Bekijk het origineel

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

"Penicillinekuur liever niet afmaken"

6 minuten leestijd

Bacteriën die ongevoelig zijn voor antibiotica rukken op. Helpen de penicillines straks nog tegen longontsteking, tuberculose, strepto- en stafylokokken en andere gevaarlijke infecties? De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) luidde onlangs de noodklok met de themabijeenkomst "De sombere toekomst van antibiotica".

"Antibiotica slikken tot de infectie over is, en dan stoppen. Niks de kuur helemaal afmaken." Hoogleraar medische microbiologie aan het VU Medisch Centrum en Academisch Medisch Centrum in Amsterdam, dr. Christina Vandenbroucke-Grauls, slaat de tot volkswijsheid verheven standaard met ferme bewoordingen aan diggelen. "Niet langer doorgaan met het slikken van antibiotica dan nodig is", herhaalt ze nog eens.

Een van de gedachten achter de slogan "kuur afmaken" is dat de bacteriën die de infectie veroorzaken uitgeroeid moeten worden. Een andere vrees is dat bacteriën ongevoelig (resistent) worden voor antibiotica als die middelen vaak geslikt moeten worden. De Amsterdamse hoogleraar veegt beide argumenten van tafel. "Er zijn inmiddels zo veel soorten antibiotica dat je de juiste moet geven om de juiste bacterie te bestrijden. Geef je het goede middel in een te lage dosering, dan kan de bacterie resistent worden. Een volgende kuur helpt dan gewoon niet. De bacterie die het heeft overleefd, is dan resistent geworden. Dat komt omdat antibiotica verschillende aangrijpingspunten kunnen hebben. Sommige antibiotica verstoren de opbouw van de celwand van de bacterie, andere de vermenigvuldiging van het DNA. Er zijn bacteriën die de antibiotica naar buiten pompen voordat die hun werk kunnen doen. De bacteriën passen zich steeds aan, zodat het antibioticum er geen vat op heeft. Je moet dus voortdurend aan de samenstelling van oude groepen antibiotica sleutelen om te zorgen dat ze bacteriën onschadelijk kunnen maken."

Wondermiddelen

De vraag is hoelang antibiotica nog werkzaam zijn tegen bacteriën die gevaarlijke ontstekingen veroorzaken. Vandenbroucke is daar somber over. "Antibiotica zijn niet de wondermiddelen meer die ze waren", zegt ze. "Het is zelfs de vraag of ze dat ooit geweest zijn."

Vrijwel meteen na de introductie van de eerste antibiotica werd duidelijk dat niet alle bacteriesoorten er gevoelig voor waren. De allereerste mens die penicilline kreeg toegediend, in 1941, overleed. Dat werd toegeschreven aan het feit dat er niet voldoende penicilline beschikbaar was. Er was toen maar liefst 2000 liter sap van de schimmel Penicillium ch rysogenum nodig om voldoende voor één kuur te winnen. Toen het antibioticum een jaar later werd getest bij een eerste groep van vijftien patiënten, bleek een van hen geïnfecteerd door een bacterie die ongevoelig was voor het antibioticum. "Vanaf die tijd is men voortdurend aan het sleutelen aan de samenstelling van antibiotica, omdat de bacteriën zich steeds weer aanpassen. De vraag is hoe lang dat nog kan doorgaan", aldus de Amsterdamse microbioloog.

MRSA

Als voorbeeld noemt ze de beruchte ziekenhuisbacterie MRSA. MRSA staat voor meticilline resistente Staphylococcus aureus, een stafylokok die ongevoelig is voor meticilline. Dit antibioticum is ooit ontwikkeld als antwoord op bacteriën die resistent waren tegen penicilline. Het enige antibioticum dat nog tegen MRSA werkt is vancomycine. Van dit middel, dat in 1956 is uitgevonden, werd gezegd dat resistentie ertegen onmogelijk was. Vandenbroucke heeft dat altijd in twijfel getrokken. "Vancomycine grijpt wel degelijk op de celwand in, waardoor de Staphylococcus aureus kan veranderen. De "resistentieklap" moest ooit komen, hoewel ik er wel eens aangetwijfeld heb, omdat er van resistentie in de jaren tachtig en negentig niets bleek. Pas in 2002 is er een patiënt geweest die met de bacterie besmet was en die resistent bleek tegen vancomycine. Intussen zijn er al drie gevallen van resistentie bekend."

