Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Verkiezingsaffiche op z'n retour

Bekijk het origineel

+ Meer informatie

Verkiezingsaffiche op z'n retour

Burger van 2002 schaamt zich om poster achter raam te hangen

7 minuten leestijd Arcering uitzetten

Hoe weet de Nederlandse burger in 2002 dat de verkiezingen aanstaande zijn? Wellicht wordt hij eraan herinnerd als hij de tv aanzet. Misschien moet hij eraan denken als hij het plakbord op de hoek passeert. Maar zoals vroeger is het niet meer. Hele straten, hele steden waren rood, blauw of groen geplakt. Sindsdien is het verkiezingsaffiche op zijn retour geraakt, in kwantiteit en kwaliteit.

Alleen al vanwege die terugloop is het een goed idee dat de dienst Communicatie van de Tweede Kamer een groot aantal verkiezingsaffiches uit de periode 1918-1998 tentoongesteld heeft. De posters geven een mooi beeld van de ontwikkelingen in maatschappij en politiek over een langere termijn. Bovendien kan de expositie met enige overdrijving gezien worden als een afscheid, als een terugblik op een voorbij tijdperk.

Met enige overdrijving, want weg is het affiche nog niet. Het CDA heeft er deze verkiezingen 125.000 laten drukken (drie verschillende typen), de PvdA 133.000 (met de kop van Melkert erop), de VVD 100.000. Bij elkaar hebben de in de Kamer vertegenwoordigde partijen dit jaar ruim 550.000 posters van de drukpersen laten rollen.

Dat lijkt veel, maar is het niet. Althans, voor wie naar het verleden kijkt. Zo had in 1956 de KVP met 750.000 exemplaren in haar eentje meer verkiezingsaffiches dan nu alle partijen bij elkaar. Drukt politiek Den Haag anno 2002 één affiche op twintig kiezers, in 1956 was die verhouding bijna één op drie!

Waardoor wordt die getalsmatige teruggang van de afgelopen vijftig jaar verklaard? Op welke maatschappelijke en politieke ontwikkelingen wijst deze trend? Is het jammer dat de rol van verkiezingsposters drastisch is afgenomen? Op deze en andere vragen probeerden de politicologen Voerman en Van Praag een antwoord te geven bij de opening, vorige week, van de tentoonstelling "En dan barst de strijd weer los".

Afnemende vraag

Een heel eenvoudige verklaring voor de getalsmatige afname is een afnemende vraag, stelt Gerrit Voerman, directeur van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen (DNPP) in Groningen. "In de jaren zeventig hing nog zo'n 8 procent van de kiezers een affiche achter het raam; in 1998 was dat nog geen 3 procent. En dat laatste cijfer, dat neerkomt op 400.000 beplakte ramen, lijkt mij nog hoog geschat."

De vervolgvraag luidt dan meteen: Waardoor is de vraag afgenomen? Dit heeft ongetwijfeld te maken met de opkomst van de massamedia, in het bijzonder de televisie. Met lijsttrekkersdebatten, politieke reclamespotjes en allerhande talkshows is de televisie tegenwoordig het belangrijkste communicatiemiddel tussen politiek en burger. In het begin van de twintigste eeuw, toen kranten nog maar weinig foto's afdrukten, vormden affiches het belangrijkste beeldmateriaal waarmee partijen hun kiezers konden benaderen.

De politicoloog Voerman wil echter nog wel een stap verder gaan in het duiden van de ontwikkeling. "Het slinkende aantal affiches vormt ook een indicatie van de afnemende politieke betrokkenheid van de burger. Zelfs in campagnetijd voelen nog maar weinig kiezers de behoefte om publiekelijk van hun stemkeuze te getuigen." Anno 2002 is de situatie ontstaan zoals de journalist Max Pam die ooit beschreef: "Het lijkt wel of mensen zich gegeneerd voelen om een biljet voor de ramen te hangen."

Gegeneerd, maar waarvoor dan? Voor de Haagse politiek van torentjesoverleg en sorrydemocratie? Dat is mogelijk, maar daarnaast zou de gene ook best te maken kunnen hebben met een steeds verdergaande individualisering en een in zeker opzicht steeds sterkere scheiding tussen publiek en privé. Wist vroeger iedereen waar zijn buurman naar de kerk ging en dus ook op welke partij hij stemde, tegenwoordig is het motto: Wat ik geloof en wat ik stem, gaat niemand iets aan.

Verbannen

Het verkiezingsaffiche is daardoor grotendeels verbannen van de ramen naar het plakbord op de hoek van de straat. Oud-kamervoorzitter Dolman, die de tentoonstelling opende: "Bestaat er nu schaamte om een affiche voor je raam te hangen, in de tijd van de verzuiling durfde je het niet aan om er geen op te hangen. Als jouw rooms-katholieke buurman een KVP-poster had, durfde jij, eveneens katholiek, niet achter te blijven."

Wie zich verdiept in de geschiedenis van het verkiezingsaffiche, merkt dat het intensieve gebruik hiervan paste in een totaal andere campagnecultuur, stelt de Amsterdamse politicoloog Philip van Praag. "Een groot verschil met pakweg vijftig jaar geleden is dat verkiezingscampagnes toen buitengewoon arbeidsintensief waren. Het verwerken van 750.000 affiches door de KVP in 1956 kon alleen plaatsvinden met behulp van een geweldig leger aan vrijwilligers."

