Vragen om moeilijkheden

Op een gesloten afdeling van een psychiatrisch ziekenhuis wordt een 31-jarige man opgenomen die zijn buurvrouw heeft bedreigd. Hij is psychotisch, vertoont agressief gedrag en heeft het met name op vrouwen voorzien. Hij zegt geluiden te horen die hem seksueel opwinden. Op de afdeling gedraagt hij zich opdringerig en ontremd.

Op dezelfde afdeling verblijft een 45-jarige vrouw die -tegen haar wil- is opgenomen omdat ze een manische drang heeft zichzelf schade te berokkenen. Door haar buitenissige gedrag heeft ze zich vervreemd van familie en vrienden.

Het duurt niet lang of ze wordt op haar kamer aangerand door de psychotische man. Zowel de vrouw en haar familie als de instelling doen aangifte bij de politie.

Psychiater Ilonka Boomsma vindt het voorval erg geschikt om duidelijk te maken wat er op dit punt mis is in de psychiatrie. Dat er aangifte tegen de man in kwestie wordt gedaan, vindt iedereen de normaalste zaak van de wereld. Waar echter aan voorbij wordt gegaan, is de verantwoordelijkheid van de betrokken instelling zelf. "Dat probleem moet hoognodig op de agenda worden gezet", vindt ze.

Taboe

Het is haar opgevallen met hoeveel moeite in de psychiatrie over zoiets wezenlijks als seksuele gevoelens wordt gepraat. "Op een of andere wijze rust daar nog steeds een taboe op. Ook in diagnoses en behandelplannen komt seksualiteit nauwelijks aan de orde, terwijl de problemen op dat gebied vaak erg groot zijn."

Ilonka Boomsma geeft leiding aan het Henny Verhagen Centrum in Haarlem. Dit centrum, dat deel uitmaakt van de instelling voor geestelijke gezondheidszorg De Geestgronden, is gespecialiseerd in hulpverlening aan vrouwen. In de praktijk betekent het dat het Henny Verhagen Centrum veel slachtoffers van seksueel misbruik in behandeling heeft.

Meldingen

"Daardoor zijn we wellicht wat alerter op seksuele problemen. Hulpverleners hebben op een of andere manier de neiging de ogen ervoor te sluiten."

Veelzeggend vindt ze in dit verband de interne cijfers van De Geestgronden. In 1999 en 2000 kwamen bij een commissie in anderhalf jaar tijd 55 meldingen binnen van seksueel grensoverschrijdend gedrag van cliënten (allen mannen). In het overgrote deel van de meldingen waren de slachtoffers personeelsleden.

Boomsma: "Er is geen reden om aan te nemen dat cliënten minder vaak het slachtoffer zijn, maar dat wordt niet gemeld. Cliënten klagen in het algemeen niet zo gauw over een behandeling. Ze bevinden zich in een afhankelijke positie en voelen zich kwetsbaar. Bovendien wordt over het onderwerp seksualiteit niet makkelijk gesproken."

Ze baseert zich daarbij niet alleen op de interne cijfers, maar ook op eigen ervaringen. In de jaren negentig was ze betrokken bij therapie aan een vrouwengroep op een resocialisatieafdeling. De verhalen die ze van de vrouwen hoorde, wezen erop dat grensoverschrijdend gedrag op seksueel gebied veel vaker voorkomt dan wordt gedacht.

"Pas als je zelf het probleem aansnijdt, komen de verhalen los. Diezelfde ervaring hebben we met de cursussen die we geven aan hulpverleners in de psychiatrie. Er is duidelijk sprake van verborgen problemen. Ik ben ervan overtuigd geraakt dat wat we nu zien, slechts het topje van de ijsberg is."

Afschuwelijk

Een belangrijk deel van de problemen wordt veroorzaakt door de gemengde opzet van de afdelingen van psychiatrische instellingen. Tot de jaren zeventig werden mannen en vrouwen strikt gescheiden. Vaak lagen de gebouwen op 'veilige' afstand van elkaar. De seksuele revolutie bracht daarin drastisch verandering. "Gemengde bewoning" werd mode in de psychiatrie. De gedachte was dat patiënten baat zouden hebben bij een liberaal seksueel klimaat en dat een seksuele relatie hun welbevinden ten goede zou komen.

