Mensen hebben geen maatstaf meer

Dr. Klautke, gepromoveerd bij de gereformeerd vrijgemaakte ethicus prof. dr. J. Douma, doceerde een aantal jaren ethiek aan de Freie Theologische Akademie in Giessen. Sinds vorig jaar is hij verbonden aan de jonge Akademie für Reformatorische Theologie in Marburg.

Tussen 1978 en 1987 studeerde Klautke aan de Vrije Universiteit (VU) in Amsterdam en vervolgens aan de Theologische Universiteit van de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) in Kampen. Door zijn studietijd -"ik sprak veel met RPF-secretaris Van Veelen, bij wie ik op kamers zat"- en door de blijvende contacten in Nederland -"vooral de publicaties van dr. Jochemsen van het Lindeboom Instituut houden me goed op de hoogte"- is Klautke bekend met de politieke situatie in de lage landen.

Viel het geestelijk klimaat in Nederland u tegen toen u er ging studeren?

"Ik had me erop voorbereid dat ik niet in een christelijk land zou komen. Dat bleek ook het geval te zijn. Als ik in Amsterdam naar de VU fietste, kwam ik langs een abortuskliniek. Daar zag ik ook Duitse auto's staan en ik kon wel raden wat die mensen kwamen doen. Toch voelde ik me er niet door overvallen. Ik wist dat Nederland steeds liberaler werd. Wel viel me de snelheid van de ontkerstening op. Dat tempo lag duidelijk hoger dan in Duitsland."

Afdwalen

Uit de discussies rond de euthanasiewetgeving kan Klautke niets anders concluderen dan dat Nederland steeds verder afdwaalt van Gods wet. "Datzelfde zie je in andere West-Europese landen, zoals bij ons in Duitsland en Zwitserland. Misschien had u verwacht dat ik veel meer geschrokken zou reageren op de euthanasiewet. Vanzelf, ik vind het een verschrikkelijke wet, laat dat duidelijk zijn, maar geschrokken ben ik niet. Wie niet naar God luistert, komt met eigen, zondige wetten. Dat is een onvermijdelijk proces."

Toch vaart Duitsland op het punt van euthanasie een veel conservatiever koers.

"Door de grote invloed die de CDU lange tijd op de Duitse politiek had, zijn de ontwikkelingen op ethisch gebied wat vertraagd. De CDU won bij ethische vraagstukken bijna altijd het advies van de Rooms-Katholieke Kerk in."

Die tijden zijn voorbij nu Duitsland een sociaal-democraat als minister-president heeft. Het baart Klautke zorgen dat in de ethische commissie die bondskanselier Schröder binnenkort zal presenteren praktisch geen kerkelijke leidslieden zitten. "Schröder verzamelt bewust alleen die mensen om zich heen die hem steunen. Het scheelt hem absoluut niets hoe er vanuit de christelijke ethiek wordt gedacht. Onze bondskanselier lijkt zich alleen te interesseren voor economische groei."

Homohuwelijk

Aan de conservatieve koers van Duitsland zal spoedig een einde komen, verwacht Klautke. "Op dit moment is in de politiek het homohuwelijk in discussie. Ik verwacht volgend jaar een wetsvoorstel rond het homohuwelijk. Het onderwerp euthanasie leeft op dit moment nog niet zo in Duitsland. Maar zodra dat verandert, is het een kwestie van jaren en we hebben een liberale wet."

In Nederland is het beeld ontstaan dat er in Duitsland vrij breed een gevoel van verontwaardiging over de liberale westerburen leeft.

"Verontwaardiging is een sterk woord, te sterk denk ik. Er heerst meer een vaag gevoel van onbehagen over dat wat in Nederland gebeurt. Er doen verhalen de ronde dat je in Nederland niet meer veilig naar het ziekenhuis kunt omdat artsen, ook zonder de wil van de patiënt, het leven beëindigen. Zo'n gevoel van onbehagen merk je ook als je over het Nederlandse drugsbeleid praat. Dan zeggen mensen al snel: Zoals het in Nederland toegaat, willen wij het niet. Op die manier is men het ook oneens met de euthanasiewet. Maar dat heeft weinig te maken met een bijbelse visie op het leven. Vraag de man op de straat of hij er begrip voor heeft dat mensen in lijden een einde aan hun leven willen maken en hij zegt ja."

Minister Däubler-Gmelin van justitie, nog wel een sociaal-democraat, heeft zich uiterst kritisch over de Nederlandse euthanasiewet uitgelaten.

"Ik heb me afgevraagd of haar uitspraken in Nederland niet scherper zijn overgekomen dan de minister ze bedoeld heeft. Ik zie haar woorden in de lijn van een meer oppervlakkig, niet beredeneerd gevoel van onbehagen over de Nederlandse wetgeving. Overigens, Duitse politici oriënteren zich helemaal niet zo sterk op Nederland. Frankrijk en de Verenigde Staten zijn veel belangrijker."

Commissie

Hoewel de Evangelische Kerk in Duitsland (EKD) en de Rooms-Katholieke Kerk (RKK) nog altijd een ruime meerderheid van de Duitsers vertegenwoordigen, lijkt de invloed van de kerken op politiek en samenleving af te nemen.

De kerken timmeren nog wel aan de weg. Zo hielden de EKD en de RKK deze week gezamenlijk een "Week voor het leven". Tegenover de Nederlandse euthanasiewet stelden de kerken de "onaantastbaarheid van het menselijk leven in alle fases."

Klautke zet wel graag een kanttekening bij de positie van de kerken. "De enige krachtige instantie op ethisch gebied is de Rooms-Katholieke Kerk. De RKK is in Duitsland conservatiever dan in Nederland. Bovendien vinden de meeste rooms-katholieken het goed als de bisschoppen van tijd tot tijd krachtig stelling nemen. Zelf naar de kerk gaan, nee, dat zien de meesten niet voor zich. Maar er moet wel een kerk in het dorp zijn, vinden de mensen. En ook heeft de kerk in hun ogen een duidelijke plaats in het publieke debat."

