Bekijk het origineel

Stappen in de goede richting

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Stappen in de goede richting

Van der Schans: Constructieve opstelling SGP bij formatie heeft mij verrast

11 minuten leestijd

Het jaar 2003 zal de SGP nog lang heugen. Nooit eerder was zij zo dicht bij deelname aan een kabinet. Waarnemers verbaasden zich erover dat de SGP zich zó constructief opstelde in de coalitiebesprekingen. Was hier sprake van een SGP nieuwe stijl, van een wending in de partijgeschiedenis? Een terugblik, door de bril van partijgangers en buitenstaanders.

Nog even en het politieke leven in Den Haag herneemt zijn gewone loop: Prinsjesdag, algemene beschouwingen, begrotingsbehandelingen. De SGP-kamerleden Van der Vlies en Van der Staaij zullen zich als vanouds weren met doorwrochte betogen, kritische beschouwingen en opbouwende amendementen. Maar het kan niet anders of met enige regelmaat zal het hen in gedachten komen: menselijkerwijs gesproken hádden we op dit moment aan de andere kant van de zaal kunnen zitten, in vak K van het kabinet.

Over de oorzaken waarom het anders liep, is al heel wat geschreven. Minder aandacht is er geweest voor de vraag of de unieke omstandigheden van de kabinetsformatie de SGP tot een unieke opstelling brachten. Was de souplesse waarmee SGP-onderhandelaar Van der Vlies zich bewoog in het gezelschap van Verhagen, Zalm en Rouvoet de uiting van een nieuw bewustzijn onder de staatkundig gereformeerden? Zagen we hier een SGP nieuwe stijl aan het werk? Was er niet op zijn minst sprake van een accentverschuiving, toen Van der Vlies dit voorjaar de gevleugelde woorden sprak: "Als ik bij de informateurs over terugdraaien van het homohuwelijk begin, sta ik binnen vijf minuten weer buiten de deur"? Hoe komt het dat er binnen de partij nauwelijks kritische geluiden werden gehoord over de opstelling van de partijtop?

Iemand die beslist "verbaasd en verrast" was over de gang van zaken, is SGP-wethouder drs. A. A. van der Schans uit Bodegraven. "Neem alleen al de lichte, bijna frivole toon die Van der Vlies, lopend over het Binnenhof, soms aansloeg. Hij had voor journalisten heel wat kwinkslagen en grapjes paraat. Ik waardeer die stijl erg, maar het heeft me toch ook enigszins verbaasd."

Verrassend was voor Van der Schans vooral de constructieve opstelling van de SGP. "Formeel kun je niet zeggen dat de SGP veranderd is, omdat zich nooit eerder een situatie voordeed waarin de partij een reële kans maakte op regeringsdeelname. Ook wat betreft de partij-ideologie was er geen sprake van een omslag. De principiële vraag of de SGP bereid is regeringsverantwoordelijkheid te dragen, is door het partijbestuur in de jaren tachtig al bevestigend beantwoord. Maar toch zat er volgens mij iets opmerkelijks, iets nieuws in de opstelling van de SGP. Als je ziet hoe strikt er in het verleden soms geredeneerd werd over het sluiten van compromissen, dan leken de voorwaarden die de SGP nu stelde -het mag ten aanzien van medisch-ethische zaken in elk geval niet slechter gaan en er moeten liefst een paar stappen vooruit worden gezet- minder ver te gaan."

Vooruitgang

Van der Schans, historicus en kenner van de gereformeerde gezindte, bedoelt deze observatie bepaald niet als kritiek. "Integendeel, gezien het morele peil van ons land mag je stilstand in het kwade misschien wel vooruitgang noemen."

Van de zijde van SGP en ChristenUnie is steeds aangevoerd dat het in openbaarheid gekomen resultaat van de besprekingen -geen verslechteringen in de ethische wetgeving, meer aandacht voor palliatieve zorg, een grondige evaluatie van de abortuswet, en nog enkele punten- absoluut niet gelijk staat aan waar de SGP en de ChristenUnie in de echte onderhandelingen genoegen mee zouden hebben genomen. We zijn niet verder gekomen dan verkennende besprekingen, onderstreepten Rouvoet en Van der Vlies keer op keer. Dit 'verweer' spreekt Van der Schans slechts ten dele aan. "Ik weet niet of dat nu zó van belang is. Verkennende gesprekken en echte onderhandelingen vloeien vaak naadloos in elkaar over. Uit de lokale praktijk weet ik dat je al tijdens de eerste contacten belangrijke piketpaaltjes slaat. Het is mijn stellige overtuiging dat het bij dit pakketje gebleven zou zijn."

ChristenUnie-leider Rouvoet was in zekere zin niet verrast door de opstelling van de staatkundig gereformeerden. "Ik ken de vrienden van de SGP en weet dat zij principieel én praktisch zijn." Rouvoet moest dit voorjaar echter regelmatig terugdenken aan het beruchte ND-debat in Zwolle, voorjaar 2002. "Toen onze toenmalige leider Kars Veling sprak over "stappen in de goede richting", reageerde de SGP behoorlijk kritisch. Het kwam er in feite op neer dat de ChristenUnie in de ogen van de SGP water bij de wijn deed. De SGP zou -die indruk werd duidelijk gewekt- nét een stukje principiëler zijn dan de ChristenUnie."