Niet iedereen deelde die mening. Sommigen maakten bezwaar om godsdienstige redenen, anderen voorzagen schadelijke gevolgen voor de patiënten. Familieleden en andere betrokkenen van het toen nog protestants-christelijke Vogelenzang in Bennebroek kwamen in het geweer door naar de rechter te stappen. Het mocht niet baten. De instelling voerde aan dat er ook economische motieven waren voor het 'mengen' van mannen en vrouwen. Daar bleek de rechter gevoelig voor. Het nieuwe beleid kon worden doorgezet.

"Het gevolg was dat die mannen (die op de vrouwenafdeling waren geplaatst, JvK) wel eens een slaapkamer binnendrongen en dat de verhoudingen ernstig werden verstoord", vertelde de zus van een psychiatrische patiënte uit Vogelenzang (nu ook onderdeel van De Geestgronden) in 1984 in deze krant.

Ze vervolgde: "Mijn zus heeft het zelfs mee moeten maken dat een man haar douchecel binnendrong. Ze is toen op de loop gegaan. Ze is van nature toch al zeer angstig, maar dit was voor haar helemaal een afschuwelijke ervaring. En dan ga je als familielid aan de bel trekken, omdat je het niet kunt aanzien dat iemand die je lief is kapot wordt gemaakt. Dat werd een moeilijke zaak, want niemand achtte zich verantwoordelijk. Ik werd opnieuw van het kastje naar de muur gestuurd." Aan de oorzaak van alle ellende, namelijk het 'mengen' van mannen en vrouwen, werd volgens haar voorbijgegaan.

Kwetsbaar

De Haarlemse psychiater Boomsma heeft die turbulente periode in Bennebroek niet meegemaakt, maar ze kan zich de bezwaren van destijds goed voorstellen. "Daarbij komt dat een groot deel van de vrouwen die opgenomen zijn in de psychiatrie, in het verleden seksueel is misbruikt. Uit een onderzoek van tien jaar geleden bleek dat ruim 40 procent van de vrouwen op een opnameafdeling een voorgeschiedenis van seksueel misbruik voor het achttiende levensjaar kende. We weten dat dergelijke trauma's gepaard kunnen gaan met depressie, angst, suïcidaliteit en zelfverminking. Dat maakt deze vrouwen extra kwetsbaar voor herhaling van seksueel geweld."

Van mannen in de psychiatrie is bekend dat ze hun agressie vaak uiten door fysieke en seksuele bedreiging. "Het samenbrengen van mannelijke en vrouwelijke cliënten met genoemde kenmerken op één afdeling is dus vragen om moeilijkheden", aldus Boomsma. "De psychiatrische instelling heeft hier heel duidelijk een eigen verantwoordelijkheid. Ze zou kwetsbare patiënten juist veiligheid moeten bieden, maar in plaats daarvan worden mensen gekwetst of zelfs ernstig beschadigd. Dat is ontoelaatbaar."

Apart

Om meer bescherming aan hun vrouwelijke cliënten te bieden, zijn sommige instellingen overgegaan op videobewaking, het verbeteren van de controle of het treffen van bouwkundige voorzieningen. Zelf pleit mevrouw Boomsma voor het coachen van medewerkers en het beter bespreekbaar maken van het onderwerp seksualiteit.

Los daarvan stelt ze voor om waar nodig de klok weer terug te draaien. Op een symposium pleitte ze een tijdje geleden voor een aparte vrouwenafdeling, waar vrouwen op indicatie, bijvoorbeeld als ze seksueel ontremd zijn, kunnen worden opgenomen. "Het kan ook zijn dat vrouwen het zelf willen. Het is in ieder geval een goede methode om vrouwen te beschermen tegen seksueel geweld."

"We leven in een tijd", licht ze toe, "waarin normen en waarden worden herontdekt. Dat geldt ook voor dit terrein. Seksuele gevoelens behoren tot de realiteit. Overal waar mensen dicht op elkaar zitten, krijg je ermee te maken. Ook zullen er altijd relaties ontstaan. Dat is onvermijdelijk. Op zich hoeft dat niet verkeerd te zijn, maar op een psychiatrische afdeling moet je je altijd afvragen of het verstandig is. Soms moet je mensen tegen zichzelf beschermen. Dat geldt ook voor mannen, want zij schamen zich naderhand vaak enorm voor hun gedrag. Waar ik dan ook voor pleit, is het vraagstuk in alle openheid te bespreken en waar nodig maatregelen te treffen. Het afschaffen van aparte mannen- en vrouwenafdelingen werd destijds gezien als een stukje bevrijding. De psychiatrie zou zich de vraag dienen te stellen wat deze vrijheid nu werkelijk heeft opgeleverd."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen