Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

"Met eerbied naar iemand kijken"

Kunstenares Margot Bach over de passie van het portretteren

8 minuten leestijd

Vroeger was het alleen voorbehouden aan de adel en de hogere burgerij om zich te laten portretteren. Tegenwoordig ligt een getekend of geschilderd portret van je geliefde voor iedereen binnen handbereik. Man, vrouw, kinderen of samen, alles is mogelijk, van luchtige schets tot doorgewerkt portret in pastel of olieverf.

De portretkunst heeft oude papieren. Of het admiraals, oudvaders of prinsen zijn, ze zijn allemaal wel eens vereeuwigd. Een fenomenaal portretschilder was Hans Holbein (1497/98-1543) die voorname burgers, geleerden en anderen van stand op linnen of hout vastlegde. Vijf eeuwen na dato brengen zijn portretten de mensen uit een ver verleden tot leven. Arthur van Schendel, koningin-moeder Emma en Mussolini werden op het doek gezet door Jan Toorop (1858-1928), een van de beroemdste Nederlandse portrettisten genoemd.

Critici prijzen Toorops portretten vanwege hun treffende karakterisering. Niet zomaar worden ze in Nijmegen als groep tentoongesteld, ter gelegenheid van het 75e sterfjaar van de kunstenaar. Ruim honderd tekeningen, prenten en schilderijen zijn te zien: van zelfportretten, beeltenissen van naaste familie en vrienden, kinderen, vrouwen, kunstenaars, schrijvers en dichters tot portretten van politici, zakenlieden, katholieke geestelijken en adellijke personen.

Het is erg veel, zegt Margot Bach in haar atelier 't Hoge Dal in Ede. Ze vindt Toorops jongere portretten fijn om naar te kijken. "Die van zijn latere tijd vind ik echter als het ware te goed. Ik krijg sterk het gevoel dat Toorop op het eind van zijn leven in zijn technisch kunnen vastliep. Daar wordt zijn kunst mij te schematisch. Het is knap, zelfs mooi vaak, maar ontmoet ik daar nog iemand? De beste portretten stammen uit zijn begintijd, waar hij misschien minder vaardig is, maar wel warmer, menselijker."

Het was de tekenleraar op de lagere school die Margot Bach 'ontdekte'. "Ik weet nog dat er op ieder bankje een bloesem van een boerenjasmijn lag. We mochten dat natekenen en toen ging de tekening van mij de school door omdat-ie zo mooi was. Ik herinner me de verrukte verbazing dat op een wit vlak een hele wereld kon ontstaan; de opwinding dat iets op twee dimensies iets ruimtelijks kon weergeven, waar anderen van zeiden, dát is het. Ik ging thuis dingen natekenen en maakte mijn eerste zelfportretje op mijn dertiende."

Poseren

Ze verhuisde naar Naarden en daar kreeg ze op school een heel goede tekenlerares. "Zij zette iemand uit de klas als model neer en wij moesten natekenen. Heerlijk vond ik dat." Op de Gooise Academie kreeg ze les van onder anderen Henk Slijper. "Als er één was die je leerde kijken, was hij het." Later volgde ze de opleiding tot tekenleraar, waar portret een van de zeventien vakken was. Na haar academietijd bleef haar hart bij het portret. Ze gaf tekenles op school en organiseerde thuis cursussen. "Allengs alleen portret omdat ik dat het leukst, het interessantst vind."

Portretteren is een heel spannende scholingsweg voor me, vertelt ze in haar Edese woning, met een panoramisch uitzicht over de herfstbossen van de Gelderse Vallei. "Ik heb er een innerlijke opdracht bij, namelijk te kijken zonder te oordelen. En aangezien je doorgaans onbewust oordeelt, is het moeilijk neutraal te kijken. Als het portret heel goed is, is het liefdevol."

"Soms zou je bepaalde mensen bij wijze van spreken uit 'esthetische overwegingen' niet kiezen als model. Toch is het mijn ervaring dat ik mensen altijd mooi ga vinden als ik vooroordelen naast me neer kan leggen en vrij kan kijken. En dat is een heel bijzonder en verrukkelijk iets. Dat was voor mij een ontdekking. Dus: hou eens op met eerst maar nee te zeggen tegen iets binnen in jezelf en probeer je vrij te houden."

"Het gaat erom een stukje denken naar de achtergrond te schuiven, het gaat erom dat je kijkt, en dat je ziet." Ze wijst op een portret aan de muur. "Als ik er 's ochtends naar kijk, zie ik andere dingen dan 's avonds. Dan kom ik erachter in hoeverre ik zelf met mijn kijken stuur in wat ik zie. Hoeveel speelt er in mijn tekening straks mee wat ik zelf aan gemoedstoestand en stemming beleef? Dat hangt samen met het andere dat je er zelf in brengt. Een portrettist brengt altijd iets van zichzelf in een portret", vervolgt ze. "En altijd gaat het om een ontmoeting en komt het persoonlijke karakter van de geportretteerde met iets van dat van de maker samen in het resultaat. Dat maakt dan ook dat een getekend respectievelijk geschilderd portret een meerwaarde krijgt boven foto's."