Dat beeld moet na de formatiebesprekingen van dit jaar nodig bijgesteld worden, vindt Rouvoet. "Wat bleek tijdens de zogeheten verkennende besprekingen? ChristenUnie en SGP zijn het over veel meer zaken eens dan oneens, en stellen zich op hoofdpunten precies hetzelfde op. Het is toch opmerkelijk dat er nooit een moment gekomen is dat wij nog bij de informateurs aan tafel zaten en dat de SGP wegliep."

e oren spitste Rouvoet bij de uitspraak van Van der Vlies dat hij wel kon eisen dat het homohuwelijk van tafel ging, maar dat Verhagen en Zalm hem dan subiet buiten de deur zouden zetten. "Geen misverstand: Ik ben het met die inschatting roerend eens. Maar ik zie wel een discrepantie met de manier waarop de SGP vroeger soms over het sluiten van compromissen sprak. En ik keek ervan op dat ik Van der Vlies dit voorjaar hoorde spreken over stappen in de goede richting en over verbeterpunten, terwijl hij dat taalgebruik in het verleden leek af te keuren. Toen dacht ik: Hé Bas, zo principieel was jouw kritiek op de ChristenUnie destijds blijkbaar niet."

Rouvoet is het interview nog niet vergeten dat deze krant begin dit jaar hield met oud-SGP-kamerlid Van den Berg. Dat ging over het sluiten van compromissen. Van den Berg gaf toen aan dat een christenpoliticus compromissen mag sluiten, ook in zaken waarover het Woord van God duidelijke uitspraken doet, zoals abortus, euthanasie of homohuwelijk. Die compromissen moeten dan echter wel beduidende stappen voorwaarts te zien geven, aldus Van den Berg, terwijl bovendien het einddoel, te weten afschaffing van de betreffende goddeloze wetten, binnen handbereik moet zijn. Rouvoet: "Het eerste wat Zalm zei in de voorbesprekingen met ons, was: "Van het afschaffen van wetten kan geen sprake zijn." Toch heeft dat de SGP er niet toe gebracht van tafel weg te lopen."

Ziet Rouvoet door de laatste formatiebesprekingen de kritiek van de SGP op de ChristenUnie ondergraven, CDA-kamerlid mr. J. de Vries ziet iets vergelijkbaars ten opzichte van het CDA. "Let wel: ik was er zelf uitgesproken voorstander van om met de kleine christelijke partijen te gaan regeren. Jammer dat het anders is gelopen. Maar ik vind wel dat de SGP in de toekomst minder makkelijk kritiek kan leveren op het CDA. De partij heeft immers getoond dat ook zij bereid is vergaande compromissen te sluiten op voor haar aangelegen punten."

Volgens De Vries is daardoor het verschil met het CDA minder groot geworden. "Ik ben ervan overtuigd dat CDA'ers in verkiezingstijd de SGP nog wel eens aan deze episode zullen herinneren."

Ademocratisch

Dat het na de laatste formatiebesprekingen voor de SGP moeilijker is geworden om het onderscheid tussen de eigen partij enerzijds en ChristenUnie en CDA anderzijds aan te geven, staat ook voor H. J. van Berkum, oud-SGP-gemeenteraadslid in Vriezenveen, vast. "Ik constateer dat steeds vaker geredeneerd wordt vanuit de mogelijk positieve effecten die de SGP-inbreng in een kabinet kan hebben. Wanneer die inbreng maar wezenlijk bijdraagt aan een meer verantwoord beleid, achten velen deelname aan een coalitie acceptabel, ook al blijft dat beleid in veel opzichten verwerpelijk in het licht van de norm van Gods Woord. Wie zo resultaatgericht denkt, verschilt alleen nog gradueel, niet meer principieel van het CDA."

Van Berkum wil niet beweren dat de SGP bij de voorbesprekingen met CDA en VVD niet had mogen aanschuiven. "Maar het komt mij voor dat het bij een eerste gesprek had kunnen blijven. Al in het eerste begin had toch duidelijk moeten worden dat de kloof tussen wat de SGP wil en wat CDA en VVD voorstaan, zo groot is, dat van samenwerking geen sprake kan zijn. Oud-PvdA-leider Den Uyl heeft de SGP wel eens een ademocratische partij genoemd, en dat zijn we ook."

SGP-leider Van der Vlies kan zich in die visie niet vinden. "De partij heeft in het verleden helder uitgesproken dat zij deelname aan een kabinet niet bij voorbaat uitsluit. Dat het in zo'n situatie niet mogelijk is over het hele front van je verkiezingsprogramma genoegdoening te krijgen, heeft de SGP zich altijd gerealiseerd. Dit jaar deed zich voor het eerst de mogelijkheid voor dat wij bij een coalitie zouden kunnen aanschuiven. We voelden ons tegenover onszelf, tegenover ons volk en tegenover God verplicht die mogelijkheid serieus te onderzoeken."