Volgens de Amsterdamse hoogleraar is de ontwikkeling van resistentie tegen antibiotica het gevolg van veelvuldig gebruik ervan in een te lage dosis. "Tot nu toe is resistentie vrijwel altijd bestreden met het ontwikkelen van nieuwe middelen. Maar dat lijkt in een sterke stroomvertraging terechtgekomen. In dertig jaar is er geen enkel nieuw antibioticum ontwikkeld. Daar ben ik somber gestemd over", zegt ze.

Dr. J. van der Meer, internist-infectioloog en hoogleraar aan de Katholieke Universiteit Nijmegen, deelt die sombere kijk op de toekomst van de antibiotica. "Kernprobleem is dat we totaal afhankelijk zijn van de farmaceutische industrie", zegt hij. "Die staat niet te trappelen om nieuwe antibiotica te ontwikkelen. Cholesterolverlagers die je veertig jaar moet slikken brengen veel meer op, terwijl het ontwikkelen van een nieuw antibioticum al gauw 970 miljoen dollar kost. En dat is niet snel terugverdiend."

Niettemin is Van der Meer van mening dat de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen in handen van de farmaceutische industrie moet blijven. Vandenbroucke vindt dat ook. Toch moet volgens haar de industrie gewezen worden op een stuk verantwoordelijkheid voor de gezondheid. "Nu moet je eerst met een nieuw middel bewijzen dat het beter werkt dan wat er al was. Het gevolg is dat de farmaceutische industrie antibiotica uitbrengt met een zo breed mogelijk spectrum. Zo'n middel werkt dus tegen een scala van bacteriën, terwijl een smalspectrumantibioticum dat alleen de bacterie aanpakt die de ellende veroorzaakt, niet alleen beter is voor de patiënt, maar ook het ontstaan van resistentie tegengaat. Breedwerkend is niet beter. Wat de schadelijke bacterie niet raakt, maakt wel gezonde flora stuk. En daar zit een patiënt niet op te wachten."

Omvang

Volgens prof. dr. mr. R. Grol, hoogleraar in de huisartsengeneeskunde aan de Katholieke Universiteit Nijmegen, worden er in Nederland in vergelijking met andere Europese landen relatief weinig antibiotica voorgeschreven. Toch erkent hij dat het voorschrijfgedrag van huisartsen niet optimaal is. "Als een patiënt een antibioticum verwacht is de kans drie keer zo groot dat de arts dat ook geeft. Als de arts denkt dat de patiënt een recept verwacht is die kans zelfs tien keer zo groot. Het voorschrijven van antibiotica door huisartsen kan dus aanzienlijk verbeterd worden", zegt hij.

Wel wijst hij erop dat het aantal verstrekte antibioticakuren in Nederland sinds 2001 met 2 procent is gedaald tot 6 miljoen voorschrijvingen.

Van der Meer vreest dat het resistentieprobleem een ongekende omvang zal aannemen. "In ons land valt het tot op heden nog wel mee", zegt hij. "Maar na de val van het IJzeren Gordijn is de farmaceutische industrie op grote schaal breedspectrumantibiotica gaan dumpen in het Oostblok. Met als gevolg dat daar legio resistente bacteriestammen ontstaan." Zo signaleert Vandenbroucke een explosieve toename van tuberculose, met name in Oost-Europese landen. "In een streek in Rusland blijkt de helft van de tbc-gevallen resistent tegen gewone antibiotica."

Inmiddels is de farmaceutische industrie sinds dertig jaar bezig een nieuwe klasse antibiotica te ontwikkelen: linezolid, merknaam Zyvoxid. Toch is fabrikant Pfizer, volgens woordvoerder D. Vente, terughoudend met deze ontwikkeling, omdat de meeste bacteriële infecties vooralsnog goed bestreden kunnen worden. "Die infecties behoeven dus geen nieuwe of vernieuwde antibiotica." Of linezolid uiteindelijk op de markt komt, is nog maar de vraag. Van de nieuwe middelen halen slechts weinige de eindstreep als geneesmiddel. "We wachten met spanning af hoeveel beter linezolid blijkt te zijn dan de bestaande antibiotica. De klinische trials zijn nog amper gestart."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van dinsdag 20 juli 2004

Reformatorisch Dagblad | 14 Pagina's

Bekijk de hele uitgave van dinsdag 20 juli 2004

Reformatorisch Dagblad | 14 Pagina's

PDF Bekijken