Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Spijt omdat '40-'45 voorbij is

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Spijt omdat '40-'45 voorbij is

Vanaf 1980 is het gedaan met oorlogsromantiek in jeugdboeken

5 minuten leestijd

Hoe verantwoord is het om "Engelandvaarders" van K. Norel of "Reis door de nacht" van Anne de Vries te lezen? Erg spannende en onderhoudende jeugdboeken natuurlijk, maar de hoofdpersonen Evert Gnodde en Jan de Boer zien de wereld door een wel erg romantische bril. Hun beeld van de oorlog is niet eerlijk. Wie de boeken leest, krijgt het idee dat hij pech heeft dat hij na 1945 geboren is en dat mooie jaren en kansen tot heldendaden aan zijn neus zijn voorbijgegaan.

K. Norel en Anne de Vries hebben generaties jongeren met hun oorlogsverhalen vermaakt. Verantwoorde verhalen, dachten ouders. Want christelijk en koningsgezind, met een goed besef van vaderlandsliefde en grote sympathie voor de goede kant. Wat kun je kind beter voorschotelen?

Maar wie bereid is boeken als "Engelandvaarders" en "Reis door de nacht" een beetje kritisch te bekijken, moet toegeven dat de auteurs van oorlogje spelen houden en dat de Engelandvaarders-trilogie zonder probleem stof voor een spannende klassieke Amerikaanse film zou vormen. Leert de lezer de oorlogsjaren dus eigenlijk wel kennen zoals ze waren en gaan de boeken eerlijk met de oorlog om?

Elke geschiedkundige zou die vraag met nee beantwoorden. Toch haalt Chris van der Heijden, historicus en auteur van het spraakmakende boek "Grijs verleden", zijn schouders op. "Dit soort boeken hoort helemaal bij de tijd kort na de oorlog. De officiële vaderlandse geschiedschrijver Loe de Jong schetste een zwartwitbeeld van de oorlog en dat deden jeugdboekenschrijvers met hem. De oorlog was voor hen niet tragisch maar heroïsch. Ze lieten moedige helden in een aaneenschakeling van avontuur en strijd tegen laffe boeven vechten. Eigenlijk deed Loe de Jong dat precies zo."

Grote sluwheid

Van der Heijden wijst erop dat jeugdboekenschrijvers zich meteen na de oorlog zelfs openlijk antisemitisch durfden uit te laten. Hij citeert uit "De tyrannie verdrijven" (1947) van K. Norel: "De joden mogen geen helden zijn, geslepen zijn ze zeker. Pas toen de nazi's hun grijpvingers naar hun vermogen en huisraad uitstrekten, werden ze wakker. En toen ook goed. Met grote sluwheid hebben zij voor ongetelde miljoenen onttrokken aan de vijand." Van der Heijden: "Bij zoveel spanning was voor het joodse leed geen plaats."

Net als haar collega-geschiedkundige vindt de Nijmeegse historicus Fenna Abbink het prima als jongeren Norel en De Vries nog lezen. "Ze bieden veel leesplezier. Het zou mooi zijn als het lezen onder begeleiding gebeurt, omdat die boeken geen goed beeld van de oorlog geven. Ouders of docenten zouden kanttekeningen moeten plaatsen."

Abbink ging in zo'n veertig jeugdboeken van 1945 tot 2005 na welk beeld de lezer krijgt voorgeschoteld. Dat schrijvers rond 1950 van de oorlogsjaren een erg spannend en avontuurlijk verhaal maakten, vindt ze verklaarbaar. "Het eerste decennium na de oorlog was de tijd van de wederopbouw. Nederlanders willen vooruitkijken, ze moeten weer verder en dus negeren ze pijnlijke oorlogsvragen. Auteurs waren kinderen van hun eigen tijd."

Hoe langer 1945 voorbij is, hoe meer ruimte er is om het beeld te nuanceren, constateert Abbink in haar studie "Van Engelandvaarders tot Oorlogswinter", die dit jaar bij uitgeverij Walburg Pers moet verschijnen. Boeken uit de jaren zestig hebben alweer een heel andere insteek. "Die hebben veel weg van een geschiedenisles. Ze benaderen de oorlog vanuit het perspectief van diverse bevolkingsgroepen. Dat lees je in een boek als "Bedreigd bestaan" van M. J. van Marle-Hubregtse of "Boris" van Jaap ter Haar.

Neem je een titel uit de jaren zeventig, zoals "Oorlogswinter" van Jan Terlouw, dan staat de vraag centraal: Welke lessen kunnen we van de geschiedenis leren, hoe kunnen we oorlog voorkomen?"

Zonder opsmuk

Een grote verschuiving vindt volgens Abbink in de jaren '80 plaats. "Dan verwetenschappelijkt de geschiedbeoefening aan de universiteiten en die ontwikkeling zie je precies in jeugdboeken terug. Vanaf dan is het helemaal gedaan met de oorlogsromantiek. Anno 2005 presenteren schrijvers de oorlog zonder opsmuk. Ze komen met de feiten. Een jeugdboek als "Verboden muziek" van Roger Vanhoeck is puur, het komt met de naakte feiten en is dus confronterend. Daarom zou het goed zijn als jongeren ook dit soort boeken niet zonder begeleiding lezen."

Chris van der Heijden gelooft dat jeugdboekenschrijvers per decennium vooruitgang boeken als het om een realistisch oorlogsbeeld gaat. Hij denkt dat de waarheid in 2005 meer bekend is dan rond 1950. "Elke tijd stelt zijn eigen vragen. Loe de Jong was naïef en dat waren kinderboekenschrijvers met hem. Ik geloof dat hun goed-foutbeeld vals is. Zelf ben ik voorstander van een sceptisch mensbeeld; mensen zijn geen helden. Het is goed om je van je zwakheid bewust te zijn, dan ben je beter in staat om jezelf te corrigeren. Niet voor niets eindig ik mijn boek "Grijs verleden" met de vraag: "Hoe kunnen we voorkomen dat onze kinderen beulen worden?" Zo'n zin is uit de pen van K. Norel of Anne de Vries niet gekomen, hoe christelijk deze mannen ook waren."

KADER

Leestips

Wat zijn goede jeugdboeken over de oorlog? Fenna Abbink, historicus en auteur van "Van Engelandvaarders tot Oorlogswinter", geeft vier leestips.

1. "Bedreigd bestaan" (1961) van M. J. van Marle-Hubregtse, over een gezin in de oorlogsjaren.

"Een goede basis, biedt veel feiten."

2. "Verboden muziek" (2003) van Roger Vanhoeck, over een jongen die met zijn moeder naar Auschwitz wordt gedeporteerd.

"Boek met veel impact, biedt naakte feiten."

3. "Oorlog zonder vrienden" (1979) van Evert Hartman, over een zoon van een NSB'er.

"Het tot dan ongebruikelijke perspectief geeft de lezer een compleet ander beeld dan eerdere boeken."

4. "Het verborgen dorp" (1999) van Ron Langenus, over een joodse jongen die met zijn vader aan een razzia ontsnapt.

"Erg spannend. Heeft een realistisch einde."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van maandag 2 mei 2005

Reformatorisch Dagblad | 28 Pagina's

Spijt omdat '40-'45 voorbij is

Bekijk de hele uitgave van maandag 2 mei 2005

Reformatorisch Dagblad | 28 Pagina's

PDF Bekijken