Uit het resultaat van de eerste besprekingen mogen niet te veel conclusies worden getrokken, stelt Van der Vlies. "Doordat D66 een draai maakte en zich toch beschikbaar stelde, zijn wij nooit verder gekomen dan verkennende besprekingen. Het was slechts het begin van een poging om elkaar iets te bieden. We hebben nooit een eindoordeel hóéven geven over een bepaald onderhandelingsresultaat." Dat de partij niet in het kabinet was gestapt op basis van het minimumpakket dat in de voorbesprekingen is vastgesteld, is Van der Vlies' stellige overtuiging. "Een stand-still op medisch-ethisch gebied, een evaluatie van de abortuswet, betere voorlichting over abortus en nog enkele van dergelijke punten: dat was voor ons niet genoeg. Er had beslist meer moeten gebeuren."

Wat? "Wij hebben in de verkennende besprekingen geen enkel misverstand laten bestaan over ons einddoel: een aantal verderfelijke wetten zou ingetrokken moeten worden. Omdat we beseffen dat dat in de huidige maatschappij en bij de huidige krachtsverhoudingen niet op stel en sprong kan, waren we bereid te praten over wezenlijke stappen in de goede richting."

Eerste stap

Van der Vlies neemt als voorbeeld abortus. "Door een evaluatie en een daaropvolgende verbetering van de wet, door betere voorlichting en dergelijke, zou het aantal abortussen in Nederland kunnen dalen. Dat neemt niet weg dat voor ons iedere abortus er een te veel is. Wat ons betreft zou een evaluatie van de abortuswet dus een eerste stap zijn geweest naar afschaffing van die wet. Blijkbaar hadden CDA en VVD als tussenfase een evaluatie nodig. Maar wij wisten het al: de abortuswet is verkeerd en moet weg."

Daarmee is voor de SGP-leider het verschil met het CDA nog even helder en principieel als vroeger. "Het CDA wil de abortuswet niet weg hebben. Dat zul je ze nooit horen zeggen."

Op dit punt lag ook de kritiek die Van der Vlies destijds oefende op de ChristenUnie, in de tijd dat die partij nog uit eigen beweging aasde op het regeerpluche. "Ik vond dat Veling, met alle respect voor zijn persoon, te weinig helder maakte wat zijn einddoelen waren en zich in een te vroeg stadium, nog voor de verkiezingen, uitliet over eventuele compromissen."

Dat deelname aan het kabinet heel moeilijk was geweest, realiseert Van der Vlies zich heel goed. "Een voorbeeld. Kort voor de zomer bevroeg de Kamer staatssecretaris Van der Knaap van Defensie over de open dag van de landmacht. Van der Knaap beweerde toen, namens het kabinet, dat de zondag daar een uitstekende dag voor was. Op dat moment besefte ik weer helder hoe moeilijk het voor ons geweest zou zijn in dit kabinet te zitten en medeverantwoordelijkheid te dragen voor alle uitspraken van bewindslieden."

Een tweede voorbeeld is het vergaderen op zondag. "Ik heb van meet af aan tegen Zalm gezegd dat eventuele SGP-bewindslieden dat niet zouden doen. Daar zat hij best mee in zijn maag."

Geschrokken

Een ander risico bij deelname aan een kabinet had kunnen zijn dat in de eigen achterban van de SGP steeds meer kritiek was ontstaan op de eigen bewindslieden. Tot nu toe was de achterban juist opmerkelijk positief over de voorbesprekingen met CDA en VVD. Dr. W. Fieret, gepromoveerd op de partijgeschiedenis van de SGP, is daar niet verbaasd over. "Veel SGP'ers namen een afwachtende houding aan. Ze dachten: Je zult zien, dit levert toch niets op. Maar een substantieel deel zag het als zijn plicht om hierin te stappen."

Naar de mening van de historicus uit Woudenberg is in de gereformeerde gezindte door de verwoestende werking van acht jaar paars een nieuw denken en voelen ontstaan. "Velen zijn hier enorm van geschrokken en zien het tot stilstand brengen van de ontwikkelingen al als zeer positief." Fieret ziet de positief afwachtende opstelling van de achterban als de resultante van een emancipatieproces. "Emancipatie van een bevolkingsdeel verloopt in bepaalde fasen. De eerste is die van de bewustwording, de tweede die van de opbouw van eigen instellingen, de derde die van de integratie. In die laatste fase bevinden we ons. De gereformeerde gezindte wil datgene wat er tot stand is gebracht, bijvoorbeeld eigen scholen, behouden. Het belangrijkste middel daartoe is deelname aan politiek en bestuur. Wat we bij de formatiebesprekingen zagen gebeuren, is een van de resultaten van het ingroeien in het maatschappelijk bestel."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 16 augustus 2003

Reformatorisch Dagblad | 28 Pagina's

Stappen in de goede richting

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 16 augustus 2003

Reformatorisch Dagblad | 28 Pagina's

PDF Bekijken