Wel gebruikt ze foto's vaak als ondersteuning. "Als voor volwassenen bijvoorbeeld meerdere keren poseren een bezwaar is. En bijna altijd bij kinderen. Een ouder iemand, die het gezicht doorleefd en dus ook blijvender (door)gevormd heeft, is gemakkelijker te treffen dan een kind. Bij hen kun je al wel heel veel waarnemen, maar mag je daar niet op vooruitlopen. Een kind jong laten is zowel een kunst als een uitdaging."

Een beeldhouwende vriend verweet de kunstenares ooit dat ze meer psycholoog is dan schilder, altijd bezig met de ander en haar relatie tot die ander op dat moment. "Het gaat mij erom wie daar tegenover me zit. Als je vooral de schilder bent die een schilderij wil maken met iemand daarop - dan wordt het model meer een object, maar mij gaat het om die mens. Ik heb heel veel portretten waar je alleen een hoofd ziet. Een ander die zal iemand situeren in een stoel, met een achtergrond, met iets ernaast wat het aankleedt als beeld. Ik doe dat zo nu en dan, als het een bijdrage kan leveren aan het portret."

Concentratie

Margot Bach werkt traditioneel en niet experimenteel. Ze blijft het liefst dicht bij de realiteit. Bij haar staat innerlijke kwaliteit hoog in het vaandel. "Velen gebruiken een 'kop' als aanleiding om een schilderij te maken, gestileerd, met felle kleuren, expressionistisch, noem maar op, er zijn een heleboel mogelijkheden. Je kunt een portret naar je eigen hand en eigen smaak zetten, maar dan ben je mijns inziens met iets anders bezig dan met portretteren. Dan ben je een schilderij aan het maken. Ik denk dat daar de grote verschillen liggen: of je benadert zo veel mogelijk de mens tegenover je en je maakt zichtbaar wat je daaraan beleeft, of je maakt een schilderij met iemand daarop."

Karikatuurtekenen ligt haar niet, al maakt een karikatuur de karakteristiek van een gezicht zichtbaar, omdat een karikaturist de essentie van een gezicht waarneemt en uitvergroot. "Als je dat goed kunt, moet je ook dat liefdevol kunnen doen. Het mag nooit gemeen worden. Het ligt me niet, ik heb te veel behoefte om met eerbied naar iemand te kunnen kijken."

In haar leven maakte ze honderden portretten, groot en klein, van anderen en van zichzelf, met gedrevenheid en met passie. Slechts enkele daarvan geeft ze een ruime voldoende. Van haar cursisten verlangt ze dat ze kijken. "Dat is ten gunste van alles in dit leven." Ze is overtuigd van de therapeutische werking van portretteren, omdat dat zo'n hoge graad van concentratie vergt. "Het werkt heilzaam en regenererend als iemand zijn eigen leven even kan loslaten met alles wat daar aan tobberijen en zorgen aan is verbonden, om vervolgens heel geconcentreerd met iets anders en de ander bezig te zijn."

"Het bewijst me dat het een kwestie is van kijken, van concentratie, van ophouden met jezelf af te keuren, ophouden met te zeggen dat je het niet kunt. Portrettekenen is moeilijker dan bijvoorbeeld stillevens schilderen. Er is niemand die klaagt als er een potje staat dat er in werkelijkheid niet is. Bij portretteren heb je altijd een gevoel van verantwoording. Als ik een portret ga maken wil ik de ander niet kwetsen met iets wat hij verschrikkelijk lelijk vindt. Het moet wel een beetje mooi worden, dus moet het een beetje lijken en liefst moet het heel goed lijken. Als je daaraan mag oefenen voor jezelf en als je ziet dat het groeit, is dat een heerlijke ervaring."

Kopiëren

Ze is, zoals ze dat noemt, door de jaren heen "steviger" geworden. "Ik weet beter wat ik wil. Als iemand tegen me zegt: Waarom ga je niet eens experimenteren? denk ik, experimenteren? Als dat inhoudt dat we ons moeten uitleven in de kunst stel ik daar tegenover dat we eerst maar eens moeten leren ons in te leven. Ik beschouw portretteren bij uitstek als iets waarbij je inleeft."

Uiteindelijk houdt portretteren nooit op. "Ik ben er altijd mee onderweg. Ik lees een boek van Gary Schwartz over Rembrandt en hij is behoorlijk negatief over de mens Rembrandt. Het ging me zo irriteren dat ik het boek aan de kant heb gelegd en ben begonnen met Rembrandts zelfportretten na te tekenen. Wat heeft Rembrandt mij zelf te vertellen? Daar heb ik ongelooflijk van geleerd. Het is verbijsterend wat iemand als Rembrandt kan. Als je zijn zelfportretten kopieert, kom je het dichtst bij hem. Als ik nateken, kom ik met mijn eigen wezen het dichtst bij wat Rembrandt gedaan heeft, het dichtst bij Rembrandt zelf en niet via een derde. Vroeger kregen schildersleerlingen opdracht te kopiëren en dat is uiterst leerzaam. Wat mij betreft mag dat weer worden ingevoerd.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van maandag 17 november 2003

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

Bekijk de hele uitgave van maandag 17 november 2003

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

PDF Bekijken