Die waren er dan ook. In 1948 beschikte de KVP over 20.000 actieve (!) partijleden en 500 propagandaleiders. Op de laatste dag voor de kamerverkiezingen van 1956 kreeg de PvdA in de Amsterdamse RAI 25.000 propagandisten bij elkaar. "Vergelijk dat eens met de enkele honderden leden die dit jaar aanwezig waren bij de start van de campagne van de PvdA of GroenLinks."

Al die vrijwilligers konden ingezet worden voor het afleggen van huisbezoeken -in 1956 dacht de KVP alleen al door het afleggen van huisbezoeken 1,5 a 2 miljoen mensen te hebben bereikt- en voor het verspreiden van propagandamateriaal. Alleen met zo'n leger was het mogelijk hele straten en steden van een fleurig 'behang' te voorzien.

Scheurploegen

Van Praag: "Nachtelijke plakploegen lieten geen schutting of paal onbedekt. Het ideaal van menige partij was dat de stad volhing met de eigen affiches. Speciale scheurploegen namen bij sommige partijen de affiches van de tegenstander voor hun rekening. Met het verdwijnen van de massapartij, die op de inzet van grote groepen voetvolk rekende, zijn die ouderwetse campagnes verdwenen en vervangen door moderne mediacampagnes."

Niet alleen de kwantiteit, ook de kwaliteit van de verkiezingsposters veranderde gedurende de twintigste eeuw sterk. "Wie de affiches op de tentoonstelling of in de catalogus bestudeert, ziet dat ze de overgang weerspiegelen van een verzuilde, ideologische politiek naar een meer gepersonaliseerde, weinig gepolariseerde politiek", stelt Voerman. "In de tijd van de verzuiling was de stembusstrijd principieel, dogmatisch en abstract. De posters gaven de partijideologie weer, in een symbolische voorstelling gegoten. Meestal zat er een duidelijke verwijzing in naar de politieke tegenstanders."

Zo wemelde het op de affiches van SDAP en CPN van rode vlaggen, hamers en sikkels en morgenrood en lag het kapitalistische monster vaak creperend op de grond. De liberalen hanteerden allerlei symbolen van vrijheid. Net als antirevolutionairen en rooms-katholieken streden zij vaak met getrokken zwaard tegen de draken van anarchie en socialisme.

Opmerkelijk is dat met name de affiches uit het interbellum zeer artistiek waren. Partijen schakelden kunstenaars in, zoals Albert Hahn jr. (SDAP) en Joan Colette (RKSP).

Al direct na de Tweede Wereldoorlog, in de tijd van de wederopbouw, worden de affiches zakelijker, een ontwikkeling die in de jaren zestig in een stroomversnelling komt. Ontzuiling, secularisatie en individualisering slaan toe. Waar door deze ontwikkelingen de campagne in betekenis toeneemt -er zijn nu echt kiezers te winnen, namelijk 'zwevende'- , wordt door de opkomst van de tv het belang van affiches minder.

Ze nemen dus af in kwantiteit en -door de ontideologisering- ook in inhoud. Affiches dragen sinds de jaren zeventig steeds minder een specifie ke boodschap over. Voerman: "Van de foto van de lijsttrekker verwacht men meer aantrekkingskracht dan van symbolische voorstellingen. Eigenlijk drukken veel moderne affiches helemaal niets meer uit. Het enige dat erop te zien is, zijn de letters van de partij, een vaststaande steunkleur en het nummer van de lijst. Soms ontbreekt zelfs het laatste."

Ideeënarmoede

Geen wonder dat het Forum voor Democratische Ontwikkeling, nog door oud-minister Peper ingesteld, het niet makkelijk had bij het toekennen van een prijs voor het beste affiche van 2002. "Slechte communicatie van de boodschap, slecht gekozen motto's, ideeënarmoede", zijn kwalificaties die de jury in zijn algemeenheid van toepassing achtte. Jurylid Cox Habbema: "Het niveau van de ontwerpen is meestal bedroevend te noemen."

Gelukkig is er één gunstige uitzondering: een serie posters van GroenLinks. Op een zwartwitfoto voegden de kunstenaars van GL met een rood potlood iets toe, namelijk datgene wat volgens de partij van Rosenmöller in de maatschappij verbeteren moet.

Op één poster is een wachtkamer boordevol mensen te zien, waar in rode strepen twee deuren bij getekend zijn. Een andere plaat toont een elektriciteitscentrale met daarnaast een getekende windmolen. Enkele uitheemse vluchtelingen krijgen met datzelfde rood, de kleur van het socialisme maar ook van het ouderwetse stempotlood, een dakje boven hun hoofd gekrast. Onder alle posters staat de tekst: "Kies voor een nieuw evenwicht. GroenLinks."

Habbema: "Zo krijgen kiezers met een minimum aan beeldmateriaal een maximum aan boodschap overgedragen. Burgers krijgen compact en helder voorgeschoteld waar het GroenLinks om te doen is. Dat is knap. Dat is een prijs waard."

De tentoonstelling "En dan barst de strijd weer los" is t/m 12 juli te bezichtigen in de centrale hal van de Tweede Kamer. De toegang tot de expositie, die op werkdagen open is van 10.00 uur tot 17.00 uur, is gratis. Behalve affiches is er ook ander propagandamateriaal te zien en draait er een film over verkiezingscampagnes in de vorige eeuw.

Dit artikel werd u aangeboden door: Reformatorisch Dagblad

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van maandag 6 mei 2002

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

Verkiezingsaffiche op z'n retour

Bekijk de hele uitgave van maandag 6 mei 2002

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's