net als aarden vaten. In geloof mogen we ons afhankelijk stellen van de kracht van God, die alles teboven gaat, in alle omstandigheden van ons leven." Dit citaat komt uit het februarinummer van "Kerkinformatie." Dat is niet het officiële orgaan van de SoW-kerken, maar het kerkelijk maandblad van Hemmen.

Dit artikel werd u aangeboden door: Reformatorisch Dagblad

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 6 april 2000

Reformatorisch Dagblad | 26 Pagina's

Een veldslag rond Hemmens kerk

Bekijk de hele uitgave van donderdag 6 april 2000

Reformatorisch Dagblad | 26 Pagina's