"Van de EKD hoef je niet veel te verwachten. Haar ethiek wordt nauwelijks door de Bijbel bepaald. Was dat het geval, dan had de kerk homoseksualiteit niet geaccepteerd en dan had ze de feministische theologie niet zo bevorderd. De EKD is een echte volkskerk, die zich oriënteert op de mening van het volk. Op sommige punten, zoals de bio-ethiek en euthanasie, is de kerk inderdaad nog behoudend, maar het "nee" tegen euthanasie zal zwakker worden naarmate de mening van het Duitse volk verschuift. Bovendien wordt er binnen kringen van de regering al helemaal niet meer naar de EKD geluisterd."

Nazi-Duitsland

In Nederland ontstond grote commotie toen ChristenUnie-senator Schuurman tijdens het debat in de Eerste Kamer over de euthanasiewetgeving een indirect verband legde met nazi-Duitsland. Hij vestigde er de aandacht op dat de Duitse huiver voor de Nederlandse wet te verklaren is vanuit de Duitse geschiedenis. Prompt werd de indruk gewekt dat Schuurman voorstanders van euthanasie van nazi-praktijken zou beschuldigen.

Dr. Klautke heeft zelf veel nagedacht over eventuele verbanden tussen de discussies omtrent euthanasie in nazi-Duitsland en de moderne debatten over euthanasie in West-Europa. Een boek over euthanasie is in voorbereiding.

Uit zijn onderzoek is het Klautke duidelijk geworden dat het euthanasiedecreet van september 1939, waarin Hitler artsen toestemming gaf ongeneeslijk zieken de "genadedood" te laten sterven, slechts voor een deel terug te voeren is op de nazi-ideologie. "Bijna alle overwegingen voor euthanasie van de nazi's kom je in de jaren twintig in zowel Duitsland als de Verenigde Staten, Engeland en Frankrijk tegen. Ook mensen die absoluut tegen de nazi-ideologie waren, huldigden soms precies dezelfde ideeën omtrent euthanasie."

Daarom legt de ethicus veel liever een verband tussen de moderne discussie en de argumenten die in de jaren twintig klonken. "Het bijzondere van de nazi's was niet dat ze de argumenten voor euthanasie verzonnen, maar dat ze bestaande argumenten omzetten in een gruwelijke praktijk, die tienduizenden het leven kostte."

Wat is de actualiteit van de debatten uit de jaren twintig?

"Er zijn natuurlijk verschillen die je in het oog moeten houden. Maar opvallend is dat begrippen zoals waardig sterven, de autonomie van de mens en ondraaglijk lijden een belangrijke plaats hadden in deze discussies. De ideeën uit de jaren twintig gaan onder meer terug op Nietzsches opvatting dat alleen het gezonde, het sterke leven telt. Zulke argumenten moeten voor de christelijke ethiek volstrekt taboe zijn."

Nederlandse politici vinden het ongepast om naar nazi-Duitsland te verwijzen. Daar ging het om onvrijwillige euthanasie, in de Nederlandse wet gaat het om euthanasie als een vrijwillige keuze, zegt men.

"In zo'n redenering heb ik geen vertrouwen. Hoe vrij is je wil als je afhankelijk bent van de zorg van de ander? Hoe vrij is je wil als die ander je voorhoudt dat je een belangrijke kostenpost bent voor de maatschappij, terwijl je toch niet kunt genezen?"

Palliatieve zorg

Juist bij een toenemende acceptatie van euthanasie ziet Klautke het als een taak van christenen om zich in te spannen voor een goede palliatieve zorg. Op dat punt kunnen de kerken in principe rekenen op sympathie vanuit de Duitse regering, zegt hij. "De belangstelling voor palliatieve zorg is in ons land veel sterker dan in Nederland."

Echter, hét probleem zijn de financiën. De grote vrees van veel Duitsers is toch al dat de gezondheidszorg straks niet meer te betalen is. "De staat moet bezuinigen op de volksgezondheid, want geld is er niet meer en de bereidheid de belasting nog verder te verhogen is ook verdwenen. Hoeveel geld zullen de ziekenfondsen in zo'n situatie willen investeren in goede zorg voor en pijnbestrijding bij ongeneeslijke zieken?"

U lijkt weinig optimistisch te zijn voor de toekomst.

"Inderdaad, ik ben pessimistisch, zet dat rustig in de krant. Als God geen reformatie schenkt, gaat het in Europa steeds meer de verkeerde kant op. Om dat te zien, hoef je slechts realistisch te zijn. Abortus is bij de wet verboden, maar er staat geen straf meer op. En dus is het voor het gevoel van de doorsnee Duitser vrijgegeven. De grenzen worden voortdurend verlegd, vervolgens de wetten opgerekt."

Wat als christen te doen? "Getuigen tegen het afwijken van de wet van God. De mens heeft niet het recht om een einde te maken aan het leven. Punt uit. God zegt dat het niet mag, dus mag het niet.

We hebben kerken nodig die vragen naar wat God wil met het leven. We hebben ook mensen nodig die kunnen uitleggen wat de betekenis van het leven is. Ook een ernstig gehandicapte baby is geschapen naar het beeld van God. Tegenwoordig hoor je zeggen dat ernstig gehandicapt leven niet menswaardig is. Maar christenen moeten de drie-enige God centraal stellen, en Zijn woord waardoor Hij Zich openbaart. Uit de Bijbel leren we dat het zwakke, het lijdende en stervende leven voor God evenzeer waarde heeft."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen