Bekijk het origineel

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

"Amerika is niet het Pruisen van deze tijd"

François Heisbourg maant Europese Unie tot betere voorbereiding op terreuraanslag

9 minuten leestijd

De Franse analist prof. François Heisbourg is opgelucht over de succesvolle uitbreiding van de NAVO en de Europese Unie naar Oost-Europa, zonder ruzie met Rusland te krijgen. Tegelijk ziet hij in tegengestelde economische belangen een dreiging voor de verhoudingen tussen Europa en de Verenigde Staten. "Een verkeerde houding kan gemakkelijk tot onbegrip bij de Amerikanen leiden."

De Franse analist is verrast als hij een interview met deze krant uit juli 1990 onder ogen krijgt. "Kijk die foto. Ik was toen nog veel vetter. Mag ik het meenemen voor mijn vrouw?"

Dat interview concentreerde zich op de nieuwe rol voor de NAVO vlak na de val van de Muur in december 1989. Het was nog voor de Irak-crisis over Koeweit. Heisbourg voorzag toen de mogelijke uitbreiding van het Noord-Atlantisch bondgenootschap naar Oost-Europa van vele mitsen en maren, omdat de Russen de NAVO als een bedreiging zouden blijven zien.

Inmiddels zijn we bijna veertien jaar verder en de uitbreiding van de NAVO met zeven Oost-Europese landen wordt dit jaar afgerond. Volgens Heisbourg is dit proces "succesvol" verlopen. "De relaties met de NAVO en de Europese Unie hebben de Oost-Europese landen gestimuleerd in hun democratische hervormingen. Even belangrijk is dat het de relatie met de Russen niet heeft verslechterd. Rond de Kosovo-oorlog enkele jaren geleden leek het er nog op dat de NAVO tegenover Rusland zou komen te staan. Maar de laatste jaren gaat het heel goed tussen de NAVO en Moskou. Rusland heeft de NAVO geaccepteerd."

Heisbourg heeft zich vaak afgevraagd waar deze acceptatie door de Russen vandaan komt. "Ik denk dat Rusland in ogenschouw heeft genomen dat de NAVO niet langer een militair verdedigingsbondgenootschap is, maar zich heeft ontwikkeld tot een politieke veiligheidsorganisatie. De NAVO is er niet meer om een oorlog te voeren, want dat is van de Europese agenda verdwenen. De NAVO is nu een politiek platform in het tijdperk na de Koude Oorlog. Voor de Russen vormt ze nu geen bedreiging meer. En president Poetin is slim genoeg om dat te begrijpen."

In hoeverre is de vorming van een NAVO-Russische Raad in 2002 een goede zet geweest?

"Dat was een uitstekende beslissing. Op deze manier wordt het gesprek met Moskou structureel gevoerd. Anderzijds vraag ik me af of de agenda van deze raad veel voorstelt. Het is dus een goede zaak, geen grote zaak."

Zullen de Russen er op termijn genoegen mee nemen alleen in de marge met de NAVO in gesprek te zijn?

"Toen Poetin president werd, bestond er een gevoel dat Rusland uit was op het volledig lidmaatschap van de NAVO. Nu hebben ze ontdekt dat het beter is op afstand onafhankelijk te zijn buiten het bondgenootschap dan als een van de 26 lidstaten niets te vertellen te hebben.

Wel is er nog steeds het probleem van Oekraïne. Het is niet zeker of dit land op korte termijn uitzicht krijgt op lidmaatschap van de NAVO. Maar als dit gebeurt, is het de vraag hoe de Russen reageren."

Denkt u dat de NAVO met de uitbreiding dit jaar haar definitieve omvang bereikt met 26 landen?

"Nee, die uitbreiding zal zeker doorgaan. Denk allereerst aan Kosovo, Albanië en Kroatië. Als de Balkanlanden aan de gestelde criteria voldoen, zullen ze zeker worden toegelaten. De NAVO speelt in deze landen nu al een belangrijke rol in het proces van wederopbouw. Later volgt dan vanzelf het gesprek over bijvoorbeeld Georgië."

Ook China heeft aan de deur geklopt bij het NAVO-hoofdkwartier in Brussel.

Heisbourg glimlacht: "Ach, de Chinezen blijven gevoelig voor hoe de Russen met de NAVO omgaan. Nu de Russen bij de NAVO aan tafel zitten, is dat ook een punt voor China. Maar vergeet niet dat het grootste deel van China's relaties niet via de NAVO loopt, maar vorm krijgt in onderlinge contacten met de Verenigde Staten en landen van de Europese Unie. De NAVO kan daar weinig aan toevoegen. Ik voorspel dat er de komende maanden veel te doen zal zijn over relaties tussen China en het Westen, maar dat gaat allemaal buiten de NAVO om.

We moeten ons ook niet blindstaren op politieke contacten tussen landen. Die staan niet los van zwaarwegende economische banden. Tussen China, Rusland en Amerika is het zo'n ingewikkeld web van allerlei belangen, dat je het een niet kunt losmaken van het ander. De NAVO kan aan de aard van belangrijke handelscontacten tussen deze landen niets veranderen."

De Fransman, die onder meer adviseur is van de Franse minister van Buitenlandse Zaken, geeft een voorbeeld. "Op dit moment is er een keiharde strijd tussen al deze partijen over de vestiging van een thermodynamische energiecentrale. De voorkeur van EU-lidstaten gaat uit naar Frankrijk als vestigingsland. Maar de VS steunen nu na enige aarzeling Japan, wat de Chinezen en de Russen weer niet willen. De vestiging van zo'n centrale lijkt een klein technisch detail, maar de Amerikanen beschouwen het, net als de andere landen, als een punt van groot gewicht. En daarmee is het voorwerp van ouderwetse machtspolitiek. De uitkomst hiervan kan de handelsrelaties tussen deze grote partijen sterk beïnvloeden. Zo links en rechts is er jammer genoeg dus voldoende stof voor grote conflicten."

Hoe typeert u op dit moment de economische relaties tussen de VS en Europa?

"Ik zou wensen dat die goed waren. Er is een handelsconflict over staal geweest. Verder spreekt de Europese Commissie over WTO-sancties tegen de VS. Als die sancties er komen, heb je in Amerika vlak voor de presidentsverkiezingen de poppen aan het dansen. In economisch opzicht is de relatie dus zeker niet rooskleurig.

Er wordt wel gezegd dat de EU en de VS tijdens de WTO-top in Cancun eerder dit jaar samen optrokken. Dat is waar. Maar dat was een front van de 'haves' tegen de 'have-nots' en dat kan nooit goed nieuws zijn."

Beledigingen

Het afgelopen jaar is er naar aanleiding van de oorlog tegen Irak veel te doen geweest over de politieke verhouding tussen de VS en de Europese landen. Heisbourg schat dat de relatie al lang niet meer zo slecht is als twaalf maanden geleden. "De openlijke beledigingen zijn in elk geval gestopt. Het probleem is dat het contact tussen de VS en de EU in het verleden nooit ging over strategische, maar economische kwesties. De Europese Unie was gewoon nog te slank voor al die andere onderwerpen. Bovendien hadden die contacten buiten incidentele topontmoetingen geen permanente status."

En op dat laatste punt moet er de komende tijd iets veranderen, meent Heisbourg. "In juni is er in Evian wel veel gesproken over Iran, een duidelijk strategisch onderwerp. Maar er is geen bureau dat de afspraken die op deze top zijn gemaakt, ook kan implementeren en uitvoeren. Zo'n secretariaat kan worden gevormd naar het voorbeeld van de G-8, met dit verschil dat de EU binnen de G-8 weinig voorstelt en vanuit Europa vooral Groot-Brittannië en Frankrijk iets in te brengen hebben."

Heisbourg heeft dit voorstel nog niet helemaal uitgewerkt. "De precieze invulling hangt ook af van de definitieve Europese grondwet, waar overigens een grote kans ligt voor het Nederlands EU-voorzitterschap later dit jaar. Het zit vooral vast op de positie van de Europese minister van Buitenlandse Zaken. Over de invulling van die post is echter nog geen compromis bereikt."

In het afgelopen jaar heeft het vooral gebotst tussen de Amerikanen en de Fransen. Is deze wond nu genezen?

"Deze kwestie is zeker niet vergeten en vergeven. In de eerste plaats past vergeven helemaal niet bij de stijl van de mensen uit de regering-Bush. En hoewel het oude Europa daar misschien ook niet goed in is, hebben we in Frankrijk toch wel een neiging tot matiging."

Al-QaidaDe Irak-crisis heeft ook het debat over een EU-defensiemacht gestimuleerd. Ziet u toekomst voor zo'n gezamenlijk Europees beleid?

"Het is duidelijk dat de laatste vijf jaar grote vooruitgang is geboekt in het Europese veiligheids- en defensiebeleid. Vorig jaar heeft buitenlandcoördinator Solana een beleidsstuk gepresenteerd. Daarop is best kritiek mogelijk, maar het document is alleen al nuttig omdat het bestaat.

Europa heeft nog steeds geen gezamenlijk intern veiligheidsbeleid. Dat kan grote problemen geven. We moeten er rekening mee houden dat er binnen enkele jaren een grote terroristische aanval op Europees grond-gebied plaatsvindt. Als er een aanslag komt in Stockholm, Berlijn of Parijs en de Europeanen besluiten elkaar te helpen, dan moeten de systemen op elkaar zijn afgestemd. Dat vraagt in de eerste plaats om taalvaardigheid, om goede communicatie mogelijk te maken. Maar wat als de brandweerslangen niet aan elkaar kunnen worden gekoppeld en de stekkers niet in het stopcontact passen? Uiteindelijk gaat het ook om zulke praktische zaken."

Heisbourg vindt het niet overdreven om rekening te houden met een terreuraanslag in Europa. " We zijn niet immuun en al-Qaida heeft duidelijk een wereldwijde agenda. We hebben al veel aanslagen weten te voorkomen. Alleen in Frankrijk al ging dat bijvoorbeeld om een voorbereide aanslag op de Amerikaanse en Russische ambassades in Parijs. Die zijn afgeweerd door goede samenwerking van nationale inlichtingendiensten. Maar we moeten er wel van uitgaan dat de terroristen op een dag doorbreken. Er is op dit moment geen Europees crisiscentrum dat de gang van zaken coördineert na een aanslag."

Heisbourg noemt het ook een misverstand dat de EU principieel kiest voor zachte diplomatie en dat de Amerikanen bij het minste of geringste militair geweld gebruiken. "De Amerikaanse analist Robert Kagan stelde dat de Amerikanen van Mars komen en de Europeanen van Venus. In werkelijkheid zijn beide groepen echter even aards. De EU is natuurlijk een samenwerking van vijftien landen, die zich op defensiegebied moet aanpassen aan de traagste landen, zoals Ierland. Maar sommige afzonderlijke Europese landen zijn zeker wel bereid het leger in te zetten. Wat dacht je van de Britten, de Fransen, en niet te vergeten de Hollanders? Anderzijds is Amerika ook niet het Pruisen van deze tijd."

Dezelfde Robert Kagan voorspelde vorige week in NRC Handelsblad dat de VS en de EU afkoersen op nieuwe botsingen, over Iran en Taiwan. Hoe schat u dat in?

"Of er een botsing over Iran komt, weet ik niet. Er schijnt een soort werkverdeling te zijn tussen de Amerikanen en de Europeanen. De EU zoekt naar een vreedzame oplossing en zegt er tegelijk bij dat de Amerikanen bereid zijn geweld te gebruiken. In Libië hebben de Britten en Amerikanen succes gehad met deze zelfde strategie. De Britse diplomatie werd daar ondersteund door de mogelijkheid van Amerikaans geweld. De EU zou daarmee in Iran ook kunnen slagen.

Taiwan is een veel lastiger verhaal. Europa en Amerika hebben ongeveer gelijke strategische belangen bij Iran, maar niet bij Taiwan. In de eerste plaats ligt Taiwan veel dichter bij de VS. Verder zitten er duizenden Amerikaanse soldaten in Oost-Azië. Dat zijn veel kwetsbaarder belangen dan de handelsrelaties van de EU met Azië.

Kagan heeft dus gelijk als hij Taiwan ziet als een vruchtbare bodem voor misverstanden tussen de EU en de VS. Ik adviseer de Europese Unie daar heel goed op te letten. Een verkeerde houding kan gemakkelijk tot onbegrip bij de Amerikanen leiden."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 17 januari 2004

Reformatorisch Dagblad | 40 Pagina's

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 17 januari 2004

Reformatorisch Dagblad | 40 Pagina's

PDF Bekijken